CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐÈ LÝ LUẬN VÈ XÉP HẠNG TÍN DỤNG DOANH NGHIỆP VÀ QUY TRÌNH XÉP HẠNG TÍN DỤNG DOANH NGHIỆP 1. NHŨNG VẤN ĐÈ LÝ LUẬN VÈ XÉP HẠNG TÍN DỤNG DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm Phân tích, đánh giá doanh nghiệp là việc phân tích quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, phân chia các hiện tượng, các quá trình và kết quả sản xuất kinh doanh thành nhiều bộ phận cấu thành để nghiên cứu. Trên cơ sở đó, bàng các phương pháp liên hệ, so sánh, đối chiếu và tổng họp lại nhằm rút ra tính quy luật và xu hướng phát triển của các hiện tượng nghiên cứu.
Nếu chỉ tính phân tích đánh giá hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, không kể đến khâu xếp loại thì việc phân tích đánh giá diễn ra rất phổ biến, thường xuyên tại các cơ quan quản lý doanh nghiệp, tại các doanh nghiệp và tại các nhà đầu tư, các cơ quan nghiên cứu kinh tế. Tài liệu về phân tích đánh giá hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp cũng rất nhiều, rất đa dạng, phong phú. xếp hạng doanh nghiệp là việc so sánh đối chiếu với các sự vật hiện tượng đã được phân tích theo một số tiêu chuẩn chung nào đó, để đưa ra vị trí, thứ hạng của hiện tượng đó trong tập họp so sánh. Việc phân tích, đánh giá và xếp loại doanh nghiệp mặc dù là hai công đoạn thực hiện độc lập nhưng nó có mối quan hệ mật thiết hữu cơ, phân tích doanh nghiệp là tiền đề, cơ sở cho việc xếp hạng doanh nghiệp.
Theo Standards & Poor: x ế p hạng tín dụng là những ý kiến đánh giá hiện tại về rủi ro tín dụng, chất lượng tín dụng, khả năng và thiện ý của chủ thể đi vay trong việc đáp ứng các nghĩa vụ tài chính một cách đầy đủ và đúng hạn. Theo Moody's: xếp hạng tín dụng là những ý kiến đánh giá về chất lượng tín dụng và khả năng thanh toán nợ của chủ thể đi vay dựa trên những phân tích tín dụng cơ bản và biểu hiện thông qua hệ thống ký hiệu từ Aaa cho đến c. Định nghĩa của Viện nghiên ciru Nomura: x ếp hạng tín dụng là đánh giá hiện tại về mức độ sẵn sàng và khả năng trả gốc hoặc lãi đối với chứng khoán nợ 5 của một nhà phát hành trong suốt thời gian tồn tại của chứng khoán đó. Như vậy, có thể định nghĩa, xếp hạng tín dụng là những ý kiến đánh giá về rủi ro tín dụng và chất lượng tín dụng, thể hiện khả năng và thiện ý trả nợ (gốc, lãi hoặc cả hai) của đối tượne đi vay để đáp ứng các nghĩa vụ tài chính một cách đầy đủ và đúng hạn thông qua hệ thống xếp hạng theo ký hiệu.
Bản chất của việc XHTD doanh nghiệp trong hoạt động tín dụng ngân hàng là việc áp dụng các phương pháp, công cụ cho phép xử lý các thông tin kế toán và các thông tin khác về quản lý nhằm đánh giá tình hình hoạt động của doanh nghiệp, đánh giá rủi ro, mức độ và chất lượng hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp đó cũng như đánh giá khả năns thực hiện các nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp đối với khoản vay nhất định như trả lãi và gốc nợ vay khi đến hạn, nhằm xác định rủi ro trong hoạt động cấp tín dụng. Mức độ rủi ro tín dụng thay đổi theo từng doanh nghiệp và được xác định thông qua quy trình xếp hạng bằng thang điểm, tuân thủ theo các nguyên tắc nhất định và phù họp với thông lệ quốc tế trên cơ sở dựa vào các thông tin tài chính và phi tài chính của doanh nghiệp đó tại thời điểm xếp hạng. Đặc điểm của xếp hạng tín dụng doanh nghiệp x ế p hạng tín dụng doanh nghiệp có những đặc điểm sau: Tính đầy đủ: thông tin đầu vào phải đảm bảo kịp thời, trung thực, tin cậy, đây là yêu cầu hàng đầu đối với mọi nguồn thông tin nói chung. Tính đầy đủ của thông tin được hiểu theo nghĩa là thông tin đó phải xác thực, có nguồn cung cấp rõ ràng, đáng tin cậy và phải thường xuyên được cập nhật.
