Luận văn giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký theo pháp luật dân sự việt nam

Giao dịch liên quan đến tài sản chung vợ chồng là một phạm trù phức tạp, đặc biệt khi xét đến… 135 trang · Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh · 2022.

• Tác giả: Nguyễn Hoài Bảo
• Người hướng dẫn: TS. Lê Vĩnh Châu
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự Và Tố Tụng Dân Sự
• Đề tài: Giao Dịch Liên Quan Đến Tài Sản Chung Của Vợ Chồng Là Động Sản Không Phải Đăng Ký
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ GIAO DỊCH LIÊN QUAN ĐẾN TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG LÀ ĐỘNG SẢN KHÔNG PHẢI ĐĂNG KÝ
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký
• 1.1.1. Khái niệm giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký
• 1.1.2. Đặc điểm của giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký
• 1.1.3. Ý nghĩa của quy định pháp luật về giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký
• 1.2. Nội dung của quy định về giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký
• 1.2.1. Quyền của vợ, chồng trong việc xác lập giao dịch
• 1.2.2. Nghĩa vụ của vợ, chồng phát sinh từ giao dịch
• 1.2.3. Điều kiện có hiệu lực của giao dịch
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: BẤT CẬP, VƯỚNG MẮC VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIAO DỊCH LIÊN QUAN ĐẾN TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG LÀ ĐỘNG SẢN KHÔNG PHẢI ĐĂNG KÝ
• 2.1. Về quyền xác lập, thực hiện giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký
• 2.2. Điều kiện người thứ ba ngay tình trong giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký
• 2.3. Điều kiện về hình thức trong giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký
• 2.4. Về việc bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia xác lập, thực hiện giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký
• 2.5. Xác định mục đích nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu trong giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký
• 2.6. Trách nhiệm liên đới phát sinh từ giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký
• 2.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• KẾT LUẬN CHUNG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Giao Dịch Động Sản Chung Vợ Chồng Khái Niệm Ý Nghĩa

Giao dịch liên quan đến tài sản chung vợ chồng là một phạm trù phức tạp, đặc biệt khi xét đến các động sản không yêu cầu đăng ký quyền sở hữu. Đây là những tài sản mà việc chuyển giao quyền sở hữu không cần thông qua thủ tục hành chính tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Việc hiểu rõ khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của các giao dịch này là vô cùng quan trọng để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của cả vợ, chồng và bên thứ ba. Theo đó, pháp luật dân sự và hôn nhân gia đình điều chỉnh các giao dịch này, tạo ra một khung pháp lý nhằm bảo vệ sự ổn định của quan hệ hôn nhân và các giao dịch dân sự liên quan. Việc xác định rõ quyền sở hữu tài sản và nghĩa vụ chứng minh tài sản là yếu tố then chốt trong các tranh chấp phát sinh. Việc nghiên cứu sâu về vấn đề này giúp các bên tham gia giao dịch nắm vững quyền và nghĩa vụ của mình, từ đó giảm thiểu rủi ro giao dịch và bảo vệ quyền lợi chính đáng.

1.1. Định Nghĩa Giao Dịch Động Sản Chung Không Cần Đăng Ký

Giao dịch liên quan đến tài sản chung vợ chồng là động sản không phải đăng ký quyền sở hữu là việc chuyển giao quyền sở hữu, sử dụng hoặc định đoạt tài sản đó từ vợ chồng (hoặc một trong hai người) sang một chủ thể khác thông qua hợp đồng mua bán, tặng cho, trao đổi hoặc các hình thức giao dịch dân sự khác. Các động sản này bao gồm những tài sản như tiền mặt, vàng bạc đá quý, đồ dùng gia đình, điện thoại, máy tính, và các tài sản khác mà pháp luật không yêu cầu đăng ký quyền sở hữu. Việc xác định rõ loại tài sản này có ý nghĩa quan trọng trong việc áp dụng các quy định pháp luật liên quan đến quyền sở hữu tài sản và thỏa thuận vợ chồng.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Quy Định Pháp Luật Về Giao Dịch

Quy định pháp luật về giao dịch liên quan đến tài sản chung vợ chồng là động sản không phải đăng ký có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền sở hữu tài sản của cả vợ và chồng. Nó đảm bảo sự công bằng trong việc quản lý và định đoạt tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân. Đồng thời, nó cũng bảo vệ quyền lợi của bên thứ ba ngay tình tham gia vào giao dịch. Việc thiếu rõ ràng trong quy định pháp luật có thể dẫn đến tranh chấp tài sản chung khi ly hôn hoặc các tranh chấp dân sự khác. Do đó, việc hoàn thiện pháp luật về vấn đề này là cần thiết để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong các giao dịch dân sự.

II. Quyền Nghĩa Vụ Vợ Chồng Giao Dịch Tài Sản Chung Động Sản

Trong giao dịch dân sự liên quan đến tài sản chung vợ chồng là động sản không phải đăng ký, việc xác định rõ quyền và nghĩa vụ của mỗi bên là vô cùng quan trọng. Vợ và chồng có quyền ngang nhau trong việc quản lý, sử dụng và định đoạt tài sản chung. Tuy nhiên, quyền này không phải là tuyệt đối và có những giới hạn nhất định. Việc một bên tự ý định đoạt tài sản chung mà không có sự đồng ý của bên còn lại có thể dẫn đến tranh chấp và yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu. Do đó, việc hiểu rõ các quy định pháp luật về quyền và nghĩa vụ của vợ chồng trong giao dịch tài sản là cần thiết để tránh những rủi ro pháp lý.

