CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KINH TẾ GIA TRẠI, TRANG TRẠI NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 1. Một số khái niệm về gia trại, kinh tế gia trại 1. Gia trại, kinh tế gia trại 1. Khái niệm về gia trại Hiện nay, khải niệm về gia trại, trang trại vẫn chưa thống nhất, một số quan điểm cho rằng, gia trại như là hình thức quá độ từ kinh tế hộ sang trang trại.
Tuy nhiên, theo Vũ Trọng Khải khái niệm này không phù hợp với bản chất kinh tế - xã hội của các sự vật, hiện tượng khách quan trong các hoạt động kinh tế nói chung và hoạt động nông nghiệp nói riêng. Gia trại là một khái niệm không có thật vì nó không phản ánh bản chất kinh tế xã hội hay địa vị pháp lý của tổ chức này. Không lẽ, đều do hộ gia đình bỏ vốn đầu tư và sử dụng chủ yếu sức lao động của các thành viên trong gia đình để sản xuất trong lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp quy mô nhỏ ở ngay nơi cư trú, trên đất thổ cư thì được gọi là “Gia trại”. Nếu coi “gia trại” là cách gọi tắt “Trang trại gia đình” thì dễ ngộ nhận và không có ý nghĩa gì đối với việc quản lý vĩ mô và quản lý vi mô [11].
Theo quan điểm của Tổng cục Thống kê, gia trại là hộ sản xuất trong lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp chưa đạt tiêu chí trang trại song có hoạt động thường xuyên trong năm. Hiện nay, mới có tiêu chuẩn quy định gia trại chăn nuôi (lợn, trâu bò, gà, vịt…). Khái niệm kinh tế gia trại Kinh tế gia trại là hình thức sản xuất trong lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp được hình thành và phát triển với quy mô lớn hơn hộ nhưng nhỏ hơn trang trại, dựa trên nên tảng nguồn lực từ kinh tế nông hộ là chủ yếu. Gia trại, kinh tế gia trại nuôi trồng thủy sản Hiện nay chưa có một văn bản hoặc thuật ngữ nào đưa ra khái niệm về gia trại, kinh tế gia trại nuôi trồng thủy sản, vì vậy việc đưa ra khái niệm để 7 giải thích đúng nghĩa của cụm từ “gia trại nuôi trồng thủy sản” và “kinh tế gia trại nuôi trồng thủy sản” chỉ mang tính tương đối.
Trong quá trình tìm hiểu, khảo sát, điều tra thực tế các mô hình gia trại nuôi trồng thủy sản trên địa bàn thành phố, cùng với khả năng hiểu biết khiêm tốn của bản thân, tác giả xin đưa ra khái niệm về gia trại, kinh tế gia trại nuôi trồng thủy sản như sau: 1. Khái niệm về gia trại nuôi trồng thủy sản Gia trại nuôi trồng thủy sản là hộ nuôi (tôm sú, tôm chân trắng, ngao, cá rô phi, cá vược…) thương phẩm ở ao, đầm nằm trong vùng quy hoạch phát triển nuôi trồng thủy sản của chính quyền địa phương, thường xuyên trong năm; do hộ gia đình bỏ vốn đầu tư và sử dụng chủ yếu sức lao động của các thành viên trong gia đình để sản xuất ra hàng hóa thủy sản, với quy mô lớn hơn hộ và nhỏ hơn trang trại. Hàng hóa thủy sản có thể hộ gia đình sử dụng hoặc tiêu thụ trên thị trường. Khái niệm kinh tế gia trại nuôi trồng thủy sản Kinh tế gia trại nuôi trồng thủy sản là hình thức nuôi (tôm sú, tôm chân trắng, ngao, cá rô phi, cá vược…) thương phẩm, được hình thành và phát triển với quy mô lớn hơn kinh tế hộ nhưng nhỏ hơn kinh tế trang trại, dựa trên nền tảng nguồn lực từ kinh tế nông hộ là chủ yếu.
Khái niệm về trang trại, kinh tế trang trại 1. Trang trại, kinh tế trang trại a) Khái niệm trang trại FAO (1997), đã đưa ra khái niệm trang trại trên cơ sở khái niệm nông trại. Theo FAO, nông trại (Farm) là một mảnh đất mà trên đó nông hộ thực hiện các hoạt động sản xuất nông nghiệp phục vụ sinh kế của họ. Nông trại ở khu vực châu Á được chia thành 6 loại hình cơ bản theo mục đích sản xuất, diện tích đất đai và mức độ phụ thuộc khác nhau [10].
- Nông trại gia đình quy mô nhỏ sản xuất theo hướng tự cung tự cấp: Đối với nông trại thuộc loại này, sản xuất để tiêu thụ gia đình là mục tiêu chủ yếu của nông trại, có thể sản phẩm bán ra nhưng không đáng kể; nó thường độc 8 lập, ít chịu tác động của thị trường. - Nông trại gia đình quy mô nhỏ, một phần sản xuất hàng hóa: Mục tiêu của nông trại loại này là sản xuất ra các nông sản hàng hóa để tiêu thụ hàng ngày phục vụ gia đình và bán lượng sản phẩm dư thừa so với yêu cầu tiêu dùng để thu nhập tiền mặt. - Nông trại gia đình quy mô nhỏ, sản xuất chuyên môn hóa và độc lập: Đặc trưng của nông trại thuộc loại này là chuyên môn hóa trong một số hoạt động sản xuất trồng trọt, chăn nuôi cụ thể. Mục tiêu của nông trại loại này bao gồm sản xuất hàng hóa và tiêu thụ gia đình nhưng ở mức độ chuyên môn hóa.
