CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Đặc điểm hệ thống kênh rạch trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 1. Hiện trạng hệ thống kênh rạch các khu vực tại Thành phố Hồ Chí Minh Thành phố Hồ Chí Minh nằm trong vùng hạ du sông Đồng Nai - Sài Gòn là vùng giao thoa giữa đất liền và biển nên có một mạng lưới sông ngòi kênh rạch dày đặc, trong đó nổi bật là sông Sài Gòn với các tuyến kênh đi trong lòng thành phố như kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè; tuyến kênh Tàu Hũ - Bến Nghé, tuyến kênh Đôi - Tẻ, tuyến kênh Tân Hóa - Lò Gốm… Mặt nước và dải đất ven sông là tài nguyên quý giá, nhưng quỹ đất vàng ven sông tại Thành phố Hồ Chí Minh lâu nay dường như bị bỏ hoang phí, không khai thác hoặc khai thác bất hợp lý. Ở nhiều nơi bị các tổ chức, cá nhân lấn chiếm ra tận lòng sông.
Để khai thác bền vững được dải đất ven sông thì công trình kè bảo vệ bờ sông là một hạng mục quan trọng, là ranh giới giữa nước và đất, kè có tác dụng ổn định bảo vệ bờ, đồng thời là cảnh quan hay nền cho các cảnh quan khác ven sông. Hiện nay, dọc các bờ sông kênh rạch có rất nhiều loại hình kè bảo vệ được xây dựng, đa dạng về hình dạng, kết cấu, vật liệu xây dựng tuy nhiên do chưa có một quy định hay quy hoạch chung do đó nhiều khu vực cảnh quan không gian ven sông bị phá vỡ và nhiều công trình kè mất an toàn vì không phù hợp với điều kiện tự nhiên địa hình, địa chất, thủy văn. Hệ thống sông ngòi, kênh rạch tại Thành phố Hồ Chí Minh có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển Thành phố, vừa là nét đặc trưng về cảnh quan tự nhiên, đóng góp vào hình thái không gian đô thị, vừa là hệ thống giao thông thúc đẩy giao thương hàng hoá, phát triển thương mại - dịch vụ - du lịch và cải thiện điều kiện khí hậu, vệ sinh môi trường. Với tổng chiều dài hơn 5.000km, kênh, rạch chằng chịt,Thành phố Hồ Chí Minh có những ưu thế nhất định để phát triển một đô thị xanh - đẹp - hiện đại - bền vững.
Trong tổng diện tích 2.331 km2 ở độ cao dưới 1,5m so với mực nước biển địa hình thấp, Thành phố đang chịu tác động trực tiếp từ thủy triều biển Đông, nên thường xuyên xảy ra tình trạng ngập. Tới nay, Thành phố xây dựng được 4.000 km cống thoát nước; nạo vét, cải tạo 60,3km/5.075 km kênh rạch (hơn 1%); hoàn thành xây dựng 1/10 cống kiểm soát triều; xây dựng 64/129 km đê bao bờ hữu sông Sài Gòn… nên vẫn chưa đủ để giải 3 quyết bài toán chống ngập. Cùng với đó là những thách thức từ biến đổi khí hậu, quá trình đô thị hoá nhanh chóng và tình trạng san lấp, xây dựng lấn chiếm, trái phép bờ sông, kênh rạch đã khiến hệ thống sông ngòi, kênh rạch của Thành phố đang phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm môi trường, nước biển xâm lấn, sạt lở, sụt lún. Khai thác hiệu quả quỹ đất dọc hành lang sông kênh rạch cần bám sát quy hoạch thuỷ lợi chống ngập úng phân khu vực theo các phương án chống ngập và giao thông thuỷ để có kế hoạch, phương án thiết kế kè hiệu quả nhất.1Sạt lở bờ kênh do không có kè bảo vệ 4 Hình 1.2Hiện tượng sạt lở bờ kênh đã gia cố một phần tại Nhà Bè Đến năm 2020, trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh có 37 vị trí sạt lở đất bờ sông, kênh, rạch với tổng cộng khoảng 1.222 hộ dân bị ảnh hưởng.
