Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 1.Giáo dục Giáo dục (tiếng Anh: education) theo nghĩa chung là hình thức học tập theo đó kiến thức, kỹ năng, và thói quen của một nhóm người được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua giảng dạy, đào tạo, hay nghiên cứu. Giáo dục thường diễn ra dưới sự hướng dẫn của người khác, nhưng cũng có thể thông qua tự học[56, tr. Bất cứ trải nghiệm nào có ảnh hưởng đáng kể lên cách mà người ta suy nghĩ, cảm nhận, hay hành động đều có thể được xem là có tính giáo dục.
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, “giáo dục là quá trình đào tạo con người một cách có mục đích, nhằm chuẩn bị cho con người tham gia đời sống xã hội, tham gia lao động sản xuất, nó được thực hiện bằng cách tổ chức việc truyền thụ và lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử - xã hội loài người” [26, tr. Giáo dục cũng có thể coi “là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đặt ra” [53, tr. Khi nói tới giáo dục là nói tới môi trường của giáo dục. Quá trình hình thành nhân cách của con người phải thông qua ba môi trương giáo dục đó là: Gia đình, nhà trường và xã hội.
Trong đó, môi trường giáo dục gia đình được coi là nền tảng, là yếu tố đầu tiên, quan trọng ảnh hưởng đến việc hình thành nhân cách, đạo đức của con người trong đó có đối tượng là học sinh mà tôi đang nghiên cứu. Gia đình là tế bào của xã hội, nơi con người sinh ra và lớn lên, nơi trẻ em được chăm lo về thể chất, trí tuệ, đạo đức và tinh thần; là môi trường giáo dục đầu tiên quyết định việc hình thành nhân cách của trẻ về sau. Môi trường giáo dục từ gia đình chủ yếu là giáo dục về đạo đức, văn hóa truyền thống của gia đình, dòng họ; lối sống lành mạnh, phẩm chất tốt đẹp của các thành viên trong gia đình để bồi dưỡng, hình thành nhân cách tốt đẹp của các em. n 7 Đó là tình yêu thương, kính trọng, hiếu thảo, lễ phép với ông bà, cha mẹ và những người lớn tuổi; hòa đồng, giúp đỡ mọi người xung quanh và có ý thức xây dựng tổ ấm của gia đình… Bên cạnh đó, gia đình là nơi giáo dục cho các em với nhiều đức tính quan trọng, kỹ năng sống, cách ứng xử chuẩn mực, phù hợp với môi trường xã hội.
Nhưng không phải gia đình nào cũng có môi trường giáo dục tốt, hiện nay vẫn còn nhiều em sống trong môi trường gia đình tiêu cực như cha mẹ thì cờ bạc, rượu chè, thường xuyên đánh đập, chì chiết, xúc phạm các em; các em phải lao động kiếm sống từ rất sớm; phải tiếp xúc với các tệ nạn và nhiều thành phần trong xã hội… Các em sống trong môi trường này rất dễ bị sa ngã và không thể đứng lên được. Nhà trường cũng là môi trường giáo dục quan trọng. Dưới góc độ đạo đức, đây là tổ chức giáo dục mang tính thường quy, nhằm tạo cung cấp những tri thức, chuẩn mực đạo đứcvà qua đó, tạo thành hành vi và thói quen đạo đức cho học sinh. Ngoài việc thực hành đạo đức do thầy cô giáo hướng dẫn trong lớp, nhà trường tổ chức các hoạt động tập thể rộng lớn để học sinh thực hành đạo đức, thông qua các hình thức, biện pháp như: kết hợp tổ chức kỷ niệm các ngày lễ với các hoạt động dã ngoại, tham quan di tích, văn nghệ, thể dục thể thao, báo tường, thăm gia đình thương binh, bệnh binh, thân nhân liệt sĩ, giúp đỡ học sinh có hoàn cảnh khó khăn.
Các hoạt động này nhằm giúp học sinh thực hành những lý thuyết đạo đức, chuyển hóa những nhận thức tốt, đúng của học sinh thành lời nói, lời văn, hành vi đạo đức được thể hiện trước mắt nhiều người. Những lời nói, hành vi của các em được nhiều người nhận xét đánh giá. Dựa trên nhận xét, đánh giá này, nhà trường, thầy cô giáo có những biện pháp kịp thời uốn nắn những sai lệch trong học sinh hoặc phát huy những điều tốt giúp học sinh rèn luyện hình thành thói quen đạo đức. Ngoài sự tác động của gia đình, nhà trường thì các thể chế chính trị, các hệ thống tổ chức nhà nước, các đoàn thể, dư luận xã hội, các tổ chức chính trị - xã hội khác, truyền thông, … cũng góp phần quan trọng trong công tác giáo dục.
n 8 Ngoài các chủ thể trên, học sinh cũng chính là chủ thể giáo dục quan trọng, bởi giáo dục còn bao gồm cả tự giáo dục. Đây chính là con đường quyết định kết quả của quá trình giáo dục. Với những điều đã trình bày trên, có thể thấy rằng, “giáo dục” là quá trình trình tác động có mục đích của các chủ thể tới đối tượng giáo dục, nhằm tạo sự hoàn thiện của mỗi cá nhân. Đây cũng là mục tiêu sâu xa của giáo dục; người giáo dục, hay có thể gọi là thế hệ trước, có nghĩa vụ phải dẫn dắt, chỉ hướng, phải truyền tải lại cho thế hệ sau tất cả những gì có thể để làm cho thế hệ sau trở nên phát triển hơn, hoàn thiện hơn.