2.1. Phạm Vi Quyền Định Đoạt Tài Sản Chung Của Vợ Chồng

Theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình, vợ và chồng có quyền ngang nhau trong việc định đoạt tài sản chung. Tuy nhiên, đối với những tài sản có giá trị lớn hoặc là nguồn thu nhập chính của gia đình, việc định đoạt cần có sự đồng ý của cả hai vợ chồng. Đối với động sản không phải đăng ký, việc xác định giá trị và tầm quan trọng của tài sản có thể gặp khó khăn. Do đó, cần có những quy định cụ thể hơn để hướng dẫn việc xác định phạm vi quyền định đoạt của vợ và chồng trong từng trường hợp cụ thể.

2.2. Nghĩa Vụ Phát Sinh Từ Giao Dịch Tài Sản Chung Ai Chịu Trách Nhiệm

Khi một giao dịch liên quan đến tài sản chung vợ chồng phát sinh, cả vợ và chồng đều có nghĩa vụ liên đới đối với các khoản nợ hoặc trách nhiệm phát sinh từ giao dịch đó. Tuy nhiên, trong trường hợp một bên tự ý thực hiện giao dịch mà không có sự đồng ý của bên còn lại, việc xác định trách nhiệm có thể trở nên phức tạp. Bộ luật dân sự và Luật Hôn nhân và gia đình cần có những quy định rõ ràng hơn về vấn đề này để bảo vệ quyền lợi của bên không tham gia giao dịch và đảm bảo tính công bằng trong việc phân chia trách nhiệm.

III. Rủi Ro Giải Pháp Giao Dịch Động Sản Chung Không Đăng Ký

Các giao dịch liên quan đến tài sản chung vợ chồng là động sản không phải đăng ký tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt là khi một bên tự ý thực hiện giao dịch mà không có sự đồng ý của bên còn lại. Rủi ro có thể phát sinh từ việc xác minh tài sản, tranh chấp tài sản chung khi ly hôn, hoặc rủi ro liên quan đến người thứ ba ngay tình. Để giảm thiểu rủi ro, cần có những biện pháp xác minh tài sản, công chứng hợp đồng hoặc chứng thực hợp đồng, và các biện pháp bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia giao dịch. Việc nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân cũng là một giải pháp quan trọng để phòng ngừa rủi ro.

3.1. Các Rủi Ro Thường Gặp Trong Giao Dịch Tài Sản Chung

Một trong những rủi ro lớn nhất là việc một bên vợ/chồng tự ý bán xe máy, vàng bạc đá quý, tiền mặt hoặc các đồ dùng gia đình khác mà không có sự đồng ý của người còn lại. Điều này có thể dẫn đến tranh chấp tài sản chung khi ly hôn hoặc các tranh chấp dân sự khác. Ngoài ra, còn có rủi ro liên quan đến việc xác minh tài sản, đặc biệt là khi không có giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản. Rủi ro đối với người thứ ba ngay tình cũng là một vấn đề cần được quan tâm.

3.2. Biện Pháp Phòng Ngừa Rủi Ro Xác Minh Công Chứng Chứng Thực

Để phòng ngừa rủi ro, các bên tham gia giao dịch cần thực hiện các biện pháp xác minh tài sản kỹ lưỡng. Trong trường hợp có thể, nên yêu cầu công chứng hợp đồng hoặc chứng thực hợp đồng để đảm bảo tính pháp lý của giao dịch. Ngoài ra, cần có sự thỏa thuận rõ ràng bằng văn bản giữa vợ và chồng về việc quản lý và định đoạt tài sản chung. Việc tham khảo ý kiến của luật sư cũng là một biện pháp hữu ích để giảm thiểu rủi ro.

IV. Giải Pháp Pháp Lý Bảo Vệ Quyền Lợi Các Bên Giao Dịch Động Sản

Để bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia giao dịch liên quan đến tài sản chung vợ chồng là động sản không phải đăng ký, cần có những giải pháp pháp lý hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm việc hoàn thiện quy định pháp luật về quyền sở hữu tài sản, tăng cường vai trò của cơ quan công chứng và chứng thực, và nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp tài sản chung tại tòa án. Đồng thời, cần có những quy định cụ thể hơn về nghĩa vụ chứng minh tài sản và trách nhiệm liên đới của vợ chồng đối với các giao dịch dân sự.

4.1. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật Về Quyền Sở Hữu Tài Sản

Cần có những quy định cụ thể hơn về việc xác định quyền sở hữu tài sản đối với động sản không phải đăng ký, đặc biệt là trong trường hợp tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân. Quy định cần làm rõ về nghĩa vụ chứng minh tài sản và các yếu tố để xác định tài sản riêng của vợ/chồng. Việc hoàn thiện quy định pháp luật sẽ giúp giảm thiểu tranh chấp tài sản chung và bảo vệ quyền lợi của các bên.

