Mô hình dự báo khả năng gian lận báo cáo tài chính của các công ty niêm yết tại TP.Hồ Chí Minh

Luận văn thạc sĩ phân tích mô hình dự báo gian lận báo cáo tài chính dựa trên chỉ số tài chính của công ty niêm yết tại TP Hồ Chí Minh.

• Tác giả: Lê Thị Hương Ly
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Ngọc Trang
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Mô Hình Dự Báo Khả Năng Gian Lận Báo Cáo Tài Chính Trên Cơ Sở Các Chỉ Số Tài Chính Của Các Công Ty Niêm Yết Trên Sàn Giao Dịch Chứng Khoán TP.Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan về BCTC
• 1.2. Bảng cân đối kế toán
• 1.3. Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh
• 1.4. Phân tích BCTC
• 1.5. Tổng quan về gian lận và gian lận BCTC
• 1.5.1. Tổng quan về gian lận
• 1.5.2. Khái niệm gian lận
• 1.5.3. Phân loại gian lận
• 1.5.4. Tổng quan về gian lận BCTC
• 1.5.4.1. Khái niệm gian lận BCTC
• 1.5.4.2. Những dấu hiệu nhận biết gian lận BCTC
• 1.5.4.3. Những phương pháp thực hiện gian lận trên BCTC phổ biến
• 1.6. Chỉ số tài chính
• 1.6.1. Chỉ số tài chính và nghĩa của nó
• 1.6.2. Phân loại chỉ số tài chính
• 1.6.2.1. Nhóm chỉ số sinh lợi
• 1.6.2.2. Nhóm chỉ số thanh khoản
• 1.6.2.3. Nhóm chỉ số đòn bẩy tài chính
• 1.6.2.4. Nhóm chỉ số cơ cấu tài sản
• 1.6.2.5. Nhóm chỉ số hoạt động
• 1.7. Các mô hình phát hiện gian lận CTC
• 1.7.1. Mô hình Beneish (Mô hình Probit)
• 1.7.2. Mô hình Spathis (Mô hình Logit)
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LIÊN QUAN
• 2.1. Nghiên cứu về các nhân tố tác động đến gian lận BCTC
• 2.1.1. Các nghiên cứu khoa học của nước ngoài
• 2.1.2. Các nghiên cứu khoa học của Việt Nam
• 2.2. Nghiên cứu phát hiện và dự báo gian lận BCTC
• 2.2.1. Các nghiên cứu khoa học của nước ngoài
• 2.2.2. Các nghiên cứu khoa học của Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.1.1. Thống kê mô tả
• 3.1.2. Kiểm định phân phối chuẩn
• 3.1.3. Kiểm định phi tham số
• 3.1.4. Kiểm định sự khác biệt trung bình
• 3.1.5. Hồi quy Binary logistic
• 3.1.5.1. Mô hình Hồi quy Binary logistic
• 3.1.5.2. Phương pháp đưa biến vào mô hình Hồi quy
• 3.1.5.3. Kiểm định nghĩa thống kê của các hệ số hồi quy
• 3.1.5.4. Đánh giá độ phù hợp của mô hình Hồi quy
• 3.2. Đo lường biến trong mô hình
• 3.2.1. Đo lường biến phụ thuộc
• 3.2.2. Đo lường biến độc lập
• 3.3. Thiết kế nghiên cứu
• 3.3.1. Thu thập dữ liệu
• 3.3.2. Mẫu nghiên cứu
• 3.4. Mô hình nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 3.4.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.4.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Phân tích thống kê mô tả
• 4.1.1. Thống kê mô tả biến phụ thuộc
• 4.1.2. Thống kê mô tả biến độc lập
• 4.2. Kiểm định Kolmogorov-Smirnov (K-S)
• 4.3. Kiểm định Mann-Whitney U
• 4.4. Kiểm định Independent sample t-test
• 4.5. Phân tích hồi quy Binary logistic
• 4.6. Thảo luận kết quả
• 4.6.1. Mô hình hồi quy Binary logistic được chọn
• 4.6.2. Mức độ ảnh hưởng của các biến trong mô hình
• 4.6.3. Kiểm tra khả năng dự báo của mô hình
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, GỢI Ý CHÍNH SÁCH, HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU
• 5.1. Những gợi ý chính sách
• 5.2. Hạn chế của luận văn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về dự báo gian lận báo cáo tài chính hiệu quả

