Chương 1: SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC PHỐI HỢP GIỮA NHÀ TRƯỜNG VỚI CÁC LỰC LƯỢNG XÃ HỘI NHẰM GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC HỌC SINH THPT 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội xuất hiện từ buổi bình minh của lịch sử loài người. Nó được hoàn thiện, phát triển trên cơ sở các chế độ kinh tế – xã hội nối tiếp nhau từ thấp đến cao, đỉnh cao của nó là đạo đức XHCN, đạo đức cộng sản, chúng ta đang phấn đấu thực hiện. Để tồn tại và phát triển, con người ngay từ thời nguyên thuỷ đã phải có quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhau trong tổ chức bầy đàn, thị tộc, bộ lạc.
Các quan hệ đơn giản của xã hội ban đầu chưa có giai cấp theo tiến trình phát triển của loài người ngày càng trở nên phong phú và phức tạp, đòi hỏi mỗi cá nhân sống trong cộng đồng phải thường xuyên tự giác điều chỉnh thái độ hành vi của mình trong giao tiếp, ứng xử sao cho phù hợp với những chuẩn mực, quy tắc xã hội, không vi phạm đến nhu cầu, lợi ích của người khác. Khi đó, cá nhân được tập thể, cộng đồng coi là người có đạo đức. Trái lại, những cá nhân biểu hiện thái độ, hành động chỉ vì lợi ích của riêng mình, gây nên tổn hại nghiêm trọng đến lợi ích của người khác, của cộng đồng. bị xã hội chê trách, phê phán thì cá nhân đó bị coi là vô đạo đức.
Con người sinh ra chưa có đạo đức, đạo đức được hình thành và phát triển bởi rèn luyện trong suốt cuộc đời trong môi trường kinh tế – xã hội được xác định. Chính vì lẽ đó vấn đề đạo đức và giáo dục đạo đức ở thời đại nào cũng được quan tâm, chú ý của mọi thành viên trong xã hội. Sự cần thiết phải thường xuyên tu dưỡng, rèn luyện đạo đức để tận dụng tài năng, phục vụ cho lợi ích của gia đình và xã hội là nhân cách tốt đẹp của người công dân chân chính trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá hiện nay. Công tác 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giáo dục đạo đức góp phần quan trọng vào việc định hướng hình thành và phát triển nhân cách.
Những phẩm chất đạo đức tiến bộ không phải tự nhiên mà có, mà phải thông qua quá trình giáo dục, tự giáo dục, tự rèn luyện trong lao động và đấu tranh bền bỉ như Bác Hồ đã dạy: “Ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong”. Đảng và Nhà nước ta đang đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, nền kinh tế chuyển từ bao cấp sang cơ chế thị trường và hội nhập là một xu thế tất yếu, đời sống của nhân dân ngày càng được nâng cao, nhân cách và chuẩn mực đạo đức có những biến đổi, bên cạnh mặt tích cực cũng đã xuất hiện một số mặt tiêu cực trong xã hội, có ảnh hưởng đến công tác giáo dục đạo đức trong nhà trường. Đạo đức xuất hiện từ buổi bình minh của lịch sử loài người. Nó là một hình thái ý thức xã hội.
Nó được phát triển song hành cùng với xã hội đồng thời nó giúp xã hội loài người tiến cao hơn. Chính vì vậy đã có nhiều công trình nghiên cứu về giáo dục đạo đức của nhiều tác giả trong và ngoài nước từ nhiều góc độ khác nhau. Trong cuốn “Đạo đức học” giáo trình đào tạo giáo viên trung học cơ sở hệ Cao đẳng sư phạm của tác giả Phạm Khắc Chương và Hà Nhật Thăng (Nhà xuất bản giáo dục, 1998) đã đề cập đến các vấn đề giáo dục đạo đức để trang bị cho giáo viên sau này làm cơ sở để dạy học cho học sinh. Các tác giả đã đề cập đến các vấn đề giáo dục đạo đức ở phạm trù như đạo đức trong gia đình, đạo đức trong tình bạn, đạo đức trong tình yêu, đạo đức trong học tập, đạo đức trong giao tiếp, đạo đức trong truyền thống của dân tộc.
Trong các phạm trù đó mỗi vấn đề đạo đức từ cổ xưa đến những vấn đề bức xúc hiện nay đã được đề cập nhằm cung cấp những vốn kiến thức cho giáo viên làm cơ sở cho việc giảng dạy và giáo dục đạo đức cho học sinh. Trong cuốn “Công tác giáo viên chủ nhiệm lớp ở trường PT” Nhà xuất bản Giáo dục của tác giả Hà Nhật Thăng, Nguyễn Dục Quang, Nguyễn Thị Kỷ (PGS.TS Hà Nhật Thăng chủ biên), các tác giả đặc biệt quan tâm và đề 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cao vai trò của giáo viên chủ nhiệm lớp, các tác giả khẳng định vai trò của giáo viên chủ nhiệm trong quy trình giáo dục đạo đức cho học sinh và đưa ra các định hướng cho giáo viên chủ nhiệm trong việc đổi mới nội dung và cải tiến phương pháp giáo dục đạo đức cho học sinh trong nhà trường phổ thông. Các tác giả đã chỉ ra nội dung và cách thức thực hiện các công tác chủ nhiệm lớp trong giai đoạn hiện nay, với mong muốn giúp giáo viên chủ nhiệm biết việc cần làm và cách làm, giúp cán bộ quản lý các trường, phòng giáo dục có thêm tư liệu để phát huy vai trò của đội ngũ giáo viên chủ nhiệm và chỉ đạo thống nhất trong các trường. Công trình nghiên cứu của tác giả Phạm Trung Thanh quan tâm đến thực trạng đạo đức của học sinh trung học cơ sở.