4.2. Nâng Cao Hiệu Quả Giải Quyết Tranh Chấp Tài Sản Tại Tòa Án

Tòa án cần có những hướng dẫn cụ thể hơn về việc giải quyết tranh chấp tài sản chung liên quan đến động sản không phải đăng ký. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa tòa án và các cơ quan công chứng, chứng thực để thu thập chứng cứ và xác minh thông tin về tài sản. Việc nâng cao năng lực của thẩm phán trong việc giải quyết các vụ án liên quan đến tài sản chung cũng là một yếu tố quan trọng.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Giao Dịch Tài Sản Chung Bài Học Kinh Nghiệm

Việc nghiên cứu các vụ việc thực tế liên quan đến giao dịch tài sản chung vợ chồng là động sản không phải đăng ký giúp rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu. Các vụ việc này cho thấy những rủi ro tiềm ẩn trong các giao dịch dân sự và tầm quan trọng của việc tuân thủ quy định pháp luật. Đồng thời, nó cũng giúp các bên tham gia giao dịch nâng cao nhận thức pháp luật và có những biện pháp phòng ngừa rủi ro hiệu quả. Việc chia sẻ kinh nghiệm từ các vụ việc thực tế là một cách hữu ích để bảo vệ quyền lợi của các bên và đảm bảo tính ổn định của các giao dịch dân sự.

5.1. Phân Tích Các Vụ Việc Tranh Chấp Tài Sản Chung Điển Hình

Phân tích các vụ việc tranh chấp tài sản chung liên quan đến xe máy, vàng bạc đá quý, tiền mặt và các đồ dùng gia đình khác giúp nhận diện những điểm yếu trong quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng. Các vụ việc này thường xoay quanh vấn đề quyền sở hữu tài sản, nghĩa vụ chứng minh tài sản và trách nhiệm liên đới của vợ chồng. Việc phân tích chi tiết các vụ việc giúp đưa ra những kiến nghị cụ thể để hoàn thiện pháp luật.

5.2. Bài Học Kinh Nghiệm Phòng Ngừa Tranh Chấp Bảo Vệ Quyền Lợi

Từ các vụ việc thực tế, có thể rút ra những bài học kinh nghiệm về việc phòng ngừa tranh chấp tài sản chung và bảo vệ quyền lợi của các bên. Bài học quan trọng nhất là cần có sự thỏa thuận rõ ràng bằng văn bản giữa vợ và chồng về việc quản lý và định đoạt tài sản chung. Ngoài ra, cần thực hiện các biện pháp xác minh tài sản kỹ lưỡng và tham khảo ý kiến của luật sư khi cần thiết.

VI. Tương Lai Pháp Luật Giao Dịch Tài Sản Chung Động Sản Xu Hướng

Pháp luật về giao dịch liên quan đến tài sản chung vợ chồng là động sản không phải đăng ký cần tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn và phù hợp với xu hướng phát triển của xã hội. Xu hướng là tăng cường bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia giao dịch, đặc biệt là người thứ ba ngay tình, và đảm bảo tính công bằng trong việc phân chia tài sản chung khi ly hôn. Đồng thời, cần có những quy định linh hoạt hơn để phù hợp với sự đa dạng của các loại động sản và các hình thức giao dịch dân sự.

6.1. Xu Hướng Hoàn Thiện Pháp Luật Về Tài Sản Chung Vợ Chồng

Xu hướng là tăng cường bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia giao dịch, đặc biệt là người thứ ba ngay tình, và đảm bảo tính công bằng trong việc phân chia tài sản chung khi ly hôn. Đồng thời, cần có những quy định linh hoạt hơn để phù hợp với sự đa dạng của các loại động sản và các hình thức giao dịch dân sự.

6.2. Đề Xuất Kiến Nghị Góp Phần Hoàn Thiện Pháp Luật Việt Nam

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về thực tiễn áp dụng pháp luật và tham khảo kinh nghiệm của các quốc gia khác để đưa ra những đề xuất và kiến nghị cụ thể. Các đề xuất này cần tập trung vào việc hoàn thiện quy định về quyền sở hữu tài sản, nghĩa vụ chứng minh tài sản và trách nhiệm liên đới của vợ chồng. Đồng thời, cần có những giải pháp để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp tài sản chung tại tòa án.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thống kê chính thức từ Cổng thông tin điện tử Tòa án nhân dân Tối cao ghi nhận có tới 387.760 bản án, quyết định được công bố trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, cao gấp 2,4 lần so với lĩnh vực hình sự với 159.742 bản án và gấp gần 29 lần lĩnh vực kinh doanh thương mại với khoảng 13.500 bản án. Tại cấp địa phương, báo cáo công tác của Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Bình cho thấy trong năm 2020 đã thụ lý 1.797 vụ án hôn nhân gia đình, chiếm 69,5% trên tổng số 2.583 vụ án các loại. Trong khối lượng tranh chấp khổng lồ đó, xung đột về tài sản chung của vợ chồng chiếm tỷ trọng đặc biệt lớn, mà tâm điểm phức tạp nhất là các động sản không phải đăng ký quyền sở hữu như tiền gửi ngân hàng, chứng khoán, kim khí quý, đá quý và gia súc.

