Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Định nghĩa mẫu lẫn Việc giám định ADN thường được sử dụng để thu thập thông tin di truyền từ các dấu vết sinh học để chứng minh các hành vi phạm tội, giúp truy nguyên cá thể xác định được đối tượng gây án nhờ dấu vết sinh vật để lại trên hiện trường. Mỗi cá thể người đều có một kiểu gen (ADN) khác nhau. Về lý thuyết thì mọi dấu vết, mẫu vật có nguồn gốc cơ thể người đều có thể được coi là đối tượng của giám định ADN như máu, lông, tóc, tinh trùng, mô tế bào…đến các chất bài tiết đều có giá trị để giám định ADN.
Tuy nhiên, khả năng còn tùy thuộc vào lượng và chất của từng dấu vết mẫu vật cụ thể, nghĩa là vật liệu di truyền đủ để giám định ADN. Trong thực tế giám định, với đặc thù là tiếp nhận các trưng cầu giám định của Cơ quan Công an các địa phương với các vụ án, vụ trọng án có tính chất vụ việc khác nhau, tình tiết khác nhau, do vậy mẫu vật gửi đến trưng cầu đều không phải chất lượng dấu vết như nhau, phụ thuộc vào tình tiết vụ việc, cách thức gây án, cách tiến hành thu mẫu, bảo quản dấu vết, mẫu vật của những người có liên quan tại hiện trường vụ việc đều ảnh hưởng đến chất lượng dấu vết. Trong đề tài nghiên cứu này chúng tôi muốn đề cập đến thực tế thường gặp khi giám định các vụ án có ảnh hưởng đến kết quả giám định và trả lời giám định cho Cơ quan điều tra đó là vấn đề mẫu lẫn. Thực tế trong một vụ án mạng thì tại hiện trường ngoài nạn nhân để lại dấu vết còn có đối tượng gây án, hoặc trong một số vụ có thêm dấu vết của người khác để lại như: cán bộ khám nghiệm, người tham gia, trong quá trình tác chiết.
Do vậy, trong nhiều trường hợp các dấu vết thu tại một vị trí, hoặc các vị trí khác nhau khi chạy điện di phân tích kiểu gen là c 6 kiểu gen (ADN) của một người, nhưng có nhiều trường hợp tại một vị trí dấu vết lại cho kết quả kiểu gen (ADN) của nhiều người khác nhau. Dấu vết ADN bị lẫn làm cho việc phân tích, giải thích kết quả gặp khó khăn. Dấu vết mẫu lẫn trong các vụ án hình sự bao gồm ADN của nhiều người, mức độ đóng góp của mỗi người khác nhau, người để lại nhiều, người để lại ít tế bào. Ngoài ra các mẫu lẫn có thể bao gồm ADN của nhiều người nhưng đều chỉ ở mức vi vết rất nhỏ.
Kiểu gen (ADN) thu được của duy nhất một người có thể bị xử lý như là một mẫu lẫn khi đỉnh của stutter (alen lặp) cao và do đó nếu không biết cách phân tích, đồng thời dựa vào nội dung và tình tiết vụ án thì có thể dẫn tới việc giải thích sai vì xem đó là kết quả kiểu gen (ADN) của nhiều cá thể, đồng nghĩa với việc ra kết luận vụ án bị sai, gây khó khăn cho công tác định hướng điều tra và truy tố, xét xử tội phạm. Với xác suất cao của alen bị mất đi hoặc bị lặp lại, việc xác định số lượng người để lại tế bào chứa ADN trong mẫu lẫn là một vấn đề khó khăn. Tăng cường các phản ứng khuếch đại có thể làm cho alen trong kiểu gen (ADN) phân tích được ít bị mất đi hoàn toàn ở một vài locus hoặc có thể gây ra sự khuếch đại thêm một số alen, tạo ra sự xuất hiện kiểu gen (ADN) của một người khác riêng biệt. Đặc biệt việc tăng stutter (alen lặp) nhìn thấy được khi thực hiện phản ứng khuếch đại ADN từ các dấu vết gây khó khăn cho việc phân tích mẫu lẫn.
