BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP ------------------------------------------------------ NguyÔn v¨n tuÊn NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP QUY HOẠCH, QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG TẠI BAN QUẢN LÝ RỪNG PHÒNG HỘ LANG CHÁNH TỈNH THANH HOÁ LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP HÀ NỘI – 2008 c 1 §Æt vÊn ®Ò HÖ sinh th¸i rõng cã vai trß cùc kú quan träng ®èi víi viÖc b¶o vÖ m«i trêng sèng vµ nÒn kinh tÕ quèc d©n ë nhiÒu quèc gia. Gi÷ ®Êt, gi÷ níc, ®iÒu hoµ khÝ hËu, phßng chèng « nhiÔm vµ thiªn tai lµ nh÷ng t¸c dông chÝnh cña rõng. Tuy nhiªn søc Ðp vÒ kinh tÕ vµ d©n sè ®· vµ ®ang dÉn ®Õn viÖc sö dông qu¸ møc tµi nguyªn rõng ë c¸c níc ®ang ph¸t triÓn. T×nh h×nh ®ã lµm cho nguån tµi nguyªn cã thÓ t¸i t¹o ®îc nh rõng vµ ®Êt rõng bÞ c¹n kiÖt nhanh chãng, m«i trêng rõng nãi riªng vµ m«i trêng sèng nãi chung bÞ suy tho¸i nghiªm träng.
Thùc vËy, rõng ë Thanh Ho¸ vµ ë ViÖt Nam nãi riªng còng nh trªn thÕ giíi nãi chung ®ang gi¶m nhanh vÒ sè lîng vµ chÊt lîng, nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do c«ng t¸c qu¶n lý sö dông tµi nguyªn rõng tõ tríc ®Õn nay cña níc ta cßn mang tÝnh s¶n xuÊt l©m nghiÖp truyÒn thèng, tr×nh ®é khoa häc kÜ thuËt l¹c hËu, chËm ®æi míi. Con ngêi sö dông, qu¶n lý vµ b¶o vÖ tµi nguyªn rõng cha thùc sù hîp lý dÉn ®Õn nh÷ng hËu qu¶ xÊu vÒ kinh tÕ, x· héi, tÝnh ®a d¹ng sinh häc còng nh m«i trêng sinh th¸i. V× vËy, cÇn thiÕt ph¶i quy ho¹ch, qu¶n lý b¶o vÖ vµ sö dông rõng mét c¸ch bÒn v÷ng ®Ó võa ph¸t huy hÕt vÞ trÝ, vai trß chøc n¨ng cña rõng võa lîi dông ®îc rõng mét c¸ch l©u dµi, liªn tôc. BQL rõng phßng hé Lang Ch¸nh n»m tr¶i dµi trªn ®Þa bµn 5 x· cña huyÖn Lang Ch¸nh cã khu hÖ ®éng thùc vËt phong phó và cã vai trß quan träng trong viÖc b¶o vÖ nguån níc cho c¸c dßng s«ng chÝnh lµ s«ng ¢m, s«ng CÇu Chµy.
C¸c con s«ng nµy lµ thîng nguån cña s«ng Chu, s«ng M·. Tuy nhiªn, còng nh c¸c diÖn tÝch rõng kh¸c, rõng phßng hé Lang Ch¸nh ®ang bÞ suy tho¸i nghiªm träng do c«ng t¸c qu¶n lý rõng cha thùc sù hiÖu qu¶. MÆt kh¸c, ®ang ph¶i ®èi mÆt víi nh÷ng tÖ n¹n s¨n b¾t, khai th¸c ®éng thùc vËt tr¸i phÐp vµ x©m lÊn diÖn tÝch ®Ó ph¸t triÓn n«ng nghiÖp. Ng¨n chÆn nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc, ph¸t huy tiÒm n¨ng vµ ph¸t triÓn vèn rõng cña rõng phßng hé Lang Ch¸nh lµ nh÷ng tr¨n trë cña nhiÒu ngµnh, nhiÒu cÊp chÝnh quyÒn vµ ngêi d©n ®Þa ph¬ng.
§Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò trªn, trong khu«n khæ cña luËn v¨n cao häc chóng t«i thùc hiÖn ®Ò tµi: “Nghiªn cøu ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p quy ho¹ch, qu¶n lý rõng bÒn v÷ng t¹i Ban qu¶n lý rõng phßng hé Lang Ch¸nh – tØnh Thanh Ho¸’’ c 2 Ch¬ng 1 Tæng quan vÒ vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Kh¸i niÖm vÒ qu¶n lý rõng bÒn v÷ng Trong thêi gian gÇn ®©y, qu¶n lý rõng bÒn v÷ng (QLRBV) ®· trë thµnh mét nguyªn t¾c ®èi víi qu¶n lý kinh doanh rõng ®ång thêi còng lµ mét tiªu chuÈn mµ qu¶n lý kinh doanh rõng ph¶i ®¹t tíi. HiÖn t¹i cã hai ®Þnh nghÜa ®ang ®îc sö dông ë ViÖt Nam. Theo Tæ Chøc Gç NhiÖt ®íi (ITTO) th× “QLRBV lµ qu¸ tr×nh qu¶n lý ®Êt rõng cè ®Þnh ®Ó ®¹t ®îc mét hoÆc nhiÒu môc tiªu ®îc x¸c ®Þnh râ rµng cña c«ng t¸c qu¶n lý trong vÊn ®Ò s¶n xuÊt liªn tôc c¸c s¶n phÈm vµ dÞch vô rõng mµ kh«ng lµm gi¶m ®i ®¸ng kÓ nh÷ng gi¸ trÞ vèn cã vµ kh¶ n¨ng s¶n xuÊt sau nµy cña rõng vµ kh«ng g©y ra nh÷ng ¶nh hëng tiªu cùc th¸i qu¸ ®Õn m«i trêng vËt chÊt vµ x· héi".
C¸c ®Þnh nghÜa trªn, nh×n chung t¬ng ®èi dµi dßng nhng tãm l¹i cã mÊy vÊn ®Ò chÝnh sau: - Qu¶n lý rõng æn ®Þnh b»ng c¸c biÖn ph¸p phï hîp nh»m ®¹t c¸c môc tiªu ®Ò ra (s¶n xuÊt gç nguyªn liÖu, gç gia dông, l©m s¶n ngoµi gç.; phßng hé m«i trêng, b¶o vÖ ®Çu nguån, b¶o vÖ chèng c¸t bay, chèng s¹t lë ®Êt.; b¶o tån ®a d¹ng sinh häc, b¶o tån loµi, b¶o tån c¸c hÖ sinh th¸i. - B¶o ®¶m sù bÒn v÷ng vÒ kinh tÕ, x· héi vµ m«i trêng, cô thÓ: + BÒn v÷ng vÒ kinh tÕ lµ b¶o ®¶m kinh doanh rõng l©u dµi liªn tôc víi n¨ng suÊt, hiÖu qu¶ ngµy cµng cao (kh«ng khai th¸c l¹m dông vµo vèn rõng; duy tr× vµ ph¸t triÓn diÖn tÝch, tr÷ lîng rõng; ¸p dông c¸c biÖn ph¸p kü thuËt lµm t¨ng n¨ng suÊt rõng). + BÒn v÷ng vÒ mÆt x· héi lµ b¶o ®¶m kinh doanh rõng ph¶i tu©n thñ c¸c luËt ph¸p, thùc hiÖn tèt c¸c nghÜa vô ®ãng gãp víi x· héi, b¶o ®¶m quyÒn h¹n vµ quyÒn lîi còng nh mèi quan hÖ tèt víi nh©n d©n, céng ®ång ®Þa ph¬ng. c 3 + BÒn v÷ng vÒ m«i trêng lµ b¶o ®¶m kinh doanh rõng duy tr× ®îc kh¶ n¨ng phßng hé m«i trêng vµ duy tr× ®îc tÝnh ®a d¹ng sinh häc cña rõng, ®ång thêi kh«ng t¸c h¹i ®èi víi c¸c hÖ sinh th¸i kh¸c.