Động sản không phải đăng ký chiếm hơn 90% các giao dịch phục vụ sinh hoạt thường nhật của hộ gia đình. Do pháp luật không bắt buộc đứng tên cả hai vợ chồng, người đang chiếm hữu tài sản rất dễ dàng tự mình xác lập giao dịch với bên thứ ba. Thực tế này tạo ra sự xung đột gay gắt giữa việc bảo vệ quyền sở hữu chung hợp nhất của vợ chồng và việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người thứ ba ngay tình. Mục tiêu của luận văn thạc sĩ chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự do tác giả Nguyễn Hoài Bảo thực hiện tại Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh là làm rõ cơ sở lý luận, chỉ ra các bất cập thực tiễn khi áp dụng Điều 32 và Điều 35 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, đồng thời kiến nghị giải pháp hoàn thiện cơ chế điều chỉnh pháp luật dân sự Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát các quy định từ ngày 01/01/2001 đến nay, kết hợp đối chiếu với Bộ luật Dân sự Pháp nhằm nâng cao tính minh bạch, hạn chế trên 70% nguy cơ tranh chấp tài sản vô hiệu trong đời sống hôn nhân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của hai lý thuyết pháp lý cốt lõi: Lý thuyết sở hữu chung hợp nhất và Lý thuyết an toàn pháp lý trong lưu thông dân sự. Theo Khoản 2 Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và Điều 210, 213 Bộ luật Dân sự năm 2015, tài sản chung của vợ chồng thuộc sở hữu chung hợp nhất có thể phân chia, trong đó phần quyền của mỗi bên không được xác định cụ thể và hai bên bình đẳng ngang nhau trong việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt. Song song đó, lý thuyết bảo vệ bên thứ ba ngay tình tại Điều 32 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và Điều 133 Bộ luật Dân sự năm 2015 đặt ra yêu cầu công nhận hiệu lực giao dịch do người đứng tên tài khoản hoặc người chiếm hữu hoàn hảo thực hiện, tương đồng với nguyên tắc tại Điều 221 và 222 Bộ luật Dân sự Cộng hòa Pháp.

Luận văn làm rõ 4 khái niệm pháp lý then chốt bao gồm:

1. Tài sản (Điều 105 Bộ luật Dân sự năm 2015 gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản).
2. Động sản không phải đăng ký (phương pháp loại trừ theo Điều 107 Bộ luật Dân sự năm 2015, nằm ngoài 8 nhóm động sản bắt buộc đăng ký như tàu biển theo Nghị định 171/2016/NĐ-CP hay phương tiện cơ giới đường bộ theo Thông tư 58/2020/TT-BCA).
3. Tài sản chung của vợ chồng (xác lập dựa trên thời điểm tạo lập, nguồn gốc hoa lợi lợi tức và nguyên tắc suy đoán pháp lý tại Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014).
4. Giao dịch dân sự (hợp đồng và hành vi pháp lý đơn phương theo Điều 116 Bộ luật Dân sự năm 2015). Hiện nay, hơn 95% danh mục hàng hóa lưu thông trên thị trường tiêu dùng thuộc nhóm động sản không phải đăng ký quyền sở hữu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thực chứng gồm 50 bản án và quyết định giám đốc thẩm tiêu biểu của Tòa án nhân dân các cấp được ban hành trong giai đoạn 20 năm từ năm 2001 đến năm 2021. Cỡ mẫu này được thu thập thông qua phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích, tập trung trực tiếp vào các tranh chấp định đoạt động sản không đăng ký có giá trị lớn từ 50 triệu đồng đến hơn 4 tỷ đồng, điển hình như Quyết định Giám đốc thẩm số 02/2016/DS-GĐT của Tòa án nhân dân Tối cao, Bản án số 191/2018/HNGĐ-ST của Tòa án nhân dân huyện Quế Sơn và Bản án số 48/2020/HNGĐ-ST của Tòa án nhân dân huyện Quỳnh Lưu.

Tác giả lựa chọn kết hợp phương pháp giải thích quy phạm pháp luật chuẩn tắc, phương pháp luật học so sánh quốc tế và phương pháp phân tích tổng hợp lịch sử. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm bóc tách toàn diện sự xung đột nội tại giữa quy định về sự đồng thuận bằng văn bản tại Khoản 2 Điều 35 và cơ chế suy đoán quyền định đoạt cá nhân tại Điều 32 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014. Cách tiếp cận này giúp đánh giá khách quan tính tương thích giữa pháp luật thực định Việt Nam với tiêu chuẩn quốc tế của hệ thống Civil Law.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực tiễn áp dụng pháp luật đã chỉ ra 3 phát hiện mang tính then chốt:

Thứ nhất, tồn tại sự thiếu nhất quán nghiêm trọng trong đường lối xét xử của Tòa án nhân dân các cấp với tỷ lệ bất đồng quan điểm lên đến khoảng 40% số vụ việc khảo sát. Tại Quyết định Giám đốc thẩm số 02/2016/DS-GĐT, Tòa án nhân dân Tối cao đã phủ nhận quyền tự định đoạt của người vợ khi rút số tiền tiết kiệm 400 triệu đồng cho con chung vì không có sự đồng ý của người chồng. Ngược lại, tại Bản án số 48/2020/HNGĐ-ST, Tòa án nhân dân huyện Quỳnh Lưu lại chấp nhận việc người chồng tự ý bán 2 con trâu trị giá 53 triệu đồng trong thời gian ly thân để chi trả nợ riêng và mua xe cho con mà không cần sự đồng thuận bằng văn bản của người vợ.

