PHẦN MỞ ĐẦU I. LÍ DO LỰA CHỌN ĐỀ TÀI Thực hiện Nghị quyết TW8 khóa XI về “ Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế” và nghị quyết đại hội lần thứ XII của Đảng “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học”, giáo dục phổ thông nước ta hiện nay đang từng bước chuyển từ dạy học tiếp cận nội dung sang dạy học định hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học. Không khí đổi mới giáo dục đang sục sôi khắp cả nước. Quả thực, giáo dục Việt Nam đang có những bước chuyển mình để đổi mới, để thoát khỏi lối giáo dục truyền thống và đáp ứng những yêu cầu của thời đại mới.
Là một giáo viên Địa lí, bản thân tôi cũng đang nỗ lực hết mình để tự học hỏi, đổi mới phương pháp dạy học và tích cực học tập các mô đun bồi dưỡng đang được triển khai. Tôi rất đồng tình và hứng khởi với những chủ trương đổi mới giáo dục nước nhà của Đảng, Bộ giáo dục và đào tạo. Thực sự qua nhiều năm, tôi cũng luôn trăn trở trước thực trạng dạy học nặng về kiến thức lí thuyết, ít gắn liền với kiến thức thực tiễn. Thực tế, nhiều học sinh giỏi chỉ giỏi về mặt lí thuyết, khi được hỏi về kiến thức thực tế cũng như các công việc thường ngày, kĩ năng sống…, các em tỏ ra rất lúng túng.
Ở nhiều bài học Địa lí, tôi cũng tự đặt câu hỏi: Học xong bài học này, học sinh sẽ được cái gì ? Nếu là mình, liệu có hứng thú với bài học này không? Bởi tôi nhận thấy, nhiều kiến thức truyền thụ học sinh dễ quên lãng, cái “ Được” mà học sinh có thể áp dụng vào thực tế cuộc sống và công việc của các em sau này rất ít. Vì vậy, sức hấp dẫn học sinh trong các giờ học Địa lí chưa nhiều. Có một điều mà nhiều giáo viên chúng tôi băn khoăn: Phương pháp dạy học đổi mới, hình thức kiểm tra đánh giá đổi mới… nhưng chương trình nội dung SGK cũ, lạc hậu, nặng về kiến thức lí thuyết thì việc đổi mới quả thực rất khó. Nếu giáo viên chưa đủ tự tin để bứt phá khỏi kiến thức SGK thì thực sự các bài học Địa lí chủ yếu vẫn là kiến thức sách vở, ít gắn liền với thực tiễn.
Có thể lấy một số ví dụ: Trong bài 15: Vấn đề môi trường và phòng chống thiên tai ( Địa lí lớp 12), học sinh cũng chỉ biết được môi trường nước ta đang bị ô nhiễm, các thiên tai thường diễn ra các vùng ở nước ta, hậu quả và biện pháp chung để phòng chống…Tôi tự hỏi tại sao lại thiếu mất cái quan trọng nhất là kĩ năng phòng chống thiên tai: kĩ năng phòng chống bão, lũ lụt… Điều này cũng thể hiện rõ trong chương trình Địa lí lớp 11 THPT, cái "Được" sau các bài học của các em vẫn là những am hiểu về tự nhiên dân cư, xã hội, sự phát triển kinh tế … của các khu vực, các nước trên thế giới. Cụ thể, sau khi học bài 5: Một số vấn đề của châu lục và khu vực, tiết 1 (một số vấn đề của châu Phi), học sinh mới chỉ thấy được châu Phi tuy giàu có về tài nguyên, nguồn lao động, nền kinh tế có khởi sắc nhưng vẫn là châu lục của sự đói nghèo, lạc hậu, -1- skkn Sáng kiến kinh nghiệm năm học: 2020-2021 dân số tăng nhanh. Hay qua bài Hoa Kì, kết quả học sinh cũng chỉ biết đến Hoa Kì có thiên nhiên giàu có, kinh tế phát triển số một thế giới… Vậy thì, những kiến thức và kĩ năng để các em có thể áp dụng vào cuộc sống cũng chỉ rất ít. Thiết nghĩ, bên cạnh những mục tiêu trên, cần hướng tới mục tiêu học sinh học được cách sống, cách ứng xử, cách làm giàu, cách thích ứng với thiên nhiên khắc nghiệt… từ các nước trên thế giới hay các vùng trong nước.
Có như vậy, những bài học mới đem lại niềm say mê và có sức cuốn hút các em. Đặc biệt các tiết dạy thực hành nói chung và trong chương trình Địa lí lớp 11 nói riêng chủ yếu đi sâu vào phát triển các năng lực chuyên biệt của môn Địa lí: vẽ biểu đồ; nhận xét phân tích bảng số liệu; sử dụng Atlat, bản đồ. Nhìn chung, đây là những tiết học khá khô khan, đơn điệu, ít sôi nổi. Thiết nghĩ, trong các tiết dạy thực hành, ngoài các kĩ năng đặc trưng của môn Địa lí, cần có thêm các hoạt động trải nghiệm sáng tạo để phát huy năng lực và tính sáng tạo của học sinh, gắn hoạt động học của các em với thực tế cuộc sống và công việc của các em sau này.
