CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ DANH MỤC CHO VAY TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát danh mục cho vay của ngân hàng thương mại 1. Hoạt động cho vay Hoạt động cho vay của ngân hàng được hình thành từ rất sớm, là một trong những nghiệp vụ truyền thống gắn liền với lịch sử phát triển của hệ thống ngân hàng. Căn cứ vào điều 4, Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12: “Cho vay là hình thức cấp tín dụng theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo như thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”.
Như vậy hiểu một cách chung nhất thì cho vay là hành vi người khác sử dụng một khoản tiền nhất định, trong một thời hạn xác định với nguyên tắc hoàn trả cả gốc và lãi khi đáo hạn. Hoạt động cho vay được thực hiện bởi nhiều chủ thể khác nhau trong nền kinh tế như Chính phủ, doanh nghiệp, các tổ chức tài chính, cá nhân… Trong đó, NHTM được biết đến là một tổ chức chuyên thực hiện cho vay với lực lượng khách hàng đông đảo nhất. Trong thời kỳ phát triển và hoàn thiện các nghiệp vụ của NHTM, do sự đòi hỏi nhu cầu vốn trong xã hội, hoạt động cho vay của các ngân hàng càng ngày càng có điều kiện phát triển và đã trở thành hoạt động chủ yếu của hệ thống ngân hàng. Hoạt động cho vay ngày càng trở nên đa dạng thông qua nhiều hình thức/phương thức về hình thái giá trị, thời hạn, lãi suất, cách thức thực hiện.
Đối với nhiều NHTM, khoản mục cho vay có thế chiếm trên 50% giá trị tài sản và tạo ra trên 70% tổng số thu nhập của ngân hàng. Danh mục cho vay 1. Khái niệm danh mục cho vay “Danh mục cho vay (Loan Portfolio) là sự kết hợp nắm giữ các khoản cho vay đối với các đối tượng khách hàng khác nhau thuộc các lĩnh vực ngành nghề khác nhau, thuộc khu vực địa lý khác nhau. Mục đích của sự kết hợp trong danh mục cho vay là làm giảm rủi ro bằng cách đa dạng hóa danh mục cho vay” [9].
4 Như vậy một danh mục cho vay đơn giản là tập hợp hoặc nhiều loại khoản cho vay khác nhau. Các khoản cho vay là tài sản mà ngân hàng nắm giữ với mục tiêu sinh lời và đối tượng khách hàng rất đa dạng từ chủ thể là cá nhân đến các tổ chức, thuộc nhiều lĩnh vực kinh doanh, thuộc nhiều ngành nghề kinh tế, thuộc nhiều khu vực địa lý đa dạng khác nhau trong nền kinh tế. NHTM là một tổ chức kinh doanh, cung ứng nhiều loại sản phẩm tài chính tiền tệ, nhưng với đặc thù trung gian tín dụng, các khoản cho vay của ngân hàng vẫn chiếm một tỷ trọng lớn trên danh mục tài sản. So với lợi nhuận từ những hoạt động dịch vụ, hoạt động đầu tư, thì lợi nhuận do khoản cho vay chiếm một tỷ lệ đáng kể.
Chính vì thế, danh mục cho vay có vị trí quan trọng trong danh mục tài sản của bất kỳ một NHTM. Sự phát triển của thị trường tài chính đã tạo ra nhiều loại sản phẩm cho vay đa dạng. Đồng thời, các lý thuyết đầu tư hiện đại và nhiều bằng chứng thực nghiệm cho thấy hiệu ứng rõ ràng của việc giảm thiểu rủi ro thông qua đa dạng hóa danh mục cho vay. Do vậy, các NHTM không chỉ cho vay vào một khách hàng đơn lẻ mà kết hợp nhiều khách hàng khác thuộc nhiều ngành nghề kinh doanh, thuộc nhiều đối tượng khách hàng khác nhau trong một danh mục.
Vì vậy, danh mục cho vay luôn chứa đựng các khoản cho vay đa dạng khác nhau về thời hạn, đối tượng khách hàng, lĩnh vực ngành nghề kinh doanh, khu vực địa lý. Tùy thuộc vào đối tượng ngân hàng, mục tiêu chính sách tín dụng khác nhau của ngân hàng mà mức độ đa dạng của danh mục cho vay của ngân hàng sẽ khác nhau. Đặc điểm danh mục cho vay Danh mục cho vay là công cụ để nhà quản trị định hướng cho hoạt động cấp tín dụng, nhằm đảm bảo tính lành mạnh, mức độ chuyên môn hóa, tính đa dạng của tài sản cho vay, giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro ở mức độ tối đa và đạt được lợi nhuận như mong muốn. Do đó, danh mục cho vay là danh mục tài sản chứa đựng nhiều đặc thù khác biệt với danh mục tài sản khác của ngân hàng.
Thứ nhất, danh mục cho vay được hình thành từ các khoản vay riêng lẻ rất đa dạng khác nhau. Sự đa dạng được thể hiện các khoản cho vay của ngân hàng được thực hiện với nhiều đối tượng khách hàng, lĩnh vực ngành nghề cho vay, thời hạn cho vay và khu 5 vực địa lý rất phong phú. Tùy thuộc vào lợi thế cạnh tranh, mục tiêu hoạt động và khẩu vị rủi ro mà từng ngân hàng sẽ có sự đa dạng về danh mục cho vay khác nhau. Thứ hai, danh mục cho vay chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng tài sản và mang lại thu nhập chủ yếu cho ngân hàng.