- Nông trại gia đình quy mô nhỏ, chuyên mô hóa sản xuất nhưng phụ thuộc: Mục tiêu của nông trại loại này bao gồm sản xuất hàng hóa và tiêu thụ gia đình nhưng ở mức độ chuyên môn hóa. Tuy nhiên hộ gia đình ít có quyền lực trong việc ra quyết định sản xuất của nông trại, bởi vì: Đất sản xuất của nông trại không thuộc quyền sở hữu của gia đình mà được thuê mướn từ các chủ đất khác; hộ gia đình phải vay mượn các yếu tố đầu vào cho sản xuất từ các doanh nghiệp và sản xuất hàng hóa theo yêu cầu của các doanh nghiệp; chịu sự can thiệp của nhà nước vào hoạt động sản xuất của gia đình. - Nông trại gia đình sản xuất hàng hóa với quy mô lớn: Mục tiêu hoạt động của nông trại loại này là lợi nhuận thông qua sản xuất hàng hóa bán ra thị trường, người hưởng lợi của nông trại là các thành viên trong gia đình. - Nông trại sản xuất hàng hóa: Đặc trưng của nông trại thuộc loại này là sản xuất độc canh, diện tích từ 20-200 ha.
Lợi nhuận là mục tiêu hàng đầu. Người hưởng lợi chủ yếu của nông trại là người chủ nông trại, họ chỉ làm công tác quản lý, không tham gia lao động trực tiếp trên nông trại. Lao động cho nông trại hoàn toàn được thuê mướn. Loại hình nông trại gia đình sản xuất hàng hóa với quy mô lớn và nông trại trại sản xuất hàng hóa được xem như là trang trại.
Như vậy trang trại là một hình thức kinh tế trong nông, lâm, ngư nghiệp phổ biến hình thành trên cơ sở phát triển kinh tế hộ mang tính sản xuất hàng hóa rõ rệt. 9 Ban kinh tế Trung ương cho rằng, trang trại là một hình thức tổ chức kinh tế trong nông, lâm, ngư nghiệp phổ biến được hình thành trên cơ sở phát triển kinh tế hộ nhưng mang tính sản xuất hàng hóa rõ rệt, đạt khối lượng và tỷ lệ sản phẩm hàng hóa lớn hơn và thu được lợi nhuận nhiều hơn. Theo Lê Trọng, “Trang trại là cơ sở, doanh nghiệp kinh doanh nông nghiệp của một hoặc của một hoặc một nhóm kinh doanh” [7]. Theo Nguyễn Thế Nhã, “Trang trại là một hình thức tổ chức kinh tế trong nông, lâm, thủy sản có mục đích chính là sản xuất hàng hóa, có tư liệu sản xuất thuộc quyền sử hữu hoặc quyền sử dụng của một chủ độc lập, sản xuất được tiến hành trên quy mô ruộng đất với các yếu tố sản xuất tiến bộ và trình độ kỹ thuật cao, hoạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường” [4].
Theo Lâm Quang Huyên, “Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất lấy việc khai thác tiềm năng, lợi thế so sánh phục vụ nhu cầu xã hội làm phương thức chủ yếu, nó cho phép huy động khai thác đất đai, sức lao động và nguồn lực khác nhau một cách đầy đủ, hợp lý, có hiệu quả góp phần tích cực thúc đẩy sự tăng trưởng, phát triển của nông nghiệp và kinh tế nông thôn” [3]. Theo Bùi Minh Vũ, “trang trại là một hình thức tổ chức sản xuất cơ sở trong nông nghiệp (nông, lâm, ngư nghiệp) mà tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu của một người chủ độc lập, sản xuất được tiến hành với quy mô ruộng đất và các yếu tố sản xuất tập trung đủ lớn cùng phương thức tổ chức quản lý sản xuất tiến bộ và trình độ kỹ thuật cao, hoạt động tự chủ để sản xuất ra các loại sản phẩm hàng hoá phù hợp với yêu cầu đặt ra của cơ chế thị trường” [10]. Dưới góc độ pháp lý khái niệm về trang trại gia đình với tư cách là một chủ thể kinh doanh độc lập trong nền kinh tế thị trường có thể hiểu như sau: “Trang trại gia đình là một đơn vị kinh tế hoạt động trong lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp dựa trên cơ sở hộ gia đình, có mục đích chủ yếu là kinh doanh nông sản hàng hoá, trên quy mô ruộng đất và các yếu tố sản xuất được tập trung đủ lớn với cách thức tổ chức quản lý tiến bộ, tự chủ 10 trong các hoạt động sản xuất kinh doanh”. Tóm lại trang trại là hình thức tổ chức sản xuất cơ sở trong lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp, có mục đích chủ yếu là sản xuất hàng hoá, tư liệu sản xuất cách thức tổ chức quản lý tiến bộ và trình độ kỹ thuật nhất định hoạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường.
b) Khái niệm kinh tế trang trại Theo Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP ngày 02/02/2000 của Chính phủ về kinh tế trang trại: “Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, trồng rừng, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thủy sản” [2]. Theo Lê Trọng, “Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức kinh tế cơ sở, doanh nghiệp trực tiếp tổ chức sản xuất ra hàng hóa nông sản dựa trên cơ sở hợp tác và phân công lao động xã hội, được chủ trang trại đầu tư vốn, thuê mướn phần lớn hoặc hầu hết sức lao động và trang bị tư liệu sản xuất để hoạt động kinh doanh theo yêu cầu của nên kinh tế thị trường, được Nhà nước bảo hộ theo luật định” [7]. Kinh tế trang trại là một hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh trong nông, lâm, ngư nghiệp được hình thành, phát triển trên nền tảng kinh tế nông hộ và cơ bản mang bản chất kinh tế hộ, là loại hình kinh tế phát triển bậc cao của kinh tế nông hộ.