CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CÔNG TY CHỨNG KHOÁN, KHÁCH HÀNG VÀ QUAN HỆ KHÁCH HÀNG CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1.1 Công ty chứng khoán 1.1 Khái niệm Trước hết, thị trường chứng khoán là một bộ phận cấu thành thị trường tài chính, là nơi diễn ra các giao dịch mua bán, trao đổi các chứng khoán, các hàng hóa và dịch vụ tài chính giữa các chủ thể tham gia. Việc trao dổi mua bán này được thực hiện theo những quy tắc ấn định trước (trích trang 15, giáo trình Thị trường chứng khoán, Học viện Ngân hàng). Trên TTCK hiện nay, vai trò của các công ty chứng khoán là rất quan trọng. Vậy CTCK là gì ? CTCK là một định chế tài chính trung gian thực hiện các nghiệp vụ trên Nguyễn Thị Ngọc Anh CKB - K12 13 Khóa luận tốt nghiệp Khoa Tài Chính - Học viện Ngân hàng TTCK ( trích trang 120, Giáo trình Thị trường Chứng Khoán, Học viện Ngân hàng).
Ở Việt Nam, theo quyết định 04/1998/QĐ-UBCK3 ngày 13 tháng 10 năm 1998 của UBCKNN, CTCK là công ty cổ phần, công ty TNHH thành lập hợp pháp tại Việt Nam, được UBCKNN cấp giấy phép thực hiên một số loại hình kinh doanh chứng khoán. Theo Luật chứng khoán ban hành ngày 29/06/2006, CTCK là công ty được tổ chức dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc CTCP theo quy định của Luật Doanh nghiệp, được UBCKNN cấp giấy phép hoạt động - giấy phép này đồng thời là giấy phép chứng nhận đăng ký kinh doanh, thực hiện một, một số hoặc toàn bộ nghiệp vụ kinh doanh sau: môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán, tư vấn đầu tư chứng khoán. Công ty chứng khoán là một định chế tài chính trung gian, có vị trí, vai trò rất quan trọng trong thị trường chứng khoán. Lịch sử hình thành và phát triển thị trường chứng khoán đã chứng minh: “ Một thị trường chứng khoán không thể thiếu loại chủ thể này, nó cần cho cả người phát hành, người đầu tư chứng khoán.
Nó là một trong những nhân tố quyết định đến phát triển, sự sôi động của thị trường chứng khoán”. Những ảnh hưởng tác động của công ty chứng khoán đối với các chủ thể tham gia thị trường và sự vận hành của thị trường chứng khoán là rất lớn. Để công ty chứng khoán phát huy hết vai trò to lớn của mình, ngăn ngừa những hiện tượng tiêu cực có thể xảy ra, bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của các nhà đầu tư và sự phát triển lành mạnh và ổn định của thị trường chứng khoán thì vấn đề tổ chức và hoạt động của công ty chứng khoán phải được đặt trong hành lang pháp lý chặt chẽ với những điều kiện đòi hỏi cao khác hẳn với các doanh nghiệp thông thường. Vì vậy, các quốc gia đều sử dụng Nguyễn Thị Ngọc Anh CKB - K12 14 Khóa luận tốt nghiệp Khoa Tài Chính - Học viện Ngân hàng pháp luật để điều chỉnh việc tổ chức và hoạt động của Công ty chứng khoán.
