Đặt vấn đề Thế giới ngày càng trở nên “phẳng” hơn, đó là nhờ các thành tựu của việc phát triển công nghệ thông tin, đặc biệt là sự bùng nổ mạnh mẽ của mạng Internet. Nhờ internet làm xóa bỏ, không còn khoảng cách không gian và địa lý, tạo điều kiện cho chúng ta tiếp cận và thu nhận đƣợc nhiều thông tin hơn, song không phải tất cả các thông tin đều có ích cho mỗi ngƣời mà chúng ta phải biết chắt lọc, tổng hợp và phân tích các thông tin để phục vụ cho mục đích của mình. Trên thực tế với lƣợng dữ liệu khổng lồ đƣợc tổng hợp lƣu trữ thì chỉ có một phần nhỏ đƣợc phân tích thƣờng xuyên và có ích, số còn lại chúng ta vẫn chƣa khai thác, phát hiện đƣợc hết các tri thức trong đó. Các phƣơng pháp quản trị và khai thác dữ liệu truyền thống ngày càng không đáp ứng đƣợc nhu cầu khai thác, phát hiện thông tin.
Do đó đã phát triển một khuynh hƣớng kỹ thuật mới đó là kỹ thuật Phát hiện tri thức và khai phá dữ liệu ( KDD – Knowledge Discorvery and Data Mining). Các kỹ thuật này đã và đang đƣợc nghiên cứu và áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong đó thì khai phá dữ liệu (Data mining) là lĩnh vực đang phát triển mạnh mẽ, có nhiều ứng dụng thực tiễn và hƣớng nghiên cứu về dự báo đƣợc coi là rất quan trọng trong nhiều ngành, trong đó nó đặc biệt quan trọng trong quản lý vĩ mô và kinh doanh. Các kỹ thuật dự báo đã đƣợc hình thành từ thế kỷ thứ 19 [1], tuy nhiên dự báo có ảnh hƣởng rất lớn bởi sự phát triển của công nghệ thông tin vì bản chất mô phỏng của các phƣơng pháp rất phức tạp và cần sự hỗ trợ rất lớn của máy tính.
Đến những năm 1950, các lý thuyết về dự báo cùng với các phƣơng pháp luận đƣợc xây dựng và phát triển có hệ thống [1]. Việc dự báo về thị trƣờng chứng khoán là bài toán đã thu hút nhiều sự quan tâm, nghiên cứu, nhất là ở các nƣớc phát triển trên thế giới. Với Việt Nam thì thị trƣờng chứng khoán mới đƣợc coi là mới và đang phát triển ( ngày 11-7- 1998 Chính phủ ký Nghị định số 48/CP ban hành về chứng khoán đánh dấu sự ra đời và phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam) nên việc nghiên cứu áp dụng các kỹ thuật trong bài toán dự báo chƣa đƣợc đầu tƣ nghiên cứu nhiều. Cùng với xu hƣớng phát triển của thị trƣờng chứng khoán Việt Nam nhƣ hiện nay, cần phải có các nghiên cứu phát triển các phƣơng pháp, công cụ dùng cho việc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 phân tích, đánh giá và dự đoán các chỉ số chứng khoán.
Đây là bài toán đƣợc các nhà nghiên cứu, nhà khoa học và nhất là các nhà đầu tƣ rất quan tâm, chú ý. Thực tế đã có nhiều ứng dụng, nghiên cứu, phƣơng pháp kỹ thuật và những phần mềm ra đời để giải quyết bài toán này. Theo nhiều nhà nghiên cứu thì dữ liệu lịch sử giá và các chỉ số khác của cổ phiếu tiết lộ mối tƣơng quan với các mô hình biến động giá chứng khoán, từ đó có thể dự đoán đƣợc giá chứng khoán trong tƣơng lai dựa trên những dữ liệu lịch sử một cách tƣơng đối khách quan và chính xác. Trong luận văn vày, chúng tôi đã nghiên cứu một số phƣơng pháp học máy tiên tiến hiện nay và sử dụng chúng cùng với dữ liệu lịch sử giá, các chỉ số kỹ thuật trong lĩnh vực chứng khoán thu thập đƣợc để dự báo xu hƣớng giá của chứng khoán trong thời điểm tƣơng lai.