Dự báo gian lận báo cáo tài chính là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong tài chính. Nó không chỉ giúp các nhà đầu tư và quản lý doanh nghiệp nhận diện các dấu hiệu gian lận mà còn cung cấp các công cụ để đánh giá rủi ro tài chính. Việc phát hiện gian lận kịp thời có thể bảo vệ lợi ích của các bên liên quan và duy trì sự ổn định của thị trường tài chính.

1.1. Khái niệm gian lận báo cáo tài chính

Gian lận báo cáo tài chính là hành vi cố ý làm sai lệch thông tin tài chính nhằm mục đích trục lợi. Các hình thức gian lận này có thể bao gồm việc xuyên tạc doanh thu, chi phí hoặc tài sản của công ty.

1.2. Tầm quan trọng của việc dự báo gian lận

Dự báo gian lận giúp các nhà đầu tư và quản lý nhận diện các dấu hiệu bất thường trong báo cáo tài chính. Điều này không chỉ bảo vệ lợi ích của họ mà còn giúp duy trì sự minh bạch và tin cậy của thị trường tài chính.

II. Những thách thức trong việc phát hiện gian lận tài chính

Việc phát hiện gian lận tài chính gặp nhiều thách thức do tính chất phức tạp và tinh vi của các hành vi gian lận. Các công ty có thể sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để che giấu gian lận, làm cho việc phát hiện trở nên khó khăn hơn.

2.1. Các phương pháp gian lận phổ biến

Các phương pháp gian lận phổ biến bao gồm việc làm giả chứng từ, sửa đổi số liệu tài chính và che giấu thông tin quan trọng. Những hành vi này có thể gây ra thiệt hại lớn cho các nhà đầu tư và thị trường.

2.2. Khó khăn trong việc thu thập dữ liệu

Việc thu thập dữ liệu chính xác và đầy đủ là một thách thức lớn trong việc phát hiện gian lận. Nhiều công ty không công bố thông tin đầy đủ, khiến cho việc phân tích trở nên khó khăn.

III. Phương pháp dự báo gian lận báo cáo tài chính hiệu quả

Có nhiều phương pháp khác nhau để dự báo gian lận báo cáo tài chính. Các phương pháp này thường dựa trên phân tích các chỉ số tài chính và mô hình hồi quy để xác định khả năng gian lận.

3.1. Mô hình hồi quy Logistic

Mô hình hồi quy Logistic là một trong những phương pháp phổ biến nhất để dự báo gian lận. Nó cho phép phân tích mối quan hệ giữa các biến độc lập và khả năng gian lận, từ đó đưa ra dự đoán chính xác.

3.2. Phân tích chỉ số tài chính

Phân tích các chỉ số tài chính như tỷ lệ lợi nhuận, tỷ lệ nợ và tỷ lệ thanh khoản có thể giúp nhận diện các dấu hiệu gian lận. Những chỉ số này thường phản ánh tình hình tài chính thực tế của công ty.

IV. Ứng dụng thực tiễn của mô hình dự báo gian lận

Mô hình dự báo gian lận báo cáo tài chính có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ kiểm toán đến quản lý rủi ro. Việc áp dụng mô hình này giúp các tổ chức phát hiện gian lận kịp thời và đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

4.1. Ứng dụng trong kiểm toán

Trong kiểm toán, mô hình dự báo gian lận giúp các kiểm toán viên xác định các công ty có nguy cơ gian lận cao, từ đó tập trung vào các lĩnh vực cần kiểm tra kỹ lưỡng hơn.

4.2. Ứng dụng trong quản lý rủi ro

Các tổ chức tài chính có thể sử dụng mô hình dự báo để đánh giá rủi ro của các khoản đầu tư. Điều này giúp họ đưa ra quyết định đầu tư thông minh hơn và giảm thiểu thiệt hại.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của dự báo gian lận

Dự báo gian lận báo cáo tài chính là một lĩnh vực đang phát triển mạnh mẽ. Với sự tiến bộ của công nghệ và các phương pháp phân tích dữ liệu, khả năng phát hiện gian lận sẽ ngày càng chính xác hơn.