Thậm chí có những nước ban hành đạo luật riêng để quy định việc tổ chức và hoạt động của công ty chứng khoán như Mỹ, Nhật, Thái lan… còn một số nước các quy định về tổ chức và hoạt động của công ty chứng khoán là một phần trong đạo luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán như: Malaixia, Trung quốc. Căn cứ vào các loại hình kinh doanh chứng khoán nhất định mà công ty chứng khoán thực hiện, người ta có thể chia công ty chứng khoán thành các loại như sau : Công ty môi giới chứng khoán : là công ty chứng khoán chỉ thực hiện việc trung gian mua bán chứng khoán cho khách hàng để hưởng hoa hồng. Công ty bảo lãnh phát hành chứng khoán: Bảo lãnh phát hành chứng khoán là nghiệp vụ hoạt động chính của CTCK và họ sẽ thu phí hoặc hưởng chênh lệch giá từ hoạt động này. Công ty kinh doanh chứng khoán: là loại CTCK dùng vốn tự có của công ty tham gia mua bán chứng khoán trên thị trường vì mục tiêu lợi nhuận.
Công ty trái phiếu : là CTCK chuyên mua bán các loại trái phiếu. Công ty chứng khoán không tập trung : là các công ty chứng khoán hoạt động chủ yếu trên thị trường OTC và họ đóng vai trò các nhà tạo lập thị trường. Như vậy, công ty chứng khoán là một chủ thể quan trọng không thể thiếu trên TTCK. Họ là tổ chức trung gian kết nối giữa tổ chức phát hành với nhà đầu tư, họ cũng có thể là nhà tạo lập thị trường đồng thời là tổ chức cung cấp các dịch vụ cần thiết phục vụ cho hoạt động giao dịch chứng khoán trên thị trường.2 Vai trò, chức năng của công ty chứng khoán Nguyễn Thị Ngọc Anh CKB - K12 15 Khóa luận tốt nghiệp Khoa Tài Chính - Học viện Ngân hàng Hoạt động của TTCK trước hết cần những người môi giới trung gian, đó là các công ty chứng khoán - một định chế tài chính trên TTCK, có nghiệp vụ chuyên môn, đội ngũ nhân viên lành nghề và bộ máy tổ chức phù hợp để thực hiện vai trò trung gian môi giới mua - bán chứng khoán, tư vấn đầu tư và một số dịch vụ khác cho cả người đầu tư lẫn tổ chức phát hành.
CTCK là tác nhân quan trọng thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế nói chung và TTCK nói riêng. Nhờ các CTCK mà chứng khoán được lưu thông từ nhà phát hành tới người đầu tư và có tính thanh khoản cao, qua đó huy động nguồn vốn từ nơi nhàn rỗi để phân bổ vào nơi sử dụng có hiệu quả.1 Chức năng cơ bản của công ty chứng khoán o Tạo ra cơ chế huy động vốn linh hoạt và trở thành cầu nối giữa nhứng người có tiền nhàn rỗi với những chủ thể cần huy động vốn cho hoạt động sản xuất kinh doanh (thông qua cơ chế phát hành, bảo lãnh và MGCK). o Cung cấp cơ chế giá cả cho giao dịch (thông qua hệ thống khớp giá hoặc khớp lệnh). o Tạo tính thanh khoản cho chứng khoán (hoán chuyển từ chứng khoán ra tiền mặt và ngược lại từ tiền mặt ra chứng khoán một cách dễ dàng).
o Góp phần điều tiết và bình ổn thị trường (thông qua hoạt động tự doanh hoặc vai trò tạo lập thị trường).2 Vai trò của công ty chứng khoán Với những đặc điểm trên, CTCK có vai trò rất quan trọng đối với những chủ thể khác nhau trên TTCK. Đối với tổ chức phát hành Nguyễn Thị Ngọc Anh CKB - K12 16 Khóa luận tốt nghiệp Khoa Tài Chính - Học viện Ngân hàng Mục tiêu khi tham gia vào TTCK của các tổ chức phát hành là huy động vốn thông qua việc phát hành các chứng khoán. Các doanh nghiệp hiện nay có thể huy động được nguồn vốn một cách chủ động hơn trên TTCK. Họ có thể thông qua CTCK để huy động được nguồn vốn này một cách chuyên nghiệp, khách quan với chi phí rẻ hơn so với việc tự mình thực hiện huy động vốn trên TTCK.