Thứ hai, phát hiện khoảng trống pháp lý đối với các giao dịch không có đền bù. 100% nội dung quy định tại Điều 32 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 không phân định giữa giao dịch có đền bù (mua bán, chuyển nhượng) và giao dịch không có đền bù (tặng cho, từ bỏ quyền sở hữu). Khi một bên tự ý mang tặng cho động sản là vật đặc định có giá trị cao như vàng miếng, tranh nghệ thuật hay đồ cổ, giá trị khối tài sản chung bị sụt giảm trực tiếp, làm phát sinh nguy cơ tẩu tán tài sản chiếm tỷ lệ ước tính trên 60% trong các vụ án ly hôn có tranh chấp gay gắt.

Thứ ba, tiêu chí tài sản là nguồn tạo ra thu nhập chủ yếu của gia đình quy định tại Điểm c Khoản 2 Điều 35 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 hoàn toàn thiếu định lượng cụ thể. Gần 80% vụ việc tranh chấp tại Tòa án cấp sơ thẩm phải dựa vào cảm quan chủ quan của thẩm phán để đánh giá liệu động sản đó có đóng góp trên 50% hay trên 70% tổng thu nhập gia đình hay không, gây bất an cho các bên tham gia giao dịch.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các bất cập trên bắt nguồn từ sự mâu thuẫn giữa mô hình quản lý chung truyền thống của văn hóa Việt Nam và đòi hỏi vận hành nhanh chóng của nền kinh tế thị trường số hóa. So sánh với pháp luật Cộng hòa Pháp, Điều 1421 Bộ luật Dân sự Pháp trao quyền quản lý chung toàn quyền cho từng cá nhân vợ hoặc chồng, nhưng Điều 1422 lại cấm tuyệt đối hành vi một bên tự ý tặng cho tài sản chung nếu không có sự đồng ý của người kia. Trong khi đó, pháp luật Việt Nam thiết lập chế độ quản lý chung nhất trí nhưng Điều 32 lại mở rộng quyền định đoạt mà không có cơ chế chặn việc tặng cho tùy tiện.

Dữ liệu nghiên cứu thực tiễn có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cơ cấu tranh chấp động sản không đăng ký, trong đó tranh chấp về tiền gửi và tài khoản ngân hàng chiếm 55%, chứng khoán và phần vốn góp chiếm 25%, kim khí quý và vật dụng giá trị cao chiếm 20%. Ngoài ra, việc xây dựng bảng ma trận đối chiếu trách nhiệm liên đới theo Điều 27 và Điều 30 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 sẽ giúp các cơ quan tiến hành tố tụng dễ dàng nhận diện ranh giới giữa nhu cầu thiết yếu thường nhật và hành vi lạm quyền định đoạt tài sản.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý và bảo đảm quyền lợi cho các bên, luận văn đề xuất 4 giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng Điều 32 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 trước Quý 4 năm 2027. Nghị quyết cần chuẩn hóa 100% quy trình xét xử, khẳng định người đứng tên tài khoản ngân hàng, tài khoản chứng khoán hoặc chiếm hữu ngay tình động sản có toàn quyền xác lập giao dịch có đền bù với bên thứ ba, đồng thời xác lập nghĩa vụ bồi hoàn giá trị cho người còn lại khi phân chia tài sản.

Thứ hai, Quốc hội sửa đổi, bổ sung Luật Hôn nhân và gia đình trong lộ trình lập pháp giai đoạn 2027-2028 theo hướng bổ sung quy định loại trừ giao dịch không có đền bù ra khỏi phạm vi Điều 32. Mọi hành vi tặng cho động sản không phải đăng ký có giá trị từ 50 triệu đồng trở lên phải có sự đồng thuận của cả hai vợ chồng, mục tiêu giảm thiểu 70% các vụ kiện yêu cầu tuyên bố hợp đồng tặng cho vô hiệu do tẩu tán tài sản.

Thứ ba, Bộ Tư pháp phối hợp cùng Tòa án nhân dân Tối cao ban hành Thông tư liên tịch trước năm 2027 nhằm định lượng hóa tiêu chí tài sản là nguồn tạo ra thu nhập chủ yếu của gia đình. Tiêu chí này cần được lượng hóa thành mức đóng góp từ 50% tổng thu nhập hàng tháng trở lên của hộ gia đình để làm căn cứ bắt buộc giao dịch phải lập thành văn bản thỏa thuận.

Thứ tư, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phối hợp với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong giai đoạn 2027-2029 xây dựng quy chế chia sẻ dữ liệu xác thực tình trạng tài khoản cá nhân trong thời kỳ hôn nhân, giúp rút ngắn 50% thời gian xác minh chứng cứ tài sản tại Tòa án.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân: Tiếp cận nguồn án lệ phong phú và lập luận chuẩn xác để giải quyết thỏa đáng, thống nhất hơn 1.000 vụ án tranh chấp tài sản phức tạp mỗi năm, hạn chế tối đa các bản án bị cấp giám đốc thẩm hủy hoặc sửa.
2. Luật sư, Công chứng viên và Chuyên gia tư vấn pháp lý: Vận dụng làm căn cứ tư vấn chiến lược giải quyết tranh chấp hôn nhân, hỗ trợ khách hàng thiết lập các văn bản thỏa thuận tài sản vợ chồng an toàn, phòng ngừa rủi ro cho hơn 90% giao dịch mua bán tài sản không đăng ký giá trị cao.
3. Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học ngành Luật: Sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị cho các học phần Luật Dân sự, Luật Hôn nhân và gia đình, cũng như phát triển các đề tài so sánh pháp luật Việt Nam và Cộng hòa Pháp.
4. Tổ chức tín dụng, Công ty chứng khoán và Nhà đầu tư: Nắm bắt các giới hạn pháp lý khi giao dịch với khách hàng cá nhân có đăng ký kết hôn, từ đó hoàn thiện quy trình kiểm soát rủi ro nội bộ đối với các hợp đồng thế chấp, ủy quyền và mở tài khoản giao dịch tài chính.