5.1. Tương lai của công nghệ trong phát hiện gian lận

Công nghệ như trí tuệ nhân tạo và học máy đang mở ra nhiều cơ hội mới trong việc phát hiện gian lận. Những công nghệ này có thể phân tích dữ liệu lớn và nhận diện các mẫu gian lận một cách nhanh chóng.

5.2. Tăng cường sự minh bạch trong báo cáo tài chính

Sự minh bạch trong báo cáo tài chính là yếu tố quan trọng để giảm thiểu gian lận. Các công ty cần cải thiện quy trình báo cáo và cung cấp thông tin đầy đủ cho các bên liên quan.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Gian lận báo cáo tài chính (BCTC) là một vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến sự minh bạch và hiệu quả của thị trường tài chính, đặc biệt tại các công ty niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán. Theo ước tính của Hiệp hội các nhà điều tra gian lận Hoa Kỳ (ACFE), tổn thất do gian lận tài chính toàn cầu mỗi năm vượt trên một nghìn tỷ USD, trong đó gian lận BCTC tuy chiếm tỷ lệ thấp nhưng gây thiệt hại lớn nhất cho nền kinh tế. Tại Việt Nam, các công ty niêm yết trên sàn giao dịch TP. Hồ Chí Minh (HOSE) cũng không tránh khỏi tình trạng này, với khoảng 70% doanh nghiệp phải điều chỉnh lợi nhuận sau kiểm toán, chủ yếu là giảm lợi nhuận, phản ánh sự bất cập trong chất lượng BCTC.

Luận văn tập trung xây dựng mô hình dự báo khả năng gian lận BCTC dựa trên các chỉ số tài chính của 91 công ty niêm yết trên sàn HOSE trong năm 2017, trong đó có cả công ty gian lận và không gian lận. Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định các chỉ số tài chính có mối quan hệ có ý nghĩa thống kê với khả năng gian lận và đánh giá hiệu quả dự báo của mô hình hồi quy Binary logistic. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong các công ty phi tài chính niêm yết trên sàn HOSE năm 2017, sử dụng dữ liệu Bảng cân đối kế toán và Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh trước và sau kiểm toán.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ các nhà đầu tư, kiểm toán viên và cơ quan quản lý phát hiện sớm gian lận BCTC, từ đó nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản trị doanh nghiệp, góp phần ổn định và phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết báo cáo tài chính: BCTC phản ánh tình hình tài sản, nợ phải trả, nguồn vốn và kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp trong một kỳ nhất định. Các chỉ số tài chính được phân loại thành 5 nhóm chính: sinh lợi, thanh khoản, đòn bẩy tài chính, cơ cấu tài sản và hoạt động.

• Lý thuyết gian lận báo cáo tài chính: Gian lận BCTC là hành vi cố ý làm sai lệch thông tin tài chính nhằm trục lợi cá nhân hoặc tổ chức. Các dấu hiệu nhận biết gian lận bao gồm lợi nhuận bất thường, dòng tiền âm liên tục, thay đổi người đại diện pháp luật, và các giao dịch phức tạp.

• Mô hình dự báo gian lận BCTC: Luận văn sử dụng mô hình hồi quy Binary logistic để dự báo khả năng gian lận dựa trên các chỉ số tài chính. Mô hình này được lựa chọn do khả năng phân loại chính xác giữa công ty gian lận và không gian lận, đồng thời phù hợp với dữ liệu nhị phân.

Các khái niệm chính bao gồm: chỉ số tài chính (ví dụ GP/TA - lợi nhuận gộp trên tổng tài sản, EBT/FA - lợi nhuận trước thuế trên tài sản cố định, CL/TA - nợ ngắn hạn trên tổng tài sản), gian lận BCTC, và mô hình hồi quy Binary logistic.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng với các bước chính:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thu thập từ Bảng cân đối kế toán và Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh của 91 công ty phi tài chính niêm yết trên sàn HOSE năm 2017, bao gồm 43 công ty có gian lận BCTC (chênh lệch lợi nhuận sau thuế trước và sau kiểm toán lớn hơn 10%) và 48 công ty không gian lận (chênh lệch bằng 0%).