Như vậy, mẫu lẫn được hiểu là các dấu vết sinh vật thu được trong quá trình khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi như: Dấu vết máu, mô, cơ, dấu vết tế bào biểu bì da, dấu vết tinh trùng, lông, tóc, tế bào niêm mạc miệng trong dấu vết nước bọt tại một vị trí hoặc ở các vị trí khác nhau của một mẫu vật gửi giám định mà sau khi chạy điện di sẽ cho kết quả kiểu gen của những người khác nhau (ít nhất là hai người) trong cùng một bảng kiểu gen (ADN). c 7 Một hồ sơ ADN được xem là có hơn một người đóng góp nếu có từ ba hoặc nhiều hơn ba alen ở một hoặc nhiều locus và tỷ số chiều cao giữa một cặp đỉnh alen của một hoặc nhiều locus có thể thấp hơn giá trị ngưỡng. Ngoài vấn đề mẫu lẫn thì mẫu nhiễm cũng là vấn đề cần quan tâm, việc nhiễm nguồn gen (ADN) là một vấn đề quan trọng cần chú ý trong việc phân tích và giải thích kết quả điện di. Lượng ADN nhiễm vào mẫu có thể nhiều hay ít.
Theo lý thuyết, bất kỳ ADN tồn tại ở hiện trường không phải đều có liên quan đến tội phạm đang được điều tra, có thể được xem như là ADN nhiễm. Tình hình giám định mẫu lẫn 1. Trên thế giới Trong nhiều vụ án, vấn đề mẫu lẫn và nhiễm trong giám định ADN có ảnh hưởng quan trọng đến kết quả điều tra, trong cùng một bảng kiểu gen khi phân tích có thể xác định do một hay nhiều người đóng góp, từ đó xác định được đối tượng gây án, nạn nhân có để lại dấu vết trên mẫu vật thu được hay không. Vì vậy, trên thế giới các công trình nghiên cứu về mẫu lẫn cũng ngày càng được hoàn thiện có những đóng góp tích cực trong công tác điều tra, khám phá tội phạm.
Năm 2009 nhóm tác giả gồm: Bruce Budowle,1 Ph.; Angelo Della Manna,2 M.; ADN David Lee McClure, 4 B. đã có công trình nghiên cứu về việc đánh giá, giải thích các mẫu ADN lẫn trong giám định sinh học pháp lý [ 25] 1. Trong nước Ở Việt Nam giám định ADN bắt đầu triển khai từ năm 1999 tại Viện Khoa học hình sự - Bộ Công an với quy trình giám định từ Úc và đội ngũ cán c 8 bộ làm công tác giám định được đào tạo từ Úc. Bằng bộ Kit phân tích 10 locus gen (trong đó có 01 gen xác định giới tính) trên máy ABI Prism 377 của hãng Perkin - Elmer.
Ngoài giám định ADN từ nhân tế bào để truy nguyên cá thể và xác định quan hệ huyết thống cha - con. Năm 2003, Viện Khoa học hình sự đã triển khai thêm lĩnh vực giám định ADN ti thể với máy giải trình tự ABI 310 để giám định hài cốt liệt sĩ và gia đình quan hệ huyết thống theo dòng mẹ từ hài cốt trong các vụ án hình sự và hài cốt liệt sĩ. Năm 2006, Viện Khoa học hình sự đã trang bị thêm máy giải trình tự ABI Prism 3130 Genetic Analyzer có khả năng phân tích 16 locus STR hệ Identifiler. Ngoài ra, một số đơn vị khác cũng triển khai nghiên cứu một số cặp mồi đơn gen để nghiên cứu giới tính và các cặp mồi D1S80, TH01…để nghiên cứu đặc thù cá thể và các cặp mồi với một số đoạn ADN đa hình nằm trên nhiễm sắc thể Y vào mục đích xác định huyết thống.