Qu¶n lý rõng bÒn v÷ng trªn thÕ giíi Trong nhiÒu thËp kû qua, trªn thÕ giíi nhÊt lµ c¸c níc ®ang ph¸t triÓn ®· nhËn thøc râ tµi nguyªn rõng lµ cã h¹n vµ ®ang bÞ suy gi¶m nghiªm träng, nhÊt lµ tµi nguyªn rõng nhiÖt ®íi. NÕu theo ®µ nµy nh hiÖn nay, mçi n¨m diÖn tÝch rõng sÏ mÊt kho¶ng 15 triÖu ha nh sè liÖu thèng kª cña FAO th× chØ h¬n 100 n¨m n÷a rõng nhiÖt ®íi sÏ hoµn toµn biÕn mÊt, loµi ngêi sÏ chÞu th¶m häa kh«n lêng vÒ kinh tÕ, x· héi vµ m«i trêng[10]. Trªn thÕ giíi, lÞch sö QLRBV ®îc h×nh thµnh tõ rÊt sím, ®Çu thÕ kû 18 c¸c nhµ l©m häc §øc nh Hartig, G.L[32]; Heyer, F [33] ®· ®Ò xuÊt nguyªn t¾c sö dông l©u bÒn ®èi víi rõng thuÇn loµi ®ång tuæi, c¸c nhµ khoa häc ngêi Ph¸p (Gournand, 1922) vµ ngêi Thuþ SÜ (H.Biolley) còng ®Ò ra ph¬ng ph¸p kiÓm tra, ®iÒu chØnh s¶n lîng ®èi víi rõng kh¸c tuæi khai th¸c chän [32]. Trong giai ®o¹n ®Çu thÕ kû 20 hÖ thèng qu¶n lý tµi nguyªn rõng tËp trung thùc hiÖn ë nhiÒu quèc gia, ®Æc biÖt lµ nh÷ng quèc gia ®ang ph¸t triÓn [17].
Tuy nhiªn, c«ng t¸c qu¶n lý tµi nguyªn rõng trong giai ®o¹n nµy ®· bá qua vai trß cña céng ®ång vµ ngêi d©n b¶n ®Þa. Vµo cuèi thÕ kû 20, khi tµi nguyªn rõng ®· bÞ suy tho¸i nghiªm träng th× con ngêi míi nhËn thøc ®îc r»ng tµi nguyªn rõng lµ cã h¹n vµ cÇn ®îc b¶o vÖ. ViÖc qu¶n lý vµ b¶o vÖ rõng thêng g©y nªn m©u thuÉn gi÷a lîi Ých c¸ nh©n, céng ®ång d©n c víi lîi Ých quèc gia, v× vËy trong c«ng t¸c qu¶n lý rõng cÇn ph¶i ®Ò cËp ®Õn nhiÒu khÝa c¹nh quan träng lµ x©y dùng, b¶o vÖ vµ sö dông c¸c nguån tµi nguyªn rõng ®Ó võa phôc vô cho c¸c nhu cÇu x· héi, võa ®¶m b¶o tÝnh æn ®Þnh bÒn v÷ng l©u dµi cña tµi nguyªn rõng. C«ng cô ®Ó qu¶n lý sö dông bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng bao gåm c¸c quy tr×nh c«ng nghÖ, chÝnh s¸ch, c¸c ho¹t ®éng nh»m tho¶ m·n ®îc nh÷ng nguyªn lý kinh tÕ, x· héi vµ m«i trêng sinh th¸i.
Cã thÓ nãi qu¶n lý sö dông tµi nguyªn rõng bÒn v÷ng c 4 lµ ph¬ng thøc qu¶n lý ®îc x· héi chÊp nhËn, cã c¬ së vÒ mÆt khoa häc, cã tÝnh kh¶ thi vÒ mÆt kü thuËt vµ hiÖu qu¶ vÒ mÆt kinh tÕ [31]. §Ó ng¨n chÆn t×nh tr¹ng mÊt rõng, céng ®ång quèc tÕ ®· thµnh lËp nhiÒu tæ chøc, tiÕn hµnh nhiÒu héi nghÞ, ®Ò xuÊt vµ cam kÕt nhiÒu c«ng íc b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng, trong ®ã cã chiÕn lîc b¶o tån quèc tÕ (1980 vµ ®iÒu chØnh n¨m 1991), Tæ chøc gç nhiÖt ®íi quèc tÕ (ITTO n¨m 1983), Ch¬ng tr×nh hµnh ®éng rõng nhiÖt ®íi (TFAP n¨m 1985), Héi nghÞ quèc tÕ vÒ m«i trêng vµ ph¸t triÓn (UNCED n¨m 1992), C«ng íc vÒ bu«n b¸n c¸c loµi ®éng thùc vËt quý hiÕm (CITES), C«ng íc vÒ ®a d¹ng sinh häc (CBD, n¨m 1992), C«ng íc vÒ thay ®æi khÝ hËu toµn cÇu (CGCC, n¨m1994), C«ng íc vÒ chèng sa m¹c ho¸ (CCD, n¨m1996), HiÖp ®Þnh quèc tÕ vÒ gç nhiÖt ®íi (ITTA, n¨m1997), vv. Nh÷ng n¨m gÇn ®©y nhiÒu héi nghÞ, héi th¶o quèc tÕ vµ quèc gia vÒ QLRBV ®· liªn tôc ®îc tæ chøc [10]. HiÖn nay trªn thÕ giíi ®· cã c¸c bé tiªu chuÈn QLRBV cÊp quèc gia (Canada, Thuþ §iÓn, Malaysia, Indonesia.) vµ cÊp quèc tÕ cña tiÕn tr×nh Helsinki, tiÕn tr×nh Montreal, vv.