• Phương pháp phân tích:

  • Thống kê mô tả để mô tả đặc điểm mẫu nghiên cứu.
  • Kiểm định Kolmogorov-Smirnov (K-S) để xác định phân phối chuẩn của các biến.
  • Kiểm định Mann-Whitney U và Independent sample t-test để kiểm tra sự khác biệt giữa nhóm gian lận và không gian lận.
  • Hồi quy Binary logistic để xây dựng mô hình dự báo khả năng gian lận dựa trên các biến chỉ số tài chính có ý nghĩa thống kê.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập và xử lý dữ liệu trong năm 2017, phân tích và xây dựng mô hình trong năm 2018, hoàn thiện luận văn cùng năm.

Phương pháp chọn mẫu theo tiêu chí chênh lệch lợi nhuận sau thuế trước và sau kiểm toán, nhằm phân biệt rõ ràng giữa công ty gian lận và không gian lận, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của mô hình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mô hình hồi quy Binary logistic với 3 biến chỉ số tài chính: Bao gồm lợi nhuận gộp trên tổng tài sản (GP/TA), lợi nhuận trước thuế trên tài sản cố định (EBT/FA) và nợ ngắn hạn trên tổng tài sản (CL/TA) có khả năng dự báo gian lận BCTC hiệu quả.

2. Tỷ lệ dự báo chính xác: Mô hình dự báo đúng 83% cho mẫu công ty gian lận, 70,5% cho mẫu không gian lận, và 76% cho toàn bộ mẫu nghiên cứu, cho thấy mô hình có độ chính xác cao trong việc phân biệt hai nhóm.

3. Phân tích thống kê mô tả và kiểm định: Các biến GP/TA và EBT/FA có giá trị trung bình thấp hơn đáng kể ở nhóm công ty gian lận so với nhóm không gian lận, trong khi biến CL/TA có giá trị trung bình cao hơn, phản ánh công ty gian lận thường có cấu trúc nợ ngắn hạn cao hơn.

4. Kiểm định độ phù hợp mô hình: Các kiểm định Omnibus, Hosmer and Lemeshow và Wald đều cho thấy mô hình có ý nghĩa thống kê và phù hợp với dữ liệu nghiên cứu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân các chỉ số tài chính trên có khả năng dự báo gian lận là do:

• GP/TA và EBT/FA thấp phản ánh hiệu quả sử dụng tài sản kém, có thể do công ty cố tình làm giảm lợi nhuận để che giấu tình trạng tài chính yếu kém hoặc thao túng số liệu.

• CL/TA cao cho thấy công ty có áp lực nợ ngắn hạn lớn, có thể dẫn đến động cơ gian lận nhằm cải thiện báo cáo tài chính để thu hút vốn hoặc tránh bị kiểm soát chặt chẽ.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế và trong nước, kết quả tương đồng với mô hình Beneish và Spathis, đồng thời cải thiện độ chính xác dự báo so với một số mô hình trước đây tại Việt Nam. Dữ liệu có thể được trình bày qua bảng thống kê mô tả và biểu đồ ROC để minh họa khả năng phân biệt của mô hình.

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong việc hỗ trợ kiểm toán viên, nhà đầu tư và cơ quan quản lý phát hiện sớm gian lận, nâng cao hiệu quả giám sát và quản trị doanh nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và kiểm toán nội bộ: Các công ty niêm yết cần thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ chặt chẽ, đặc biệt tập trung vào các chỉ số tài chính có nguy cơ gian lận cao như GP/TA, EBT/FA và CL/TA. Thời gian thực hiện: ngay trong năm tài chính tiếp theo. Chủ thể: Ban lãnh đạo công ty và bộ phận kiểm toán nội bộ.

