MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Sự tiến bộ không ngừng của khoa học kỹ thuật và sự phát triển mạnh mẽ của các ngành công nghiệp đã và đang thúc đẩy kinh tế phát triển, nâng cao chất lượng cuộc sống của con người. Tuy nhiên, điều đó cũng làm cho môi trường sống ngày càng ô nhiễm trầm trọng và kiệt quệ nguồn tài nguyên thiên nhiên trên Trái đất. Ngày càng có nhiều thiên tai, thảm họa xảy ra: động đất, sóng thần, bão lụt… Đó chính là lời cảnh tỉnh dành cho loài người về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường sống.
Con người đã bắt đầu ý thức được những hậu quả nghiêm trọng từ việc ô nhiễm môi trường. Các tổ chức quốc tế đã lên tiếng kêu gọi toàn thể nhân loại cùng chung tay bảo vệ môi trường, cũng chính là bảo vệ sự sống của chính mình. Ở nước ta hiện nay, vấn đề ô nhiễm môi trường ngày càng trầm trọng: nguồn nước bị ô nhiễm nặng do nước thải từ các nhà máy, môi trường đất ô nhiễm do sử dụng phân bón hóa học bừa bãi… Do đó việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường trở nên vô cùng cần thiết và cấp bách. Nhất là việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho các thế hệ trẻ bởi đây là những người sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng, phát triển xã hội sau này.
Do đó, những năm gần đây, vấn đề giáo dục môi trường đã được lồng ghép vào chương trình học phổ thông. Đặc biệt, bộ môn Hoá học ở trường phổ thông đóng một vai trò cực kì quan trọng trong chiến lược giáo dục môi trường của toàn xã hội. Với mong muốn được đóng góp công sức của mình vào nhiệm vụ giáo dục môi trường cho học sinh trung học phổ thông tôi đã chọn đề tài này làm khóa luận tốt nghiệp. Mục đích nghiên cứu Cung cấp các tư liệu và hình ảnh thực tế về môi trường để hỗ trợ cho giáo viên trung học phổ thông (THPT) thực hiện nhiệm vụ giáo dục môi trường thông qua chương trình Hoá học lớp 10, 11 và 12.
Góp phần nâng cao hiệu quả cho quá trình giáo dục môi trường ở trường phổ thông. SVTH: Mai Thị Ngọc Linh Trang 1 Luan van GVHD: ThS. Nguyễn Văn Bỉnh Khóa luận tốt nghiệp 3. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề giáo dục môi trường thông qua các bài giảng Hoá học lớp 10, 11 và 12 THPT.
- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học bộ môn Hóa học ở trường THPT. Nhiệm vụ của đề tài - Giới thiệu khái quát về môi trường, các dạng ô nhiễm môi trường, phương pháp giáo dục môi trường ở trường phổ thông. - Tập hợp các tư liệu và hình ảnh thực tế về các vấn đề môi trường có thể lồng ghép vào các bài học cụ thể trong chương trình Hoá học lớp 10, 11 và 12 THPT. - Gợi ý về một số hoạt động ngoại khoá có thể cho hiệu quả cao trong việc mở rộng kiến thức và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh THPT.
Phƣơng pháp nghiên cứu - Đọc và nghiên cứu các tài liệu về môi trường, chú trọng các nội dung liên quan đến chương trình Hóa học lớp 10, 11 và 12 THPT. - Phân tích và tổng hợp. SVTH: Mai Thị Ngọc Linh Trang 2 Luan van GVHD: ThS. Nguyễn Văn Bỉnh Khóa luận tốt nghiệp PHẦN HAI: VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CHƢƠNG 1: Đại cƣơng về môi trƣờng 1.