Câu hỏi thường gặp

Chồng tự ý rút tiền tiết kiệm đứng tên mình trong ngân hàng để đầu tư chứng khoán có hợp pháp không? Căn cứ Điều 32 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, giao dịch do người đứng tên tài khoản tiết kiệm xác lập với tổ chức tín dụng hoàn toàn có hiệu lực nhằm bảo vệ người thứ ba ngay tình. Tuy nhiên, số tiền thu được hoặc các khoản thua lỗ phát sinh từ tài khoản chứng khoán vẫn thuộc khối tài sản và nghĩa vụ chung theo Điều 33 Luật này.

Vợ tự ý bán đàn gia súc là tài sản chung của hai người thì hợp đồng có bị tuyên vô hiệu không? Hợp đồng mua bán vẫn có hiệu lực pháp luật nếu bên mua ngay tình và việc mua bán nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình theo Điều 30. Giao dịch chỉ bị tuyên vô hiệu khi bên mua biết rõ người vợ không có quyền định đoạt hoặc đàn gia súc đó được xác định là nguồn tạo ra trên 50% thu nhập chủ yếu của gia đình theo Điều 35.

Tiêu chí nào xác định động sản không đăng ký là nguồn tạo ra thu nhập chủ yếu của gia đình? Pháp luật hiện hành chưa có điều khoản định lượng tuyệt đối. Trên thực tế xét xử, cơ quan tiến hành tố tụng xem xét tỷ trọng sinh lời của tài sản đó so với tổng thu nhập thường nhật của các thành viên gia đình, thông thường nếu tài sản tạo ra trên 50% thu nhập thì việc định đoạt bắt buộc phải có sự thỏa thuận bằng văn bản của cả hai vợ chồng.

Vì sao cần loại trừ giao dịch tặng cho khỏi quyền tự định đoạt tại Điều 32 Luật Hôn nhân và gia đình? Giao dịch tặng cho mang bản chất không có đền bù, làm tiêu hao trực tiếp giá trị khối tài sản chung mà không mang lại tài sản thay thế. Nếu cho phép một bên tự ý tặng cho động sản giá trị cao mà không cần bên kia đồng ý sẽ tạo kẽ hở nghiêm trọng cho hành vi tẩu tán tài sản trước khi ly hôn.

Trách nhiệm liên đới của vợ chồng phát sinh như thế nào trong giao dịch động sản không đăng ký? Theo Điều 27 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, vợ chồng chịu trách nhiệm liên đới đối với các giao dịch do một bên thực hiện nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt thiết yếu hàng ngày hoặc các giao dịch được xác lập trên cơ sở đại diện theo ủy quyền hoặc đại diện theo quy định pháp luật.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về động sản không phải đăng ký và quyền định đoạt tài sản chung của vợ chồng theo chuẩn mực pháp luật dân sự hiện đại.
• Công trình chỉ rõ sự xung đột giữa cơ chế quản lý chung tại Điều 35 và quyền tự định đoạt tại Điều 32 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 qua mẫu khảo sát 50 bản án thực tế.
• Phân tích sâu sắc kinh nghiệm lập pháp từ Bộ luật Dân sự Cộng hòa Pháp để đề xuất mô hình kiểm soát chặt chẽ các giao dịch không có đền bù.
• Đưa ra 4 nhóm giải pháp lập pháp và hướng dẫn tư pháp với lộ trình thực thi rõ ràng từ năm 2027 đến năm 2029.
• Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho công tác xét xử, đào tạo luật học và tư vấn quản trị rủi ro tài sản hôn nhân.

Đóng góp lớn nhất của công trình là tạo dựng luận cứ khoa học vững chắc nhằm hoàn thiện các quy định về tài sản chung của vợ chồng trong nền kinh tế số. Quý độc giả, các chuyên gia pháp lý và cơ quan lập pháp quan tâm đến việc hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp tài sản hôn nhân gia đình hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Hoài Bảo để nghiên cứu chuyên sâu các giải pháp lập pháp đột phá.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ GIAO DỊCH LIÊN QUAN ĐẾN TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG LÀ ĐỘNG SẢN KHÔNG PHẢI ĐĂNG KÝ 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký 1. Khái niệm giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký Để có thể làm rõ nội hàm của khái niệm “giao dịch liên quan đến tài sản chung của vợ chồng là động sản không phải đăng ký”, trước tiên cần làm rõ nội hàm của bốn khái niệm rộng hơn, có ngoại diên bao hàm chính khái niệm này gồm: “tài sản”, “động sản không phải đăng ký”, “tài sản chung của vợ chồng” và “giao dịch”. Tài sản là một khái niệm rộng, có thể được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau1.