2. Áp dụng mô hình dự báo gian lận trong kiểm toán độc lập: Các công ty kiểm toán nên tích hợp mô hình hồi quy Binary logistic vào quy trình kiểm toán để phát hiện sớm các dấu hiệu gian lận. Thời gian: áp dụng trong các kỳ kiểm toán hàng năm. Chủ thể: Công ty kiểm toán và kiểm toán viên.

3. Nâng cao nhận thức và đào tạo cho nhà đầu tư: Cơ quan quản lý và các tổ chức tài chính cần tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo giúp nhà đầu tư hiểu rõ các chỉ số tài chính và khả năng gian lận, từ đó đưa ra quyết định đầu tư chính xác hơn. Thời gian: triển khai liên tục hàng năm. Chủ thể: Ủy ban Chứng khoán, các tổ chức đào tạo tài chính.

4. Hoàn thiện khung pháp lý và chế tài xử lý gian lận: Nhà nước cần rà soát, bổ sung các quy định pháp luật liên quan đến xử lý gian lận BCTC, tăng cường chế tài nhằm răn đe và ngăn chặn hành vi gian lận. Thời gian: trong vòng 2 năm tới. Chủ thể: Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Kiểm toán viên và công ty kiểm toán: Sử dụng mô hình dự báo để nâng cao hiệu quả phát hiện gian lận trong quá trình kiểm toán, giảm thiểu rủi ro pháp lý và nâng cao uy tín nghề nghiệp.

2. Nhà đầu tư và phân tích tài chính: Áp dụng các chỉ số tài chính và mô hình dự báo để đánh giá rủi ro gian lận, từ đó đưa ra quyết định đầu tư chính xác và an toàn hơn.

3. Ban lãnh đạo và quản trị doanh nghiệp: Hiểu rõ các yếu tố tài chính liên quan đến gian lận để xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả, nâng cao tính minh bạch và uy tín công ty.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và chính sách: Tham khảo kết quả nghiên cứu để hoàn thiện chính sách, quy định về giám sát và xử lý gian lận BCTC, góp phần phát triển thị trường chứng khoán minh bạch và bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình dự báo gian lận BCTC sử dụng những chỉ số tài chính nào?
   Mô hình sử dụng ba chỉ số chính là lợi nhuận gộp trên tổng tài sản (GP/TA), lợi nhuận trước thuế trên tài sản cố định (EBT/FA) và nợ ngắn hạn trên tổng tài sản (CL/TA). Các chỉ số này phản ánh hiệu quả hoạt động và cấu trúc tài chính của công ty, có mối liên hệ chặt chẽ với khả năng gian lận.

2. Tỷ lệ dự báo chính xác của mô hình là bao nhiêu?
   Mô hình dự báo đúng 83% cho công ty gian lận, 70,5% cho công ty không gian lận, và 76% cho toàn bộ mẫu nghiên cứu, cho thấy độ tin cậy cao trong việc phân biệt hai nhóm.

3. Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn là gì?
   Luận văn sử dụng phương pháp định lượng, bao gồm thống kê mô tả, kiểm định phân phối chuẩn, kiểm định phi tham số và hồi quy Binary logistic để xây dựng mô hình dự báo khả năng gian lận dựa trên dữ liệu tài chính thực tế.

4. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tế?
   Các công ty kiểm toán và nhà đầu tư có thể áp dụng mô hình dự báo để đánh giá rủi ro gian lận, đồng thời ban lãnh đạo doanh nghiệp có thể sử dụng kết quả để cải thiện hệ thống kiểm soát nội bộ và nâng cao tính minh bạch báo cáo tài chính.