Trên cơ sở điều tra một số lượng lớn học sinh trung học cơ sở (THCS) ở Hải Hưng, tác giả đưa ra một kết quả khả quan. Đa số học sinh hiện nay đều có tính hướng thiện, cầu tiến. Số học sinh yếu kém về đạo đức không nhiều. Dựa trên cơ sở đó, tác giả đưa ra 10 kiến nghị cụ thể nhằm nâng cao chất lượng GDĐĐ cho học sinh hiện nay cũng như việc yêu cầu các nhà giáo, các nhà quản lý giáo dục phải nâng cao tinh thần trách nhiệm nhằm tổ chức đa dạng hoá các hoạt động thu hút học sinh vào việc giáo dục rèn luyện đạo đức.
Cũng nghiên cứu về công tác giáo dục đạo đức cho học sinh, tác giả Lê Trung Trân, Nguyễn Dục Quang đề nghị cần phải đổi mới hoạt động giáo dục đạo đức theo nguyên tắc phù hợp với sự phát triển mới của xã hội, có hệ thống, tiếp cận phức hợp xuất phát từ học sinh. Nghiên cứu quan điểm giáo dục toàn diện, một quan điểm đặc biệt quan trọng trong tư tưởng giáo dục đào tạo, phát triển con người của chủ tịch Hồ Chí Minh, tác giả Nguyễn Hữu Công tìm hiểu quan điểm giáo dục toàn diện của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phân tích rất sâu sắc - đó là giáo dục con người Việt Nam thành những con người có lý tưởng cách mạng vững vàng, đạo đức trong sáng, có kiến thức văn hoá, khoa học kỹ thuật và có kỹ năng lao động 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cao, có sức khoẻ dồi dào, có ý chí vươn tới cái hay, cái đẹp, cái cao cả, đó là những con người tài đức toàn vẹn vừa hồng vừa chuyên. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận gắn với khảo sát thực tiễn tình hình đang diễn biến trong nước và thế giới, tác giả Huỳnh Khái Vinh đã đề cập đến các vấn đề cơ bản của lối sống, đạo đức; chuẩn giá trị xã hội, mối quan hệ giữa lối sống đạo đức với sự phát triển văn hoá của con người. Sự tác động của các nhân tố chính trị – kinh tế - xã hội tới lối sống đạo đức, chuẩn giá trị truyền thống và cách mạng.
Tác giả cũng nêu lên kinh nghiệm của một số nước và đề ra phương hướng, quan điểm và giải pháp xây dựng lối sống đạo đức xã hội trong thời kỳ công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước. Một chương trình nghiên cứu khoa học công nghệ cấp Nhà nước về giáo dục nhân cách con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước được công bố “Về phát triển toàn diện con người thời kỳ CNH, HĐH” do GS.VS Phạm Minh Hạc chủ nhiệm chương trình (NXB chính trị Quốc gia 2001) đã dành hẳn chương VII (Từ trang 153 đến 178) nêu lên những định hướng xây dựng đạo đức con người Việt Nam thời kỳ CNH - HĐH. Trong chương này tác giả đã trình bày khái quát thực trạng đạo đức của học sinh Trung học phổ thông (THPT) và sinh viên, chỉ ra những nguyên nhân chưa lành mạnh về đạo đức trong cuộc sống hiện nay. Điều quan trọng là công trình đã phân tích mục tiêu giáo dục đạo đức chỉ ra những nguyên tắc xây dựng hệ thống chuẩn mực đạo đức xác định trên 40 giá trị của con người Việt Nam thể hiện ở 5 quan hệ (Với bản thân, với người khác, với công việc, với môi sinh và với lý tưởng của dân tộc).
Trong công trình nghiên cứu đã xác định 15 nguyên nhân dẫn tới việc giáo dục đạo đức chưa tốt trong đó có: Gia đình buông lỏng GDĐĐ; chưa có giải pháp phối hợp đồng bộ toàn xã hội; nhiều đoàn thể xã hội chưa quan tâm đến GDĐĐ; tổ chức quản lý GDĐĐ chưa đồng bộ. Về giải pháp, Công trình nghiên cứu đã đề xuất: Xây dựng một cơ chế tổ chức và chỉ đạo thống nhất toàn xã hội về GDĐĐ; củng cố tăng cường 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giáo dục gia đình và cộng đồng, tăng cường và kết hợp chặt chẽ việc giáo dục nhà trường của nhà trường với xã hội nhằm GDĐĐ cho mọi người. Trong giai đoạn đổi mới giáo dục hiện nay, đó là công trình đề xuất giải pháp GDĐĐ ở tầm vĩ mô, định hướng cho việc nghiên cứu các biện pháp giáo dục cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả của công tác GDĐĐ. Từ những công trình nghiên cứu nêu trên có thể khẳng đinh: Vấn đề GDĐĐ học sinh đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều cán bộ xã hội, quản lý,nhà giáo, nhiều cán bộ quản lý giáo dục.
Nhiều nhà giáo dục đã nghiên cứu sâu về lĩnh vực GDĐĐ nói chung và học sinh THPT nói riêng, các tài liệu nghiên cứu đã nêu lên nhiều số liệu cụ thể chứng minh các tình trạng suy thoái đạo đức của học sinh, ảnh hưởng của lối sống thực dụng, chỉ biết hưởng thụ, không biết cống hiến, bỏ học, chán học, mục đích động cơ học tập chưa rõ… là những vấn đề nổi cộm trong những năm gần đây. Từ đó khẳng định vấn đề giáo dục đạo đức trong xã hội nói chung và trong nhà trường nói riêng là việc làm cần thiết và phải tiến hành thường xuyên, liên tục, đó không phải là nhiệm vụ của riêng nhà trường.