Các kết quả thực nghiệm mô hình xây dựng tuy chƣa thực sự cao nhƣng cũng khá tin cậy để cung cấp thêm thông tin cho những quyết định mua hoặc bán cổ phiếu của các tổ chức cũng nhƣ nhà đầu tƣ và là định hƣớng ban đầu cho các nghiên cứu tiếp theo của chúng tôi. Mục tiêu của luận văn Trong luận văn này chúng tôi hƣớng tới các mục tiêu chính sau: - Tìm hiểu về chứng khoán và các kỹ thuật dùng trong phân tích chứng khoán. - Tìm hiểu về khai phá dữ liệu và một số mô hình tiên tiến đƣợc dùng trong khai phá dữ liệu. - Thử nghiệm mô hình khai phá dữ liệu, đánh giá mô hình và lựa chọn mô hình áp dụng đƣa ra dự báo về xu hƣớng giá của một cổ phiếu.
Từ đó làm tiền đề định hƣớng cho các nghiên cứu sau này của chúng tôi. Cấu trúc của luận văn Luận văn đƣợc chia thành 5 phần với các nội dung nhƣ sau: Chƣơng 1. Thị trƣờng chứng khoán và phân tích chứng khoán: Chƣơng này sẽ trình bày các nội dung lý thuyết về chứng khoán, các phƣơng pháp dự báo, đánh giá rủi ro và phân tích kỹ thuật trong việc đầu tƣ, kinh doanh chứng khoán. Khai phá dữ liệu và một số mô hình dùng trong khai phá dữ liệu: giới thiệu về khai phá dữ liệu, sau đó chúng tôi giới thiệu chi tiết về một số mô hình đƣợc sử dụng trong khai phá dữ liệu nhƣ Mô hình mạng nơ ron nhân tạo (ANN - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Artificial Neural Network), Mô hình cây quyết định (Decision Tree Algorithm), Mô hình máy véc tơ hỗ trợ (Support Vector Machine - SVM).
Các phần đƣợc trình bày trong chƣơng này sẽ là cơ sở lý thuyết cho phƣơng pháp giải quyết bài toán dự báo chứng khoán của chúng tôi ở các chƣơng tiếp theo. Mô hình dự báo chỉ số chứng khoán: tập trung vào xây dựng mô hình nhằm giải quyết bài toán đã đặt ra. Trong chƣơng này chúng tôi đƣa ra phƣơng pháp sử dụng một số mô hình kết hợp các dữ liệu lịch sử, dữ liệu phân tích kỹ thuật nhằm xây dựng hệ hỗ trợ quyết định cho bài toán dự báo xu hƣớng giá của cổ phiếu. Thực nghiệm và đánh giá: mô tả và phân tích những kết quả mà chúng tôi đã tiến hành thực nghiệm.
Mô hình đƣợc huấn luyện bởi dữ liệu giao dịch chứng khoán trong quá khứ kết hợp với các chỉ số kỹ thuật đƣợc xây dựng dựa trên giá đóng cửa lịch sử của mã cổ phiếu đó. Các mã cổ phiếu là các mã giao dịch trên hai sàn chứng khoán tại Việt Nam là sàn giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX) và sàn giao dịch chứng khoán Hồ Chí Minh (HSX), các mã cổ phiếu đƣợc lấy ngẫu nhiên. Sau đó dữ liệu đƣợc đƣa vào mô hình kiểm chứng khả năng dự báo của mô hình. Đồng thời các kết quả này cũng đƣợc so sánh với các mô hình khác nhằm tìm ra điểm mạnh, yếu của mô hình so với các mô hình đã đƣợc xây dựng.
Phần kết luận: tổng kết những kết quả đạt đƣợc của luận văn và hƣớng nghiên cứu tiếp theo. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Chƣơng 1. THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN VÀ PHÂN TÍCH CHỨNG KHOÁN Trong chƣơng này, đầu tiên sẽ trình bày các nội dung lý thuyết tổng quát về thị trƣờng chứng khoán. Mục tiếp theo sẽ giới thiệu về phân tích kỹ thuật và ứng dụng trong việc dự báo chứng khoán.