Khái niệm môi trƣờng [4]. [19] Khái niệm về môi trường đã được thảo luận rất nhiều và từ lâu. Chúng ta có thể khái quát: “Môi trường là tập hợp tất cả các thành phần của thế giới vật chất bao quanh có khả năng tác động đến sự tồn tại và phát triển của mỗi sinh vật. Bất cứ một vật thể, một sự kiện nào cũng diễn biến trong một môi trường nhất định”.
Đối với con người, môi trường được định nghĩa như sau: “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên”. Chức năng của môi trƣờng [42] Môi trường là không gian sống của con người và sinh vật. Trong quá trình tồn tại và phát triển con người cần có các nhu cầu tối thiểu về không khí, độ ẩm, nước, nhà ở. cũng như các hoạt động vui chơi giải trí khác.
Tất cả các nhu cầu này đều do môi trường cung cấp. Tuy nhiên khả năng cung cấp các nhu cầu đó của con người là có giới hạn và phụ thuộc vào trình độ phát triển của từng quốc gia và ở từng thời kì. Môi trường là nơi cung cấp các nhu cầu về tài nguyên cho hoạt động sản xuất của con người. Trải qua các nền sản xuất từ thô sơ đến hiện đại, con người phải khai thác các nguồn nguyên liệu như đất, đá, tre, nứa, tài nguyên sinh vật…để phục vụ cho mục đích ăn, ở và lao động của mình.
Tất cả các tài nguyên này đều do môi trường cung cấp và giá trị của tài nguyên phụ thuộc và mức độ khan hiếm và giá trị của nó trong xã hội. Như vậy, con người phải bảo vệ và sử dụng tài nguyên một cách hợp lí để bảo đảm sự phát triển bền vững. Môi trường còn là nơi chứa đựng các chất thải của con người trong quá trình sử dụng các tài nguyên. Các tài nguyên sau khi hết hạn sử dụng bị thải vào môi trường SVTH: Mai Thị Ngọc Linh Trang 3 Luan van GVHD: ThS.
Nguyễn Văn Bỉnh Khóa luận tốt nghiệp dưới dạng các chất thải. Các chất thải này bị các quá trình vật lý, hóa học, sinh học phân hủy thành các chất vô cơ, hữu cơ quay trở lại phục vụ con người. Tuy nhiên chức năng chứa đựng chất thải của môi trường là có giới hạn. Nếu con người vượt quá giới hạn này thì sẽ gây ra mất cân bằng sinh thái và ô nhiễm môi trường.
Do vậy, vấn đề xử lí chất phế thải đã trở thành nhiệm vụ cấp thiết của mỗi quốc gia. Ô nhiễm môi trƣờng[4] Ô nhiễm môi trường là hiện tượng làm thay đổi trực tiếp hoặc gián tiếp các thành phần và đặc tính vật lí, hóa học, sinh học, sinh thái học của bất kì thành phần nào của môi trường hay toàn bộ môi trường vượt quá mức cho phép đã được xác định. Sự gia tăng các chất lạ vào môi trường làm thay đổi các yếu tố môi trường sẽ gây tổn hại, hoặc có tiềm năng gây tổn hại đến sức khỏe, sự an toàn, hay sự phát triển của người và sinh vật trong môi trường đó. Suy thoái môi trường là một quá trình suy giảm mà kết quả của nó là làm thay đổi về chất lượng và số lượng thành phần môi trường vật lí (như suy thoái đất, nước, không khí, biển…) và làm suy giảm đa dạng sinh học.
Các nguyên nhân gây ô nhiễm môi trƣờng]44] Sự ô nhiễm môi trường có thể là hậu quả của các hoạt động tự nhiên, như hoạt động núi lửa, thiên tai lũ lụt, bão,… hoặc các hoạt động do con người thực hiện trong công nghiệp, giao thông, chiến tranh và công nghệ quốc phòng, trong sinh hoạt, trong đó công nghiệp được xem là nguyên nhân lớn nhất. Chất gây ô nhiễm môi trường rất đa dạng về nguồn gốc và chủng loại, tuy vậy chúng được phân chia thành 3 nhóm lớn: chất thải rắn, chất thải lỏng và chất thải khí. Mỗi dạng có thể chứa đựng nhiều chất, từ các hóa chất, các kim loại nặng, đến chất phóng xạ và vi trùng. Nhiệt cũng là tác nhân trực tiếp hay gián tiếp gây nên sự ô nhiễm môi trường.
