Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những lý luận cơ bản của kinh tế trang trại 1. Khái niệm về trang trại và kinh tế trang trại 1. Khái niệm về trang trại Trên thế giới người ta thường dùng các thuật ngữ: Ferme (tiếng Pháp), Farm (tiếng Anh).
được dịch sang tiếng Việt gọi là trang trại [25] Để làm rõ khái niệm kinh tế trang trại, trước hết cần phân biệt các thuật ngữ "trang trại" và "kinh tế trang trại". Trong tiếng Việt hiện nay, hai thuật ngữ trên trong nhiều trường hợp được sử dụng như là những thuật ngữ đồng nghĩa (không phân biệt) nhưng về thực chất "trang trại" và "kinh tế trang trại" là những khái niệm không đồng nhất. Trang trại là cơ sở sản xuất nông nghiệp gắn với hộ gia đình nông dân là nơi kết hợp các yếu tố vật chất của sản xuất và là chủ thể của các quan hệ kinh tế đó. Kinh tế trang trại là tổng thể các yếu tố vật chất của sản xuất và các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tồn tại và hoạt động của trang trại.
Các Mác đã phân biệt người chủ trang trại với người tiểu nông bằng sự so sánh: * Người chủ trang trại bán ra thị trường hầu hết sản phẩm làm ra. * Người tiểu nông dùng đại bộ phận sản phẩm sản xuất được, mua bán càng ít càng tốt Từ những phân biệt đó của Mác nổi lên một số vấn đề về kinh tế cần được lưu ý là: Thứ nhất: Sự khác nhau về mục đích sản xuất: Nền nông nghiệp được chuyển từ sản xuất có tính chất tự cung, tự cấp sang sản xuất hàng hoá là chủ yếu. Nông sản được sản xuất ra trước đây chủ yếu là để thoả mãn nhu cầu tiêu 4 dùng trực tiếp thì nay trong điều kiện kinh tế thị trường được sản xuất ra để bán nhằm tăng thu nhập và có lợi nhuận. Thứ hai: Về mặt sở hữu: Có những biến đổi theo hướng phát triển của kinh tế xã hội.
Lịch sử nhân loại đã chỉ ra rằng thời kỳ tiền thân của chủ nghĩa tư bản đã có những hình thức sản xuất nông nghiệp tập trung dựa trên sở hữu công cộng, đồng thời có những hình thức dựa trên sở hữu tư nhân của một người chủ độc lập, ngày nay trong điều kịên kinh tế thị trường, hình thức sản xuất nông nghiệp tập trung về cơ bản được dựa trên quyền sở hữu tư liệu sản xuất đi thuê của một người chủ độc lập tư nhân Thứ ba: Trong điều kiện kinh tế thị trường quy mô kinh tế gia đình ngày càng trở lên phổ biến và chiếm tuyệt đại bộ phận về số lượng các đơn vị sản xuất nông nghiệp tập trung Như vậy có thể thấy rằng “trang trại” là thuật ngữ gắn liền với hình thức sản xuất nông nghiệp tập trung trên một diện tích đủ lớn với quy mô gia đình là chủ yếu để tạo ra sản phẩm hàng hoá cung cấp cho xã hội phù hợp với cơ chế thị trường. Do đó, nói đến kinh tế trang trại là nói mặt kinh tế của trang trại. Ngoài mặt kinh tế, trang trại còn bao gồm cả mặt xã hội và môi trường. Về mặt kinh tế của trang trại nói lên các hoạt động sản xuất kinh doanh để tạo ra sản phẩm hàng hoá đem lại thu nhập cao và có lợi nhuận.
Về mặt xã hội: Trang trại là một tổ chức cơ sở của xã hội, trong đó diễn ra các quan hệ xã hội đan xen nhau; quan hệ giữa các thành viên của hộ trang trại, quan hệ giữa chủ trang trại và người lao động làm thuê cho chủ trang trại. Về mặt môi trường trang trại là một không gian sinh thái, không gian đó thể hiện mối quan hệ nhiều mặt rất đa dạng (kinh tế - sinh thái - nhân văn) và chặt chẽ với nhau, đồng thời chịu sự tác động qua lại nhiều chiều của hệ kinh tế - sinh thái nhân văn trong vùng. 5 Từ trên có thể hiểu trang trại là một hình thức tổ chức sản xuất cơ sở trong nông nghiệp (bao gồm cả nông, lâm, ngư nghiệp) mà tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của một người chủ độc lập, sản xuất được tiến hành với quy mô ruộng đất và các yếu tố sản xuất tập trung đủ lớn cùng phương thức tổ chức quản lý sản xuất tiến bộ và trình độ kỹ thuật cao, hoạt động tự chủ để sản xuất ra các loại sản phẩm hàng hoá phù hợp với yêu cầu đặt ra của cơ chế thị trường. Ít Nhiều Mua bán sản phẩm trên thị trường Người Người tiểu chủ nông trang trại Sử dụng sản phẩm trong gia đình Hình 1.1: Sơ đồ phân biệt người chủ trang trại với người tiểu nông.