Đây cũng là một nội dung quan trọng đang được đề cập nhiều trong chương trình giáo dục phổ thông mới năm 2018 của Bộ giáo dục và đào tạo. Trăn trở với những suy nghĩ trên, bản thân tôi mạnh dạn đưa ra đề tài: "Đổi mới các tiết dạy thực hành môn Địa lí bậc THPT theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học’’. MỤC ĐÍCH - NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI 1. Mục đích Thông qua việc thiết kế một số tiết dạy thực hành trong chương trình Địa lí bậc THPT gắn liền với các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, rèn luyện kĩ năng sống, đề tài của tôi hướng tới mục đích tạo điều kiện cho việc thực hiện đổi mới hình thức, phương pháp dạy học, phương pháp kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực người học, làm cho giờ học Địa lí không quá nặng nề về mặt kiến thức, trở nên nhẹ nhàng, thiết thực, gắn với thực tế cuộc sống; góp phần đổi mới và nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Địa lí phù hợp với những yêu cầu của thời đại mới.
Nhiệm vụ - Đưa ra cơ sở lí luận và thực tiễn của việc đổi mới các tiết dạy thực hành Địa lí bậc THPT theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học. - Thiết kế một số tiết dạy thực hành theo định hướng phát triển năng lực người học gắn với các hoạt động trải nghiệm sáng tạo và giáo dục kĩ năng sống. - Tiến hành thực nghiệm một số tiết dạy thực hành để rút ra kết luận cần thiết. ĐỐI TƯỢNG - PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI Đề tài của tôi nghiên cứu những vấn đề xoay quanh nội dung các tiết dạy thực hành môn Địa lí bậc THPT.
-2- skkn Sáng kiến kinh nghiệm năm học: 2020-2021 IV. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU - Phương pháp thu thập, xử lí thông tin: Từ các nguồn tài liệu, sách báo, ti vi, truy cập mạng Internet. - Phương pháp phân tích tổng hợp để xây dựng các ý tưởng thiết kế kế hoạch bài giảng thực hành Địa lí theo định hướng phát triển năng lực. - Phương pháp thử nghiệm thực tế: Các ý tưởng mà tôi đưa ra là trải nghiệm thực tế của bản thân qua nhiều năm dạy học, qua đó tôi tự đánh giá và rút ra những kinh nghiệm.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm kế hoạch bài dạy theo ý tưởng của đề tài ở nhiều lớp học, trường học. - Phương pháp thống kê toán học: Xử lí các số liệu đã thu thập được và đánh giá hiệu quả của đề tài. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI Với những ý tưởng mới mẻ, hi vọng đề tài của tôi sẽ góp một phần bé nhỏ trong việc đổi mới dạy học theo định hướng phát triển năng lực. Qua đề tài này, giáo viên Địa lí sẽ có cách nhìn nhận mới về cách thức tổ chức dạy học Địa lí theo hướng gắn liền với thực tiễn.
Với những ý tưởng trình bày trong đề tài, các phương pháp, hình thức dạy học, cũng như phương pháp kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực người học sẽ dễ dàng thực hiện. Bên cạnh những kiến thức, kĩ năng không thể thiếu với bộ môn Địa lí, người học còn được học hỏi, được sáng tạo và trải nghiệm những vấn đề gắn liền với cuộc sống, với công việc sau này, hình thành những kĩ năng sống cơ bản để các em năng động, tự tin khi bước vào cuộc sống. Giờ học Địa lí đối với các em không còn nặng nề mà tạo cảm giác thoải mái; việc tiếp nhận kiến thức và hình thành kĩ năng đến với các em một cách tự nhiên, nhẹ nhàng, không gò bó. Đề tài có khả năng được ứng dụng rộng rãi đối với việc dạy học tiết thực hành môn Địa lí cho học sinh ở tất cả các trường THPT trong cả nước.
TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI Thông qua thiết kế một số tiết dạy thực hành trong chương trình Địa lí bậc THPT, bản thân tôi đã mạnh dạn xây dựng ý tưởng về việc biên soạn nội dung các tiết dạy thực hành trong SGK Địa lí theo định hướng phát triển năng lực người học. Những ý tưởng mới mẻ này có thể còn rất đơn sơ, chưa trọn vẹn nhưng thực sự là những suy nghĩ, trăn trở, trải nghiệm của bản thân tôi trong quá trình dạy học môn Địa lí. PHẦN NỘI DUNG -3- skkn Sáng kiến kinh nghiệm năm học: 2020-2021 I. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC ĐỔI MỚI CÁC TIẾT DẠY THỰC HÀNH MÔN ĐỊA LÍ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC NGƯỜI HỌC 1.
Khái niệm phẩm chất, năng lực, dạy học theo định hướng phát triển năng lực 1. Phẩm chất và năng lực Theo từ điển tiếng việt: Phẩm chất là cái làm nên giá trị của người hay vật. Hoặc: Phẩm chất là những yếu tố đạo đức, hành vi ứng xử, niềm tin, tình cảm, giá trị cuộc sống; ý thức pháp luật của con người được hình thành sau một quá trình giáo dục. Cũng theo từ điển Tiếng Việt: Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó.
Hoặc: Năng lực là khả năng huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng để thực hiện thành công một loại công việc trong một bối cảnh nhất định. Năng lực gồm có năng lực chung và năng lực đặc thù. Năng lực chung là năng lực cơ bản cần thiết mà bất cứ người nào cũng cần phải có để sống và học tập, làm việc. Năng lực đặc thù thể hiện trên từng lĩnh vực khác nhau như năng lực đặc thù môn học là năng lực được hình thành và phát triển do đặc điểm của môn học đó tạo nên.