5. Nghiên cứu có giới hạn nào không?
   Nghiên cứu giới hạn trong phạm vi các công ty phi tài chính niêm yết trên sàn HOSE năm 2017 và sử dụng dữ liệu công bố trước và sau kiểm toán. Do đó, kết quả có thể chưa áp dụng được cho các ngành đặc thù hoặc thời kỳ khác, cần nghiên cứu bổ sung trong tương lai.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công mô hình hồi quy Binary logistic với ba chỉ số tài chính GP/TA, EBT/FA và CL/TA để dự báo khả năng gian lận BCTC của các công ty niêm yết trên sàn HOSE năm 2017.
• Mô hình đạt tỷ lệ dự báo chính xác 76% cho toàn bộ mẫu, trong đó 83% cho công ty gian lận và 70,5% cho công ty không gian lận.
• Kết quả nghiên cứu phù hợp với các mô hình quốc tế và có ý nghĩa thực tiễn trong việc hỗ trợ phát hiện gian lận, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản trị doanh nghiệp.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm tăng cường kiểm soát nội bộ, áp dụng mô hình trong kiểm toán, nâng cao nhận thức nhà đầu tư và hoàn thiện khung pháp lý.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng phạm vi nghiên cứu, cập nhật dữ liệu mới và phát triển mô hình dự báo đa chiều để nâng cao độ chính xác và khả năng ứng dụng thực tế.

Hành động ngay hôm nay: Các bên liên quan nên xem xét áp dụng mô hình dự báo này để nâng cao hiệu quả giám sát và quản lý rủi ro gian lận báo cáo tài chính, góp phần phát triển thị trường chứng khoán minh bạch và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý thuyết Chương 2: Tổng quan các nghiên cứu khoa học liên quan Chương 3: Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Chương 5: Kết luận , gợi ý chính sách, hạn chế của nghiên cứu TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1 Tổng quan về BCTC 1.1 BCTC CTC là phương pháp kế toán tổng hợp số liệu từ các sổ kế toán theo các chỉ tiêu kinh tế tài chính tổng hợp vào một hệ thống biểu mẫu báo cáo đã quy định. Nó phản ảnh tính hình tài sản, công nợ, nguồn vốn tại một thời điểm, tình hình sử dụng vốn và kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của một công ty trong một giai đoạn nhất định.2 Bảng Cân đối kế toán Bảng cân đối kế toán ( CĐKT) là một BCTC chủ yếu phản ánh tổng quát toàn bộ tài sản đang có của một công ty tại môt thởi điểm nhất định theo giá trị tài sản và nguồn vốn hình thành tài sản. Căn cứ vào sổ kế toán tổng hợp, sổ, thẻ kế toán chi tiết hoặc bảng tổng hợp chi tiết, bảng cân đối kế toán năm trước, bảng phát sinh tài khoản kế toán để lập CĐKT. Phần “Tài sản” phản ánh toàn bộ giá trị tài sản hiện có của c ng ty đến cuối kỳ kế toán đang tồn tại dưới dạng các hình thái như tài sản cố định, vật liệu, hàng hóa, tiền mặt, tiền gửi ngân hàng, các khoản đầu tư tài ch nh và trong toàn bộ các giai đoạn, các bước của quá tr nh kinh doanh như h nh thức nợ phải thu ở tất cả các khâu, các giai đoạn trong quá trình sản xuất kinh doanh như thu, mua, sản xuất, tiêu thụ,….

Các chỉ tiêu trong phần tài sản được sắp xếp theo nội dung kinh tế của các loại tài sản của công ty trong quá trình tái sản xuất. Dựa vào nguồn số liệu này, có thể đánh giá quy m tài sản, năng lực và tr nh độ sử dụng vốn của công ty. Phần “ Nguồn vốn” phản ánh nguồn hình thành các loại tài sản của công ty đến cuối kỳ hạch toán. Các chỉ tiêu ở phần này được sắp xếp theo từng nguồn hình thành tài sản của c ng ty như nguồn vốn của chính công ty là vốn chủ sở hữu, nguồn vốn đi vay, ….Thực trạng tài chính và tính chất hoạt động của c ng ty được thể hiện qua tỷ lệ và kết cấu của từng nguồn vốn trong tổng nguồn vốn hiện có.

TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 7 Nội dung của CĐKT được thể hiện qua Phụ lục 1 – Nội dung của CĐKT.3 Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh ( CKQHĐKD) là báo cáo tài ch nh tổng hợp, phản ánh tổng quá tình hình và kết quả kinh doanh trong một kỳ hoạt động của công ty và chi tiết về các hoạt động kinh doanh chính. Nó trình bảy khả năng sinh lời và thực trạng hoạt động kinh doanh của c ng ty, được lập ra dựa vào t nh cân đối giữa doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh. CKQHĐKD cung cấp cho những đối tượng quan tâm đến lợi nhuận công ty các thông tin về tình hình kinh doanh của từng hoạt động, sự lỗ lãi của công ty nhằm giúp họ đưa ra quyết định đầu tư hoặc cho vay một cách đúng đắn. Ngoài ra, nó còn giúp cho nhà quản trị đưa ra các kế hoạch kinh doanh phù hợp trong thời gian tới.