Nếu ta so sánh khái niệm trang trại và khái niệm kinh tế trang trại có thể thấy khái niệm trang trại rộng hơn khái niệm kinh tế trang trại. Tuy nhiên, trong các mặt: kinh tế - xã hội và môi trường của trang trại thì mặt kinh tế là mặt cơ bản chứa đựng những nội dung cốt lõi của trang trại. Khái niệm về kinh tế trang trại và kinh tế trang trại chăn nuôi. Hệ thống lý luận và thực tiễn về kinh tế trang trại, nhiều nhà nghiên cứu kinh tế Việt Nam và thế giới đã đưa ra khái niệm về kinh tế trang trại như sau: - Theo một số học giả phương Tây: “ Hình thức kinh tế trang trại ở các nước này dùng để chỉ một lĩnh vực tổ chức sản xuất kinh doanh nông sản hàng hoá lớn ở nông nghiệp nông thôn để phân biệt với hình thức tiểu nông tự túc, tự cấp” 6 - Theo PGS –TS Lê Trọng: “Kinh tế trang trại (hay kinh tế nông, lâm, ngư trại…) là một hình thức tổ chức kinh tế cơ sở của nền sản xuất xã hội, dựa trên cơ sở hợp tác và phân công lao động xã hội.
Bao gồm một số người lao động nhất định được chủ trang trại tổ chức, trang bị những tư liệu sản xuất nhất định để tiến hành sản xuất kinh doanh, phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường và được nhà nước bảo hộ” [21]. - Theo ông Trần Trác, Vụ trưởng – Vụ Kinh tế Trung ương: “Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hoá lớn trong Nông, Lâm, Ngư nghiệp của các thành phần kinh tế khác nhau ở nông thôn. Có sức đầu tư lớn, có năng lực quản lý trực tiếp quá trình sản xuất kinh doanh, có phương pháp tạo ra tỷ suất sinh lời cao hơn bình thường trên đồng vốn bỏ ra, có trình độ đưa các thành tựu khoa học, công nghệ mới kết tinh trong hàng hoá, tạo ra sức cạnh tranh cao hơn trên thị trường, mang lại hiệu quả kinh tế xã hội cao” - Theo Giáo sư Đào Công Tiên - trường Đại học Kinh tế thuộc Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh: “Kinh tế trang trại là một loại hình tổ chức sản xuất kinh doanh trong nông nghiệp, phổ biến được hình thành và phát triển trên nền tảng kinh tế hộ và về cơ bản giữ bản chất kinh tế hộ. Quá trình hình thành và phát triển kinh tế trang trại là quá trình nâng cao năng lực sản xuất dựa trên cơ sở tích tụ tập trung vốn và các yếu tố sản xuất khác, nhờ đó tạo ra nhiều sản phẩm hàng hoá với năng suất, chất lượng và hiệu quả cao”.
Tóm lại: Theo Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP ngày 02/02/2000 về Kinh tế trang trại của Chính phủ, kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hoá trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia đình nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thủy sản. Mặt khác, theo quy định tại Thông tư liên tịch số 69/2000/TTLT/BNN ngày 23/6/2000 của Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông 7 thôn có hai nhóm đối tượng có thể tham gia đầu tư sản xuất theo mô hình trang trại, đó là hộ nông dân, hộ công nhân viên Nhà nước và lực lượng vũ trang đã nghỉ hưu, các loại hộ thành thị (gọi chung là hộ gia đình) và cá nhân. Từ đó, hình thành nên hai loại hình kinh doanh là trang trại gia đình và trang trại cá nhân. Trong phạm vi luận văn này tác giả có giới hạn việc nghiên cứu, chỉ tập trung vào loại hình trang trại gia đình trong hệ thống các loại hình trang trại đang hoạt động trong cơ chế thị trường ở nước ta.
Để làm được điều đó, một trong những việc quan trọng đầu tiên phải làm là “nhận dạng” một cách đầy đủ, rõ ràng về loại hình kinh doanh mới này để từ đó có những biện pháp quản lý phát triển phù hợp. Khái niệm về kinh tế trang trại chăn nuôi: - Cũng như khái niệm về kinh tế trang trại nói chung, ta đi vào xem xét khái niệm cụ thể về kinh tế trang trại chăn nuôi. - Kinh tế trang trại chăn nuôi là một nền sản xuất kinh tế tạo ra nông sản hàng hoá trong nông nghiệp, là bước đệm sản phẩm của chăn nuôi đại gia súc, gia cầm…Đó là tổng thể các mối quan hệ kinh tế của các tổ chức sản xuất hoạt động kinh doanh nông nghiệp. Xét ở phạm vi chăn nuôi bao gồm các hoạt động trước và sau sản xuất nông sản hàng hoá xung quanh các trục trung tâm là hệ thống các trang trại chăn nuôi ở các vùng kinh tế khác nhau.
- Kinh tế trang trại chăn nuôi cũng là sản phẩm của thời kỳ công nghiệp hoá, quá trình hình thành và phát triển các trang trại gắn liền với quá trình công nghiệp hoá từ thấp đến cao, tỷ trọng hàng hoá từ thấp đến cao cũng như trình độ sản xuất, qui mô và năng lực sản xuất đáp ứng được nhu cầu sản phẩm hàng hoá như thịt, trứng, sữa… trên thị trường, phù hợp với sự phát triển kinh tế thị trường hiện nay. - Kinh tế trang trại chăn nuôi là một nền tảng lớn của một hệ thống kinh tế trang trại nói chung, là một bộ phận của nền sản xuất trong nông nghiệp, khác 8 với các nghành sản xuất khác: lâm nghiệp hay thuỷ sản phụ thuộc nhiều vào điều kiện đất đai, khí tượng và thời tiết như đối với chăn nuôi đó chỉ là những ảnh hưởng tác động đến vật nuôi, nó phụ thuộc chính vào điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng của các trang trại. Sản phẩm của chăn nuôi phục vụ trực tiếp nhu cầu tiêu dùng của đại đa số nguời dân trong cả nước.