Tính đầy đủ còn thể hiện qua việc tính toán tất cả các chỉ tiêu cần thiết để đánh giá đúng đối tượng cần nahiên cứu. Tỉnh chỉnh xác: XHTD doanh nghiệp và các chỉ tiêu phân tích phải khoa học, được áp dụng rộng rãi, được thừa nhận trong khu vực, quốc tế và phù hợp với hoàn cảnh thực tiễn của Việt Nam, phù họp với khả năng trình độ nhưng phải có tính khả thi cao. Tính khách quan: kết quả XHTD doanh nghiệp được công bố rộng rãi và phải do các tổ chức xếp hạng trung gian đứng ra thực hiện để đảm bảo tính khách 6 quan trong việc đưa ra kết quả xếp hạng. Tính trung thực: trong quá trình phân tích và xếp hạng, các thông tin, dữ liệu sử dụng để phân tích, cũng như kết quả xếp hạng đối doanh nghiệp phải được đảm bảo trung thực, giữ nguyên bản chất, không được làm sai lệch thông tin theo ý muốn chủ quan của bất kỳ đối tượng nào.
Sự càn thiết của việc đánh giá, xếp loại tín dụng doanh nghiệp 1. Đ ố i với nền kỉnh tế Trong bối cảnh nền kinh tế nước ta vận hành theo cơ chế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế, yêu cầu minh bạch hóa trong các mối quan hệ kinh tế càng trở nên bức thiết hơn bao giờ hết. Việc sử dụng công cụ xếp hạng tín dụng ở nhiều nước trên thế giới đã trở thành thông dụng và thông lệ nhàm xóa tan “khoảng tối” thông tin giữa các nhà đầu tư, các nhà kinh doanh. Đánh giá, XHTD doanh nghiệp sẽ giúp cho các cơ quan quản lý nhà nước đánh giá được đối tượng quản lý của mình, có cơ sở thông tin để so sánh theo ngành kinh tế, lĩnh vực hoạt động của các doanh nghiệp.
Là cơ sở giúp các cơ quan quản lý Nhà nước đưa ra những giải pháp thích hợp nhất để thúc đẩy sự phát triển và hoạt động của các doanh nghiệp trong ngành kinh tế nói riêng và toàn bộ nền kinh tế nói chung, nhằm bảo đảm một môi trường kinh tế hoạt động lành mạnh. Đánh giá, XHTD doanh nghiệp sẽ giúp chính phủ có thể xác định được hiệu năng quản trị, hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp Nhà nước. Trên cơ sở đó, chính phủ có thể quyết định cổ phần hóa, sáp nhập hay giải thể doanh nghiệp, đẩy nhanh tiến trình cổ phần hóa doanh nghiệp 1. Đ ố i với N gân hàn g N h à nư ớc và các tồ chứ c tín dụng Đối với Ngân hàng nhà nước: qua thông tin từ XHTD doanh nghiệp, Ngân hàng nhà nước có thể biết mức độ rủi ro theo từng ngành, vùng kinh tế, loại hình doanh nghiệp, từ đó có chính sách tiền tệ, tín dụng thích họp, thanh tra giám sát các tổ chức tín dụng.