Với ý nghĩa đó, giáo dục đã ra đời từ khi xã hội loài người mới hình thành, do nhu cầu của xã hội và trở thành một yếu tố cơ bản để làm phát triển loài người, phát triển xã hội. Đạo đức Đạo đức theo nghĩa Hán Việt thì đạo là con đường, đức là tính tốt đẹp, hoặc những công trạng tạo nên. Khi nói một người có đạo đức là ý nói người đó có sự rèn luyện thực hành các lời răn dạy về đạo đức, sống theo những chuẩn mực đạo đức xã hội. Với thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kế thừa có chọn lọc những quan niệm về đạo đức trước đó, đồng thời đặt nền tảng khoa học cho một nền đạo đức mới - đạo đức cộng sản chủ nghĩa, quan điểm mác xít cho rằng: đạo đức là sản phẩm của điều kiện kinh tế xã hội, trong đó nhân tố quy định đạo đức là các quan hệ kinh tế, lợi ích là cái chi phối trực tiếp, là cơ sở khách quan của quan điểm đạo đức, - lợi ích hiểu một cách đúng đắn là nguyên tắc của toàn bộ đạo đức.
Dưới góc độ nhận thức luận, đạo đức là một hiện tượng tinh thần, một hình thái đặc biệt của ý thức xã hội, là tính thứ hai so với tồn tại xã hội. Về cơ bản, có thể coi “Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội, chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội”[25, tr. Với tư cách hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội, phản ánh hiện thực đời sống đạo đức xã hội thì “Xét n 9 cho đến cùng, mọi học thuyết về đạo đức đã có từ trước đến nay đều là sản phẩm của tình hình kinh tế của xã hội lúc bấy giờ”[30, tr. Đạo đức cũng như các quan điểm triết học, chính trị, nghệ thuật, tôn giáo đều thuộc về kiến trúc thượng tầng.
Chế độ kinh tế - xã hội là nguồn gốc của quan điểm về đạo đức con người. Các quan điểm, chuẩn mực đạo đức biến đổi theo điều kiện kinh tế - xã hội; sự phát sinh và phát triển của đạo đức, xét đến cùng là một quá trình do sự phát triển của phương thức sản xuất quyết định. Đạo đức là phương thức điều chỉnh hành vi của con người. Loài người đã sáng tạo ra nhiều phương thức điều chỉnh hành vi như phong tục, tập quán, tôn giáo, pháp luật, đạo đức.
Đối với đạo đức thì sự đánh giá hành vi con người theo khuôn phép chuẩn mực và quy tắc đạo đức biểu hiện thành những khái niệm về thiện hoặc ác, vinh hoặc nhục, chính nghĩa hoặc phi nghĩa. Đạo đức là vấn đề luôn được đặt ra với tất cả các cá nhân để đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của xã hội. Vì thế, đạo đức có một vai trò rất quan trọng đối với cá nhân, gia đình và xã hội. Đạo đức góp phần hoàn thiện nhân cách con người.
Đạo đức giúp cá nhân có ý thức và năng lực sống thiện, sống có ích, tăng thêm tình yêu đối với Tổ quốc, đồng bào và rộng hơn là toàn nhân loại. Một cá nhân thiếu đạo đức thì mọi phẩm chất, năng lực khác sẽ không còn ý nghĩa. Bên cạnh đó, đạo đức còn là nền tảng của hạnh phúc gia đình, tạo ra sự ổn định và phát triển vững chắc của gia đình. Đạo đức là nhân tố không thể thiếu của một gia đình hạnh phúc.
Sự tan vỡ của một số gia đình hiện nay thường có nguyên nhân từ việc vi phạm nghiêm trọng các quy tắc, chuẩn mực đạo đức như: con cái không nghe lời cha mẹ, các thành viên trong gia đình không tôn trọng lẫn nhau, vợ chồng không chung thủy … Hơn nữa, đạo đức cũng có vai trò quan trọng đối với xã hội, nếu ví xã hội là một cơ thể sống, thì đạo đức có thể được coi là sức khỏe của cơ thể sống ấy. Một xã hội trong đó các quy tắc, chuẩn mực đạo đức mà được tôn trọng và luôn được củng cố, phát triển thì xã hội đó cỏ thể phát triển bền vững. Ngược lại, trong một môi trường xã hội mà các chuẩn mực đạo đức bị xem nhẹ, không được tôn trọng thì nơi ấy dễ xảy ra sự mất ổn định, thậm chí còn có thể dẫn tới sự đổ vỡ nhiều mặt trong đời sống xã hội. n 10 Do đó, xây dựng, củng cố và phát triển nền đạo đức mới ở nước ta hiện nay có ý nghĩa rất to lớn không chỉ trong chiến lược xây dựng và phát triển con người Việt Nam hiện đại, mà còn góp phần xây dựng, phát triển văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc[9.
Đạo đức là sản phẩm tổng hợp của các yếu tố khách quan và chủ quan, là sản phẩm của hoạt động thực tiễn và nhận thức của con người.