Ô nhiễm môi trường đang trở thành hiểm họa đối với đời sống của sinh giới và cả đối với con người ở bất kỳ phạm vi nào, từ quốc gia, khu vực đến toàn cầu. Ô nhiễm môi trường là sản phẩm của quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa diễn ra trên 200 SVTH: Mai Thị Ngọc Linh Trang 4 Luan van GVHD: ThS. Nguyễn Văn Bỉnh Khóa luận tốt nghiệp năm nay. Ô nhiễm hiện nay đã lan tràn vào mọi nơi, từ đất, nước đến khí quyển, từ bề mặt đất đến các lớp sâu của đất và của đại dương.
Việt Nam chúng ta đang trong quá trình hiện đại hóa, công nghiệp hóa đất nước, hơn nữa sự đô thị hóa cũng như giao thông vận tải chưa phát triển vì thế sự ô nhiễm môi trường nói chung chưa xảy ra trên diện rộng, nhưng cũng đã xảy ra cục bộ, từng lúc, từng nơi. Các dạng ô nhiễm chính 1. Ô nhiễm môi trƣờng đất Ô nhiễm đất xảy ra khi đất bị nhiễm các chất hóa học độc hại (hàm lượng vượt quá giới hạn thông thường) do các hoạt động chủ động của con người như khai thác khoáng sản, sản xuất công nghiệp, sử dụng phân bón hóa học hoặc thuốc trừ sâu, thuốc bảo vệ thực vật quá nhiều,. hoặc do bị rò rỉ từ các thùng chứa ngầm.
Phổ biến nhất trong các loại chất ô nhiễm đất là hydrocacbon, kim loại nặng, thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu. Ô nhiễm môi trường đất làm thay đổi các nhân tố sinh thái vượt qua những giới hạn sinh thái của các quần xã sinh vật sống trong đất. Môi trường đất là nơi trú ngụ của con người và hầu hết các sinh vật cạn, là nền móng cho các công trình xây dựng dân dụng, công nghiệp và văn hóa của con người. Đất là một nguồn tài nguyên quý giá, con người sử dụng tài nguyên đất vào hoạt động sản xuất nông nghiệp để đảm bảo nguồn cung cấp lương thực thực phẩm.
Nhưng với nhịp độ gia tăng dân số, tốc độ phát triển công nghiệp và hoạt động đô thị hoá như hiện nay thì diện tích đất canh tác ngày càng bị thu hẹp, chất lượng đất ngày càng bị suy thoái, diện tích đất bình quân đầu người ngày càng giảm. Riêng chỉ với ở Việt Nam, thực tế suy thoái tài nguyên đất là rất đáng lo ngại và nghiêm trọng. Môi trường đất bị ô nhiễm bởi sự thiếu ý thức của người dân khi vứt rác sinh hoạt bừa bãi, lạm dụng túi nilon trong đời sống hằng ngày… SVTH: Mai Thị Ngọc Linh Trang 5 Luan van GVHD: ThS. Nguyễn Văn Bỉnh Khóa luận tốt nghiệp Hình 1.
1: Thói quen vứt rác bừa bãi gây ảnh hƣởng đến môi trƣờng Cũng chính từ sự thiếu ý thức bảo vệ môi trường, vì lợi nhuận trước mắt, nhiều doanh nghiệp không ngần ngại đổ rác thải ra môi trường xung quanh bất chấp pháp luật và sức khỏe cộng đồng. 2: Nhiều cơ sở lén lút đổ rác thải vào khu dân cƣ.