Tại 37 vị trí sạt lở này đang được triển khai thực hiện 35 dự án kè phòng, chống sạt lở, bảo vệ khu dân cư, công tác bồi thường giải phóng mặt bằng cho các hộ dân theo quy định. Tình trạng sạt lở bờ sông, kênh rạch tại Thành phố Hồ Chí Minh tuy rất khó lường, nhưng không phải là điều bất thường. Thực tế rất nhiều tuyến sông, kênh rạch trên địa bàn, nhất là khu vực vùng ven chưa được xây bờ kè kiên cố. Do Thành phố chằng chịt hệ thống sông, kênh rạch nên nguồn kinh phí để kiên cố hóa các tuyến sông, kênh rạch bằng xây dựng bờ kè không phải nhỏ, trong khi ngân sách thành phố chưa có kế hoạch cụ thể cho các dự án này.
Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị lớn nhất nước về quy mô dân số, phát triển kinh tế. Áp lực đô thị hóa mỗi ngày đang phá vỡ các lý thuyết và định hướng phát triển đô thị, đặc biệt là ảnh hưởng của vấn đề năng lực quản lý đô thị chưa bảo đảm được nhu cầu dự báo hiệu quả. Áp lực gia tăng dân số đưa đến hiện trạng nhà ở ven kênh rạch tại thành phố Hồ Chí Minh diễn biến nhiều phức tạp. Mặc dù thành phố có nhiều chương trình cải tạo, chỉnh trang đô thị ven sông rạch bước đầu thành công.
Nhưng tựa như vết dầu loang, tình hình xây dựng các khu nhà ở tự phát ven kênh, rạch vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề chưa giải quyết được. 5 - Nguyên nhân chủ quan: do tốc độ đô thị hoá nhanh nên xảy ra tình trạng lấn chiếm kênh rạch, gây sạt lở bờ sông, kênh, rạch. - Nguyên nhân khách quan: chưa có quy hoạch chỉnh trị sông, cơ quan chức năng của thành phố chưa thể xác định được quy mô mức độ đầu tư cho công trình chỉnh trị nói chung và kè bảo vệ bờ kênh, rạch nói riêng. Do đó cần giải pháp tổng thể để khảo sát địa chất bờ, hướng chảy, quy luật xói bồi của sông, kênh rạch trên địa bàn thành phố, xây dựng nên một quy hoạch tổng thể để chỉnh trị hệ thống sông, kênh rạch.
Quy hoạch này bảo đảm đáp ứng nhu cầu phát triển của tất cả các ngành kinh tế khác như thủy lợi (bảo đảm tiêu thoát lũ, lấy nước), giao thông bộ, phát triển cơ sở hạ tầng khác như du lịch, dịch vụ khai thác tiềm năng sông nước từ đó đề xuất quy mô đầu tư xây dựng công trình chỉnh trị sông theo quy hoạch. Khi đó, hình thức chỉnh trị bảo vệ bờ sông là các công trình kè bảo vệ bờ tại chỗ. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến hệ thống kênh rạch Thành phố Hồ Chí Minh Theo Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), thì Thành phố Hồ Chí Minh là một trong mười Thành phố bị đe dọa nhiều nhất bởi biến đổi khí hậu. Dự báo về nguy cơ biến đổi khí hậu và nước biển dâng của Việt Nam do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố mới đây cho thấy: đến năm 2050, mực nước biển có thể dâng khoảng 30 cm và đến cuối thế kỷ 21 sẽ là 75 cm.