Thị trƣờng chứng khoán 1. Tổng quan về thị trƣờng chứng khoán Tổng quan: Thị trƣờng chứng khoán là một bộ phận quan trọng của Thị trường vốn, hoạt động của nó nhằm huy động những nguồn vốn tiết kiệm nhỏ trong xã hội tập trung thành nguồn vốn lớn tài trợ cho doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế và Chính phủ để phát triển sản xuất, tăng trƣởng kinh tế hay cho các dự án đầu tƣ. Thị trƣờng chứng khoán là nơi diễn ra các hoạt động giao dịch mua bán các loại chứng khoán. Việc mua bán đƣợc tiến hành ở hai thị trƣờng sơ cấp và thứ cấp, do vậy thị trƣờng chứng khoán là nơi chứng khoán đƣợc phát hành và trao đổi.
Các loại thị trƣờng chứng khoán: - Thị trường sơ cấp: ngƣời mua mua đƣợc chứng khoán lần đầu từ những ngƣời phát hành. - Thị trường thứ cấp: nơi diễn ra sự mua đi bán lại các chứng khoán đã đƣợc phát hành ở Thị trường sơ cấp. Hàng hóa giao dịch trên Thị trường chứng khoán bao gồm: các cổ phiếu, trái phiếu và một số công cụ tài chính khác có thời hạn trên 1 năm Vị trí của Thị trƣờng chứng khoán trong thị trƣờng tài chính: Thị trƣờng tài chính có hai thị trƣờng lớn chính đó là Thị trƣờng tài chính ngắn hạn (Thị trƣờng tiền tệ) và Thị trƣờng tài chính dài hạn (Thị trƣờng vốn), chi tiết hai thị trƣờng này nhƣ sau: - Thị trường Tài chính ngắn hạn (Thị trƣờng tiền tệ): Là nơi diễn ra các hoạt động của cung và cầu về vốn ngắn hạn. Vốn ngắn hạn bao gồm cả trái phiếu ngắn hạn, có kỳ hạn tức là mua bán những món nợ ngắn hạn rủi ro thấp, tính thanh khoản cao.
Thị trƣờng tiền tệ diễn ra chủ yếu thông qua hoạt động của hệ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 thống ngân hàng, vì các ngân hàng là chủ thể quan trọng nhất trong việc cung cấp và sử dụng vốn ngắn hạn. - Thị trường Tài chính dài hạn (Thị trƣờng vốn): Là nguồn cung vốn dài hạn chính cho hoạt động của doanh nghiệp. Bao gồm Thị trƣờng tín dụng dài hạn (gồm Thị trƣờng cho vay thế chấp và thị trƣờng cho thuê tài chính) và Thị trƣờng chứng khoán. Đặc điểm của Thị trƣờng chứng khoán: Thị trƣờng chứng khoán có các đặc điểm chủ yếu sau: - Đƣợc đặc trƣng bởi hình thức tài chính trực tiếp, ngƣời cần vốn và ngƣời cung cấp vốn đều trực tiếp tham gia thị trƣờng, giữa họ không có trung gian tài chính.
- Là thị trƣờng gần với Thị trường cạnh tranh hoàn hảo. Mọi ngƣời đều tự do tham gia vào thị trƣờng. Không có sự áp đặt giá cả trên thị trƣờng chứng khoán, mà giá cả ở đây đƣợc hình thành dựa trên quan hệ cung – cầu. - Về cơ bản là một thị trường liên tục, sau khi các chứng khoán đƣợc phát hành trên thị trƣờng sơ cấp, nó có thể đƣợc mua đi bán lại nhiều lần trên thị trƣờng thứ cấp.
Thị trƣờng chứng khoán đảm bảo cho các nhà đầu tƣ có thể chuyển chứng khoán của họ thành tiền mặt bất cứ lúc nào họ muốn. Chức năng của thị trƣờng chứng khoán: Thị trƣờng chứng khoán có chức năng đối với nền kinh tế là: - Huy động vốn đầu tƣ cho nền kinh tế. - Cung cấp môi trƣờng đầu tƣ cho công chúng. - Cung cấp khả năng thanh toán cho các chứng khoán - Đánh giá giá trị doanh nghiệp và tình hình của nền kinh tế.
- Tạo môi trƣờng giúp Chính phủ thực hiện chính sách kinh tế vĩ mô.