Héi ®ång qu¶n trÞ rõng (FSC) vµ tæ chøc gç nhiÖt ®íi ®· cã bé tiªu chuÈn “nh÷ng tiªu chÝ vµ chØ b¸o qu¶n lý rõng” (P&C) ®· ®îc c«ng nhËn vµ ¸p dông ë nhiÒu níc trªn thÕ giíi, c¸c tæ chøc cÊp chøng chØ rõng ®Òu dïng bé tiªu chÝ nµy ®Ó ®¸nh gi¸ t×nh tr¹ng qu¶n lý rõng vµ xÐt cÊp chøng chØ QLRBV cho c¸c chñ rõng [22]. Th¸ng 9 n¨m 1998 c¸c níc trong khu vùc §«ng Nam ¸ ®· tæ chøc héi nghÞ lÇn thø 18 t¹i Hµ Néi ®Ó tho¶ thuËn vÒ ®Ò nghÞ cña Malaysia x©y dùng bé tiªu chÝ vµ chØ sè vÒ QLRBV ë vïng ASEAN ( C&I ASEAN ), thùc chÊt C&I cña ASEAN còng gièng C&I cña ITTO, bao gåm 7 tiªu chÝ vµ còng chia lµm hai cÊp qu¶n lý lµ cÊp quèc gia vµ cÊp ®¬n vÞ qu¶n lý [12]. Tõ ngµy 07 ®Õn 10/9/2004 trªn 70 chuyªn gia quèc tÕ gÆp nhau t¹i trô së cña Liªn Hîp Quèc ®Ó c©n nh¾c vÒ c¸c lùa chän liªn quan ®Õn viÖc qu¶n lý rõng trªn toµn thÕ giíi trong t¬ng lai. §Õn nay, c¸c quèc gia ®· ®a ra hµng lo¹t c¸c biÖn ph¸p mang tÝnh quèc tÕ ®Ó b¶o vÖ rõng trong t¬ng lai nh viÖc t¨ng cêng vµ c¶i thiÖn hÖ thèng luËt ph¸p quèc tÕ, ph¸t triÓn mét hiÖp íc quèc tÕ mang tÝnh b¾t buéc liªn quan ®Õn viÖc qu¶n c 5 lý hoÆc x©y dùng c¸c biÖn ph¸p cô thÓ hoÆc c¸c tho¶ íc vÒ rõng trªn c¬ së nh÷ng hiÖp íc quèc tÕ ®ang tån t¹i.
Qu¶n lý rõng bÒn v÷ng ë ViÖt Nam HiÖn nay ViÖt Nam cã tæng diÖn tÝch tù nhiªn 33,12 triÖu ha, trong ®ã diÖn tÝch cã rõng lµ 12,61 triÖu ha vµ 6,16 triÖu ha ®Êt trèng ®åi nói träc lµ ®èi tîng cña s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp [26]. ¸p lùc cña viÖc gia t¨ng d©n sè kÕt hîp víi viÖc qu¶n lý sö dông rõng cha bÒn v÷ng, nhu cÇu lín vÒ khai hoang ®Êt rõng vµ l©m s¶n phôc vô cho nÒn kinh tÕ x· héi lµm cho diÖn tÝch vµ chÊt lîng rõng trong nh÷ng n¨m tríc ®©y ®· bÞ suy gi¶m liªn tôc nhÊt lµ rõng tù nhiªn.