Bộ kit Identifiler có 16 gen gồm các gen: D8S1179, D21S11, D7S820, CSF1PO, D3S1358, TH01, D13S317, D16S539, D2S1338, D19S433, vWA, TPOX, D18S51, D5S818, FGA và Amelogenin [3]. Theo các nhà khoa học hình sự khi phân tích bằng bộ kít Identifiler thì độ tin cậy trung bình đạt khoảng 4,62x1019 có nghĩa là trong số 4,62x1019 người thì có một người ngẫu nhiên nào đó trùng với kiểu gen trên. Hiện tại ở Việt Nam ngoài Trung tâm Giám định sinh học pháp lý - Viện Khoa học hình sự - Bộ Công an có chức năng giám định ADN để phục vụ công tác điều tra, xét xử tội phạm thì còn có một số đơn vị cũng có chức năng nghiên cứu và giám định ADN như: Viện Pháp y quân đội, Viện pháp y Quốc gia, Viện công nghệ sinh học. Tuy nhiên, hiện tại chưa tìm thấy công trình nghiên cứu và tài liệu nào liên quan đến việc giám định mẫu ADN lẫn từ các cơ quan, đơn vị trên.
c 9 Đối với Trung tâm Giám định Sinh học pháp lý - Viện Khoa học hình sự - Bộ Công an thì việc phân tích dấu vết mẫu lẫn, nhiễm trong nhiều năm qua vẫn còn gặp nhiều khó khăn nhất là phân tích mẫu lẫn, nhiễm đối với các mẫu có ba người tham gia đóng góp trở lên. Nhiều mẫu thu từ hiện trường các vụ án có chất lượng dấu vết kém, trình độ cán bộ khám nghiệm hiện trường ở các đơn vị địa phương chưa đồng đều, do vậy quá trình thu lượm, bảo quản dấu vết còn nhiều hạn chế dẫn đến tình trạng mẫu lẫn, nhiễm gây ảnh hưởng đến việc phân tích kết quả. Các trường hợp mẫu lẫn, nhiễm thường gặp 1. Các trường hợp mẫu lẫn thường gặp: a.
Trong các vụ giết người, xô xát đánh nhau dẫn đến chết người hoặc gây thương tích có nhiều đối tượng tham gia. Trong các vụ tai nạn giao thông có nhiều nạn nhân. Trong các vụ giết người có sự cào cấu của nạn nhân với đối tượng sẽ để lại dấu vết tế bào biểu bì da của đối tượng trên móng tay nạn nhân lẫn tế bào biểu bì da của nạn nhân. Trong trường hợp hiếp dâm, giao cấu trái ý muốn tập thể, các đối tượng để lại nhiều dấu vết tinh dịch trong âm đạo nạn nhân trên người nạn nhân hoặc trong quần lót, ga trải giường, khăn lau… tại hiện trường.
Trong trường hợp hiếp dâm, giao cấu trái ý muốn mà tinh trùng của đối tượng để lại trong dịch âm đạo nạn kết quả phân tích kiểu gen (ADN) có lẫn tế bào của nạn nhân và đối tượng. Trong trường hợp hung khí gây án có nhiều đối tượng tham gia cầm nắm sẽ có tế bào biểu bì của nhiều người. Trong các vụ hiếp dâm, giao cấu trái ý muốn dẫn đến có thai, trường hợp nạo bỏ thai nhi sẽ có lẫn mẫu thai nhi lẫn nhau thai của mẹ. Mẫu bị lẫn có thể ở tại một vị trí do hai hoặc nhiều người khác nhau để lại hoặc có thể trong trường hợp ở các vị trí khác nhau trong cùng một mẫu gửi giám định nhưng do lượng dấu vết ít nên giám định viên lấy dấu vết ở các vị trí khác nhau cho vào một ống để tách chiết và PCR.
Các trường hợp mẫu nhiễm thường gặp: a. Trước khi hành động tội phạm xảy ra; b. Trong khoảng thời gian giữa hành động phạm tội và bảo vệ hiện trường vụ án; c.