Khi đó, 204 km2 chiếm 10% diện tích của Thành phố Hồ Chí Minh bị ngập và năm 2100 sẽ có 472 km2 chiếm 23% diện tích Thành phố sẽ bị ngập chìm trong nước biển. Ðây là cảnh báo về những nguy cơ từ biến đổi khí hậu mà Thành phố Hồ Chí Minh phải đối mặt vào cuối thế kỷ 21. Là đô thị vùng sông nước, Thành phố Hồ Chí Minh nằm trên vùng đất lầy và thấp. Sông Sài Gòn, Nhà Bè, Ðồng Nai hình thành hệ thống sông ngòi và kênh, rạch dày đặc với gần 5.000 km chiều dài, bao phủ 16% diện tích Thành phố.
Thủy triều lên xuống thường xuyên đang gây ngập úng trên diện rộng. Thống kê của Sở Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, trên địa bàn hiện có 154/333 phường, xã thường xuyên bị ngập úng và dự báo con số này sẽ là 177 phường, xã vào năm 2050. Thực tế cho thấy, mười năm trở lại đây, tình trạng ngập úng do triều cường diễn ra ngày một trầm trọng và lan rộng. Nhiều khu vực của Thành phố không chỉ ngập úng trong mùa mưa mà còn xảy ra quanh năm, mỗi khi triều cường: Nếu mưa và thủy triều 6 lên cùng một lúc thì tình trạng còn nghiêm trọng hơn.
Ðáng báo động là tình trạng lượng mưa lớn, trái mùa, nắng nóng, triều cường gây ngập lụt kéo dài, luôn năm sau cao hơn năm trước. Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế lớn của khu vực phía nam, do đó, tác động của biến đổi khí hậu không những tác động sự phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố mà còn ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội của các tỉnh, Thành phố trong khu vực và cả nước. Ứng phó và thích nghi với biến đổi khí hậu thế nào để Thành phố phát triển nhanh, bền vững là bài toán cần sớm có lời giải.3 Kênh rạch và không gian đô thị tại Bến Bình Đông trước đây Hình 1.4Không gian đô thị ảnh hưởng đến hệ thống kênh rạch tại Bến Bình Đông Ðể bảo đảm sự phát triển ổn định của Thành phố và cuộc sống của người dân khi có tác động của biến đổi khí hậu, Thành phố đã xây dựng xong chiến lược dài hạn 7 về ứng phó, thích nghi với biến đổi khí hậu. Trước hết, Thành phố đã thực hiện xong quy hoạch tổng thể đô thị, đồng thời liên kết các dự án phòng, chống lũ lụt, triều cường, ô nhiễm môi trường, trong đó có sự tham gia của các tỉnh lân cận.
Dự án Quy hoạch thủy lợi chống ngập úng khu vực Thành phố Hồ Chí Minh được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1547/QĐ-TTg ngày 28 tháng 10 năm 2008, theo đó: xây dựng tuyến đê bao dài 172 km kéo từ bờ hữu sông Sài Gòn, sông Xoài Rạp, bờ tả sông Vàm Cỏ Ðông đến thị trấn Ðức Hòa, tỉnh Long An; xây dựng 13 cống kiểm soát triều ở các sông đang được triển khai. Khi hoàn thành, dự án sẽ giúp 209.500 ha đất ở Thành phố Hồ Chí Minh thoát khỏi cảnh ngập úng nghiêm trọng như hiện nay. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang diễn ra đồng thời với quá trình đô thị hóa một cách mạnh mẽ thì thành phố cần chú ý quy hoạch một cách khoa học hệ thống thoát nước, chống ngập do mưa và triều cường vì Thành phố Hồ Chí Minh là một đô thị bán ngập triều. Trong quy hoạch nền cần cân đối, tránh việc phát triển đô thị về hướng biển làm mất đi vùng trũng chứa nước của Thành phố.
Ðể giải quyết vấn đề ngập tại các quận, huyện ngoại thành một cách căn cơ cần xây dựng các hồ điều tiết để chứa nước mưa, diện tích này có thể vận dụng để làm công viên, giải trí cho người dân.