Nội dung của CKQHĐKD được thể hiện qua Phụ lục 2 – Nội dung của CKQHĐKD.4 Phân tích BCTC Việc phân tích BCTC là một quá trình xem xét, kiểm tra, đối chiếu và so sánh số liệu về tài chính trong kỳ hiện tại với các kỳ kinh doanh đã qua. Điều này sẽ cung cấp cho người sử dụng thông tin có thể đánh giá tiềm năng, hiệu quả kinh doanh và những rủi ro về tài ch nh trong tương lai của công ty. Việc phân tích BCTC có tác dụng vô cùng to lớn trong việc cung cấp thông tin có ích cho ban quản trị c ng ty và các đối tượng khác quan tâm và sử dụng CTC như các cổ đ ng c ng ty, các nhà cho vay, khách hàng lớn, các nhà đầu tư, nhà cung cấp, các đối thủ cạnh tranh với công ty, cơ quan thuế, cơ quan quản lý Nhà nước, người lao động, sinh viên,…. Phân tích BCTC cho thấy tình hình tài chính của công ty tại một thời điểm nhất định và những thông tin về kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của c ng ty đã đạt được trong một khoảng thời gian.

Dựa vào đó, các đối tượng quan tâm đến BCTC sẽ sử dụng cho mục đ ch khác nhau của TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Chẳng hạn như, các nhà quản trị sẽ đưa ra quyết định đúng đắn trong kinh doanh, các nhà cung cấp, khách hàng, cổ đ ng, các nhà đầu tư sẽ đưa ra quyết định tiếp tục đầu tư, cung cấp cho công ty hay không, các nhà nghiên cứu, sinh viên,… sử dụng để nghiên cứu khoa học.2 Tổng quan về gian lận và gian lận BCTC 1.1 Tổng quan về gian lận 1.1 Khái niệm gian lận Hiện nay, trên thế giới đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau về gian lận. Nhìn chung, gian lận là hành vi không trung thực, sử dụng các mánh khoé nhằm mực đ ch lừa gạt người khác (Viện Ngôn Ngữ Học, 2003). Mở rộng ra, gian lận là việc xuyên tạc sự thật, thực hiện những hành vi kh ng được pháp luật quy định nhằm thu được lợi ch nào đó.

Theo hiệp hội các nhà điều tra gian lận Hoa Kỳ (ACFE) gian lận là hành vi cố ý lạm dụng hoặc sử dụng kh ng đúng mục đ ch tài sản của doanh nghiệp nhằm mục đ ch trục lợi và làm giàu cho cá nhân. Theo chuẩn mực kiểm toán quốc tế 240 thì gian lận như là “Hành vi cố ý của cá nhân hay tổ chức trong công ty, những người chịu trách nhiệm với hội đồng quản trị, nhân viên hoặc bên thứ ba liên quan đến việc sử dụng lừa dối để thu lợi ích bất hợp pháp cho m nh”. Gian lận có thể được biểu hiện dưới các hình thức tổng quát sau : Xuyên tạc, làm giả chứng từ, tài liệu liên quan đến BCTC ; Sửa đổi chứng từ, tài liệu kế toán làm sai lệch BCTC; Biển thủ tài sản; Che dấu hoặc cố ý bỏ sót các thông tin, tài liệu hoặc nghiệp vụ kinh tế làm sai lệch BCTC; Ghi chép các nghiệp vụ kinh tế kh ng đúng sự thật; Cố ý áp dụng sai các chuẩn mực, nguyên tắc, phương pháp và chế độ kế toán, chính sách tài chính; Cố ý tính toán sai về số học. Qua đây, chúng ta có thể thấy rằng lợi ích đem đến của gian lận cảcho cá nhân và tổ chức đó là: TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 Lợi ch đối với cá nhân khi thực hiện gian lận: nhận tiền hay tài sản (lợi ích trực tiếp) hoặc tăng quyền lực, sự đền ơn, tiền thưởng…( lợi ích gián tiếp).