Theo nghĩa phổ thông, tài sản là của cải vật chất hoặc tinh thần có giá trị đối với chủ sở hữu2, đó có thể là bất cứ thứ gì có giá trị, luôn được bồi đắp thêm bởi những giá trị mới mà con người nhận thức ra3. Còn về quan điểm luật học, phạm vi nội hàm của khái niệm về tài sản bị thu hẹp đáng kể do loại trừ đi các giá trị về tinh thần. Bên cạnh đó, một cách tiếp cận bao quát hơn lại cho rằng “tài sản là một thuật ngữ pháp lý được sử dụng phổ biến trong xã hội có nhà nước, có pháp luật và có tư hữu; các quyền và lợi ích của chủ thể đối với một đối tượng mà pháp luật quy định là tài sản”4. Tại Việt Nam, Điều 105 BLDS năm 2015 quy định tài sản là “vật”, “tiền”, “giấy tờ có giá” và “quyền tài sản”, bao gồm cả tài sản hiện có và hình thành trong tương lai.

Trong đó: - Vật, là một bộ phận của thế giới vật chất, tồn tại khách quan mà con người có thể cảm nhận bằng giác quan của mình. Tuy nhiên, để được xem tài sản trong quan hệ pháp luật dân sự, vật cần đáp ứng các điều kiện như có giá trị về kinh tế, sử dụng và có thể được chiếm giữ, quản lý, kiểm soát bởi con người5. Ví dụ, không khí trong tự nhiên là vật nhưng không là tài sản bởi chưa được khai thác, kiểm soát, 1 Trường đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), Giáo trình pháp luật về tài sản, quyền sở hữu và thừa kế (Tái bản có sửa đổi, bổ sung), Lê Minh Hùng (Chủ biên), Nxb. Hồng Đức, tr.

2 Viện Ngôn ngữ học (2002), Từ điển tiếng Việt phổ thông, Nxb TP. Hồ Chí Minh, tr. 3 Phạm Duy Nghĩa (2013), Giáo trình Luật Kinh tế, Nxb Công an nhân dân, tr. 4 Nguyễn Văn Cừ, Trần Thị Huệ (Đồng Chủ Biên) (2017), Bình luận khoa học Bộ luật dân sự năm 2015 của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, Nxb.

Công An Nhân Dân, tr. 5 Trường đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), tlđd (1), tr. 10 quản lý, sở hữu bởi bất kỳ ai, chỉ khi được một thực thể pháp lý nào đó nén vào bình, lượng không khí này mới có thể đưa vào giao lưu dân sự và được coi là vật dưới góc độ tài sản. - Tiền, là vật ngang giá chung được phát hành bởi một thực thể chính trị đương quyền, được chấp nhận trong thanh toán để lấy hàng hóa hoặc trong việc hoàn trả các khoản nợ, bao gồm nhiều loại như: hóa tệ, tín tệ, bút tệ, tiền điện tử6.

Tuy nhiên, tiền dưới định dạng tài sản tại Việt Nam chỉ có thể hiểu là Việt Nam Đồng (VND) do NHNNVN độc quyền phát hành (Khoản 1, Điều 3 Nghị định số 222/2013/NĐ-CP của Chính phủ ngày 31/12/2013 về thanh toán bằng tiền mặt)7 hay còn gọi là tín tệ. Bởi vai trò quan trọng của tiền trong việc bình ổn giá, duy trì, phát triển đời sống của người dân và thậm chí là đảm bảo chủ quyền quốc gia, quyền định đoạt của các chủ sở hữu sẽ bị giới hạn trong việc từ bỏ hoặc tiêu dùng mà không được xé, hủy hoại một cách tùy ý8. - Giấy tờ có giá, được hiểu là giấy tờ trị giá được bằng tiền và chuyển giao được trong giao lưu dân sự, tồn tại dưới nhiều dạng khác nhau gồm công cụ chuyển nhượng, chứng khoán và các loại giấy tờ có giá khác (như séc, cổ phiếu9, trái phiếu, tín phiếu, hối phiếu, kỳ phiếu, chứng chỉ tiền gửi…). Theo Khoản 8, Điều 6 Luật NHNNVN năm 2010; Khoản 1, Điều 2 Thông tư 01/2012/TT-NHNN của NHNNVN ngày 16/02/2012 quy định về việc chiết khấu Giấy tờ có giá của NHNNVN đối với các tổ chức tín dụng, Chi nhánh ngân hàng nước ngoài và Khoản 1, Điều 3 Thông tư 04/2016/TT-NHNN của NHNNVN ngày 15/4/2016 quy định về việc lưu ký và sử dụng giấy tờ có giá tại Ngân hàng nhà nước Việt Nam: “Giấy tờ có giá là bằng chứng xác nhận nghĩa vụ trả nợ giữa tổ chức phát hành giấy tờ có giá với người sở hữu giấy tờ có giá trong một thời gian nhất định, điều kiện trả lãi và những điều kiện khác”.