Điều này xuất phát từ đặc trưng hoạt động của ngân hàng thương mại là một tố chức mà hoạt động thường xuyên là nhận tiền gửi và kinh doanh tiền gửi trong đó hoạt động cho vay là hoạt động chủ yếu của kinh doanh tiền gửi [2]. Vì vậy, danh mục cho vay luôn được các nhà quản lý quan tâm nhằm điều chỉnh hướng tới mục tiêu ngày càng gia tăng lợi nhuận trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Thứ ba, danh mục cho vay tiềm ẩn rủi ro cao và kết cấu danh mục cho vay không ổn định. Các khoản mục cho vay trong danh mục thường xuyên có sự thay đổi vì kết cấu của danh mục cho vay luôn luôn thay đổi tỷ trọng đối tượng khách hàng, lĩnh vực ngành nghề, khu vực địa lý… Bên cạnh đó, đặc thù hoạt động tín dụng là tiềm ẩn sự bất cân xứng thông tin nên cá khoản vay riêng lẻ luôn tồn tại rủi ro riêng.
Do đó, danh mục cho vay không chỉ tồn tại rủi ro của các khoản vay riêng lẻ mà còn tiềm ẩn rủi ro của cả danh mục. Cấu trúc danh mục cho vay Danh mục cho vay là công cụ để nhà quản trị định hướng cho hoạt động cấp tín dụng nhằm đảm bảo tính lành mạnh, mức độ chuyên môn hóa và tính đa dạng của tài sản cho vay nhằm giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro ở mức độ tối đa và đạt được lợi nhuận như mong muốn. Với ý nghĩa đó, danh mục cho vay tồn tại dưới dạng kế hoạch và được quản lý thực hiện trong suốt quá trình hoạt động của ngân hàng. Thông qua thiết kế danh mục cho vay theo kế hoạch, các nhà quản trị đưa ra con số dự kiến tỷ trọng dư nợ của từng ngành kinh tế/khu vực địa lý… chiếm tổng thể danh mục.
Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng cho vay của ngân hàng. Một danh mục cho vay theo kế hoạch thế hiện sự đa dạng phù hợp với thực lực, tiềm năng tuân thủ quy định của pháp luật và định hướng phát triển của ngân hàng là tiền đề quan trọng để ngân hàng có thể đạt được mục tiêu và khẳng định vị thế của mình trên thị trường kinh doanh tiền tệ. Báo cáo thực hiện danh mục cho vay là công cụ để nhà quản trị nhìn nhận, phân tích các khoản cho vay đã thực hiện dưới các góc nhìn khác 6 nhau, tạo điều kiện để đánh giá tổng thể chất lượng của toàn danh mục, từ đó có các biện pháp điều chỉnh theo diễn biến thị trường nhằm đạt được mục tiêu đã hoạch định của ngân hàng. Cấu trúc danh mục theo thời hạn cho vay Xây dựng danh mục cho vay theo thời hạn được thiết kế hợp lý, thể hiện mối quan hệ giữa cơ cấu thời hạn sử dụng vốn và cơ cấu thời hạn của nguồn vốn, nhằm hạn chế các loại rủi ro lãi suất, rủi ro thanh khoản đảm bảo tuân thủ pháp luật và chính sách của NHNN đảm bảo an toàn trong hoạt động kinh doanh ngân hàng.
Cơ cấu danh mục theo thời hạn có thể được xác định theo tiêu chí [2]: Thứ nhất, cho vay ngắn hạn. Đây là loại cho vay có thời hạn từ một năm trở xuống. Loại cho vay này thường được sử dụng để cho vay bổ sung vốn lưu động thiếu hụt tạm thời của các doanh nghiệp và cho vay phục vụ nhu cầu tiêu dùng cá nhân và hộ gia đình. Thứ hai, cho vay trung hạn.
Đây là loại cho vay có thời hạn từ trên 1 năm đến 5 (hoặc 7) năm. Cho vay trung hạn thường được sử dụng để tài trợ cho mục đích mua sắm tài sản cố định, cải tiến hoặc đổi mới thiết bị, công nghệ, mở rộng sản xuất kinh doanh, xây dựng các dự án mới có quy mô nhỏ và thời gian thu hồi vốn nhanh. Thứ ba, cho vay dài hạn. Đây là loại cho vay có thời hạn trên 5 (hoặc 7) năm, nhằm mục đích đầu tư hình thành mới tài sản cố định, xây dựng các dự án lớn, thời gian thu hồi vốn dài.
Cấu trúc danh mục theo nghành nghề, lĩnh vực kinh tế Theo ngành nghề kinh tế cho vay chia theo lĩnh vực hoạt động của khách hàng vay vốn như ngành nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, bất động sản… Mỗi lĩnh vực trong nền kinh tế có đặc thù riêng về mức độ rủi ro, mức sinh lời bình quân và chịu ảnh hưởng của những yếu tố khách quan khác nhau. Từ đó, giúp ngân hàng quản lý tốt hơn rủi ro khách hàng trong mối tương quan với môi trường hoạt động. Đồng thời, phân loại danh mục cho vay theo ngành kinh tế hình thành định hướng cần thiết cho quá trình đầu tư tín dụng. Những ngành nào cần mở rộng hay thu hẹp sẽ được thể hiện thông qua tỷ trọng của từng ngành trong tổng thể dư nợ của danh mục.
Đứng trên quan điểm hạn chế rủi ro thì danh mục cho vay theo ngành càng đa dạng thì càng tốt. Tuy nhiên, điều này 7 đôi khi đi ngược lại chủ trương chuyên môn hóa để chiếm lĩnh thị trường của một số ngân hàng. Cấu trúc danh mục theo khu vực địa lý Theo khu vực địa lý cho vay sẽ chia theo đối tượng khách hàng hoạt động tại khu vực theo địa lý khác nhau như miền trung, miền bắc, miền nam. Mỗi khu vực có những đặc điểm kinh tế xã hội và các thế mạnh khác nhau.