Rủi ro ngân hàng là những biến cố không mong đợi xảy ra, gây mất mát thiệt hại tài sản, thu nhập của ngân hàng trong quá trình hoạt động. Như lịch sử đã thừa 7 nhận, nguyên nhân từ phía người vay nợ - khách hàng của NHTM là một trong những nguyên nhân chính và cổ điển nhất gây ra rủi ro cho hoạt động tín dụng. Vì vậy thông tin về khách hàng vay vốn luôn là thông tin rất quan trọng và cần thiết đối với các NHTM trong hoạt động tín dụng. Mặt khác, ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định số lượng tiền trong nền kinh tế và cũng chính ngân hàng đã là một nguồn tạo ra đổi mới tài chính nhanh chóng, thường xuyên mở rộng các cách cho chúng ta có thể đầu tư tiền tiêt kiệm của mình.
Chính vì thế ngân hàng càng ngày càng trở nên có vai trò quan trọng trong nền kinh tể, bên cạnh hoạt động của ngân hàng lại luôn tiềm ẩn những rủi ro, vì vậy việc đảm bảo an toàn cho hoạt động của hệ thống ngân hàng trong nền kinh tế thị trường là hết sức cần thiết. Đánh giá, xếp loại doanh nghiệp nhàm cung cấp các thông tin hữu ích về hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp giúp cho các ngân hàng có những quyết định đầu tư đúng đắn vào doanh nehiệp, phòng ngừa và hạn chế rủi ro trong kinh doanh. Đối với các doanh nghiệp Từ phía doanh nghiệp, xếp hạng tín nhiệm giúp các công ty mở rộng thị trường vốn trong và ngoài nước, giảm bớt sự phụ thuộc vào các khoản vay ngân hàng; đồng thời bảo đảm duy trì sự ổn định nguồn tài trợ cho công ty, các công ty được xếp hạng cao có thể duy trì được thị trường vốn hầu như trong mọi hoàn cảnh, ngay cả khi thị trường vốn có những biến động bất lợi. Tuy nhiên, đối với doanh nghiệp, thì các ngân hàng là nguồn vốn bên ngoài quan trọng nhất đế tài trợ cho các doanh nghiệp, điều này đúng với cả các nước có thị trường tài chính phát triển.
Trong quá trình phát triển kinh tế, nhiều phương pháp lựa chọn được một “doanh nghiệp xứng đáng” để cho vay và đầu tư từ ngân hàng đã được hình thành và áp dụng, phương pháp được sử dụng phổ biến nhất là xểp hạng tín dụng doanh nghiệp. Phương pháp xếp hạng tín dụng doanh nghiệp Đê xếp hạng tín dụng doanh nghiệp, các tổ chức xếp hạng trên Thế giới có thể sử dụng phương pháp chuyên gia hoặc mô hình toán học hoặc cả hai. 8 Phương pháp chuyên gia (analyst driven ratings): Một cách tổng quát, các tổ chức xếp hạng tín dụng sẽ phân công một nhà phân tích đứng đầu, kết hợp với một đội ngũ chuyên gia để đánh giá khả năng thanh toán nợ của đổi tượng cần xếp hạng. Các nhà phân tích sẽ tìm kiếm thông tin trong các báo cáo của công ty, thông tin thị trường và cả thông tin từ phỏng vấn hay thảo luận với ban quản trị công ty.
Họ sử dụng những thông tin đó để đánh giá tình trạng tài chính, hoạt động kinh doanh, chính sách và các chiến lược quản trị rủi ro của toàn công ty, từ đó đưa ra hạng mức tín nhiệm cho công công ty. Mô hình toán học xếp hạng tín dụng (model driven ratings): Một số tổ chức xếp hạng khác thì hầu như chỉ tập trung vào các dữ liệu định lượng mà họ kết hợp chặt chẽ chúng trong một mô hình toán học. Thông qua mô hình, các tổ chức xếp hạng có thể đánh giá chất lượng tài sản, khả năng sinh lợi, khả năng trả nợ dựa trên chủ yếu là các báo cáo tài chính được công bố kèm theo những điều chỉnh thích họp. QUY TRÌNH XÉP HẠNG TÍN DỤNG DOANH NGHIỆP 1.