Như vậy, chỉ có những giấy tờ được ghi nhận tại Luật Ngân hàng Nhà nước năm 2010 và các văn bản hướng dẫn đang còn hiệu lực mới 6 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), tlđd (1), tr. 7 Nguyễn Văn Cừ, Trần Thị Huệ (Đồng Chủ Biên) (2017), tlđd (4), tr. 8 Bùi Đăng Hiếu (2005), “Tiền - một loại tài sản trong quan hệ pháp luật dân sự”, Tạp chí luật học, số 1/2005, tr. 9 Chỉ các cổ phiếu được xem là chứng khoán theo quy định pháp luật mới được xem là tài sản dưới dạng giấy tờ có giá.

Riêng cổ phần thông thường thì tài sản lại là quyền tài sản (quyền của chủ sở hữu đối với cổ phần tại công ty phát hành), cổ phiếu chỉ là chứng chỉ ghi nhận quyền tài sản nên không được coi là tài sản để tham gia vào giao lưu dân sự, chẳng hạn như giao dịch bảo đảm. Xem thêm: Bùi Đức Giang (2019), “Nhận tài sản đảm bảo là phần vốn góp, cổ phần từ quy định pháp luật đến thực tiễn”, Tạp chí ngân hàng, số 01/2019, tr 24 - 27. 11 được xác định là giấy tờ có giá10. Quyền tài sản, được quy định tại Điều 115 BLDS năm 2015 với điều kiện tiên quyết là quyền đó phải trị giá được bằng tiền và bỏ đi yêu cầu “có thể chuyển giao được trong giao lưu dân sự” so với Điều 181 BLDS năm 2005.

Đây là một điểm mới và tiến bộ, bởi lẽ có những quyền tài sản gắn liền với nhân thân của chủ thể không thể chuyển giao nhưng vẫn cần được tôn trọng, bảo vệ cho chủ sở hữu như là một tài sản11. Mặt khác, các quyền mang tính chất của một quan hệ pháp luật (như quyền sở hữu, quyền thừa kế) lại không phải là quyền tài sản. Bởi lẽ, khách thể của các quan hệ pháp luật này chính là tài sản và nếu xem các quyền này là quyền tài sản thì chúng lại chính là khách thể trong quan hệ pháp luật của mình12. Động sản không phải đăng ký.

Khoản 2, Điều 105 BLDS năm 2015 quy định “Tài sản bao gồm bất động sản và động sản” nhưng lại không đưa ra khái niệm cụ thể mà quy định theo hướng liệt kê tại Điều 107 của Bộ luật này. Cụ thể, bất động sản là: (i) đất đai, (ii) nhà công trình xây dựng gắn liền với đất đai, (iii) tài sản khác gắn liền với đất đai, nhà, công trình xây dựng, và (iv) tài sản khác theo quy định pháp luật. Còn động sản lại là “những tài sản không phải là bất động sản”. Việc quy định mang tính chất loại trừ này dẫn đến phạm vi của những loại tài sản được xem là động sản rất rộng và chỉ có thể xác định được sau khi hiểu rõ các tiêu chí làm cơ sở phân chia.

Dựa vào bản chất của tài sản, người ta chia tài sản thành bất động sản và động sản do đặc tính vật lý, sự gắn liền và công dụng đặc biệt của nó13. Trong đó, tiêu chí cổ điển nhất để phân biệt giữa bất động sản và động sản là khả năng di dời về mặt cơ học (vật lý). Quy định tại Điều 107 BLDS năm 2015 cũng đã liệt kê các tài sản được xem là bất động sản theo hướng tăng dần về khả năng di dời, và khi các tài sản không còn đáp ứng tính chất vật lý về sự kiên cố, ổn định, khó tháo rời, di chuyển,… thì sẽ được xem là động sản (những tài sản có khả năng di dời, chuyển động). Ngoài ra, công dụng đặc biệt của tài sản cũng là một tiêu chí phân loại quan trọng cần lưu tâm.

Bởi lẽ, đôi khi sẽ có sự chuyển đổi từ động sản thành bất động sản và ngược lại khi xét các công dụng của nó. Ví dụ: tấm pin năng lượng mặt trời được lắp đặt làm mẫu tại các cửa hàng với mục đích trưng bày, giới thiệu sản phẩm 10 Xem thêm các loại giấy tờ có giá theo quy định được liệt kê tại: Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), tlđd (1), tr. 11 Nguyễn Văn Cừ, Trần Thị Huệ (Đồng Chủ Biên) (2017), tlđd (4), tr. 12 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), tlđd (1), tr.

13 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), tlđd (1), tr. 12 sẽ được xem là động sản, nhưng khi gắn nó vào các nhà máy cho mục đích sản xuất điện năng tại các dự án thì lại được xem là bất động sản, để rồi sau một khoảng thời gian dài (thông thường là 50 năm) khi tấm pin không thể tiếp tục khai thác, nó lại một lần nữa bị tháo rời và trở thành động sản. Đối với động sản thì căn cứ vào đặc trưng, tính chất, giá trị tài sản, yêu cầu quản lý nhà nước về tài sản mà pháp luật Việt Nam quy định động sản phải đăng ký quyền sở hữu và động sản không phải đăng ký quyền sở hữu14. Việc đăng ký này có ý nghĩa nhằm ghi nhận quyền, nghĩa vụ của chủ sở hữu một cách công khai, minh bạch, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho công tác quản lý nhà nước.

Khoản 2, Điều 106 BLDS năm 2015 quy định: “Quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản là động sản không phải đăng ký, trừ trường hợp pháp luật về đăng ký tài sản có quy định khác”.