Lợi ch đối với tổ chức (thường là nhân viên hành động trên tư cách tổ chức) khi thực hiện gian lận thường là thu nhập của c ng ty tăng lên (lợi ích trực tiếp). Có ba cách để đối phó với gian lận là đề phòng, phát hiện và hình phạt. Trách nhiệm của người quản lý công ty qua việc thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ có hiệu quả là đề phòng và phát hiện gian lận. Kiểm toán viên có trách nhiệm phát hiện các gian lận.

Theo đoạn 02 Chuẩn mực kiểm toán VN (VSA 240) “Gian lận và sai sót”: “Khi lập kế hoạch và thực hiện thủ tục kiểm toán, khi đánh giá và báo cáo kết quả thực hiện thủ tục kiểm toán, kiểm toán viên và công ty kiểm toán phải xem xét xem có các sai phạm do gian lận hoặc sai sót gây ra làm ảnh hưởng trọng yếu đến báo cáo tài ch nh kh ng?” 1.2 Phân loại gian lận SAS 99 phân loại các sai sót liên quan đến gian lận thành hai loại: một là các gian lận liên quan đến báo cáo tài chính, hai là các gian lận liên quan đến việc biển thủ tài sản. Còn theo kết quả nghiên cứu về gian lận của công trình nghiên cứu của ACFE, gian lận gồm 3 loại như sau: Biển thủ tài sản: Đó có thể là hành vi ăn trộm tài sản do nhân viên hay người quản l làm. V dụ như ăn trộm tiền, ăn cắp hàng tồn trong kho, ăn gian tiền lương. Tham ô: Người quản l hoặc chủ sở hữu c ng ty dựa vào trách nhiệm và quyền hạn của mình cho mục đ ch làm trái các nghĩa vụ đã cam kết với c ng ty để chuộc lợi cho chính mình hoặc người khác.

Gi BCTC: Là th ng tin trên CTC bị làm sai lệch, cho thấy t nh h nh tài ch nh bị cố ý làm bóp méovới mục đ ch lừa đảo người sử dụng th ng tin: khai khống doanh thu, giảm nợ phải trả hay chi ph. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10 Kết quả nghiên cứu của ACFE cho thấy, trong mẫu nghiên cứu, tuy gian lận liên quan đến tài sản chiếm khoảng gần 90% nhưng mức thiệt hại cho nền kinh tế là thấp nhất. Còn các gian lận BCTC mặc dù chiếm tỷ lệ thấp nhất nhưng thiệt hại gây ra cho nền kinh tế là lớn nhất.1 Kết quả cuộc nghiên cứu của ACFE về tổn thất do gian lận (2012-2016) Năm 2012 Năm 2014 Năm 2016 % % % Loại gian lận Thiệt hại Thiệt hại Thiệt hại trường trường trường (USD) (USD) (USD) hợp hợp hợp Biển thủ 86,7% 120.000 Gian lận BCTC 7,6% 1.000 “Nguồn: ACFE (2016)” Kết quả trên cho thấynhững thiệt hại của việc gian lận CTC đã bị t m thấy, nhưng đối với những gian lận chưa bị phát hiện th rất khó để xác định được thiệt hại thực sự và đồng thời cũng cho thấy thiệt hại về kinh tế trực tiếp còn vấn đề thiệt hại kh ng được kể đến th kh ng được t nh đến như chi ph hữu h nh là chi phí cho việc kiện tụng, ph bảo hiểm và chi ph v h nh như niềm tin bị giảm sút và hậu quả xấu gây ra cho thị trường chứng khoán.2 Tổng quan về gian lận BCTC 1.1 Khái niệm gian lận BCTC Gian lận CTC là các hành động trong kế toán nhằm làm lệch lạc về kết quả kinh doanh và t nh h nh tài ch nh của c ng ty do chủ sở hữu hay nhà quản l thực hiện.