Vì vậy, thông qua hoạt động đại lý phát hành, BLPH, các CTCK có vai trò tạo ra cơ chế cơ chế huy động phục vụ các nhà phát hành. Một trong những nguyên tắc hoạt động của TTCK là nguyên tắc trung gian. Nguyên tắc này yêu cầu NĐT và nhà phát hành không được mua bán trực tiếp chứng khoán mà phải thông qua các trung gian mua bán. Các CTCK sẽ thực hiện vai trò trung gian mua bán cho cả người đầu tư và người phát hành.
Đối với các nhà đầu tư Thông qua các hoạt động như MGCK, tư vấn đầu tư, quản lý danh mục đầu tư CTCK có vai trò làm giảm chi phí và thời gian giao dịch, nâng cao hiệu quả các khoản đầu tư. Tuy nhiên, đối với TTCK, sự biến động thường xuyên của giá cả chứng khoán cũng như mức độ rủi ro cao sẽ làm cho các nhà đầu tư tốn kém chi phí, công sức và thời gian tìm kiếm thông tin trước khi quyết định đầu tư. Nhưng thông qua CTCK, với trình độ chuyên môn cao và uy tín nghề nghiệp sẽ giúp các NĐT thực hiện các khoản đầu tư một cách hiệu quả nhất. Đối với thị trường chứng khoán Với TTCK, công ty chứng khoán thể hiện 2 vai trò chính: (1) Góp phần tạo lập giá cả, điều tiết trên thị trường: Giá cả chứng khoán là do thị trưòng quyết định.
Tuy nhiên, để đưa ra mức giá cuối cùng phải thông qua các CTCK vì họ không được tham gia trực tiếp vào quá trình mua - bán. Các Nguyễn Thị Ngọc Anh CKB - K12 17 Khóa luận tốt nghiệp Khoa Tài Chính - Học viện Ngân hàng CTCK là những thành viên của thị trường, do vậy họ cũng góp phần tạo lập giá cả thị trường thông qua đấu giá. Trên thị trường sơ cấp, các CTCK cùng các nhà phát hành đưa giá đầu tiên. Chính vì vậy, giá cả mỗi loại chứng khoán giao dịch đều có sự tham gia định giá của các CTCK.
Qua đó, còn thể hiện vai trò lớn hơn khi tham gia điều tiết thị trường. (2) Góp phần làm tăng tính thanh khoản của tài sản tài chính : TTCK có vai trò là môi trường làm tăng tính thanh khoản của các tài sản tài chính. Nhưng các CTCK mới là người thực hiện tốt vai trò đó qua tạo ra cơ chế giao dịch trên thị trường. Đối với các cơ quan quản lý thị trường CTCK có vai trò cung cấp thông tin về TTCK cho các cơ quan quản lý thị trường để thực hiện mục tiêu đó.
Các CTCK thực hiện được vai trò này vì họ vừa là người bảo lãnh cho các chứng khoán mới, vừa là trung gian mua bán và thực hiện các giao dịch trên thị trường. Một trong những yêu cầu của TTCK là các thông tin cần phải được công khai hoá dưới sự giám sát của cơ quan quản lý thị trường. Việc cung cấp thông tin vừa là qui định của hệ thống luật pháp, vừa là nguyên tắc nghề nghiệp của các CTCK vì CTCK cần minh bạch và công khai trong hoạt động. Nhờ các thông tin này, các cơ quan quản lý thị trường có thể kiểm soát và chống các hoạt động thao túng, lũng đoạn và bóp méo thị trường.
Tóm lại, CTCK là một tổ chức chuyên nghiệp trên TTCK, có vai trò cần thiết và quan trọng với các nhà đầu tư, các nhà phát hành, đối với các cơ quan quản lý thị trường và đối với TTCK nói chung. Những vai trò này được thể hiện thông qua các nghiệp vụ hoạt động của các công ty chứng khoán.