Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình tự động hóa sản xuất công nghiệp, robot đóng vai trò thay thế sức lao động của con người trong các môi trường độc hại, nhiệt độ cao và nhiều khói bụi, đồng thời tăng năng suất và độ mềm dẻo của dây chuyền. Tuy nhiên, các dòng robot nối tiếp (chuỗi hở) truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế về quán tính lớn, vận tốc và gia tốc bị giới hạn do động cơ của khớp sau trở thành tải trọng của khớp trước, cùng với hiện tượng sai số vị trí bị tích lũy cộng dồn qua từng khâu. Để khắc phục những nhược điểm này, cơ cấu robot song song (đặc biệt là dạng robot Quattro 4 bậc tự do) với đặc trưng mạch vòng kín, động cơ đặt cố định trên bệ trên, các lực tác động phân bố đều thành lực kéo/nén lên các chân và sai số được bù trừ trung bình đã trở thành hướng nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao trong các thao tác gắp - đặt (Pick and Place) tốc độ cao.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định gồm các nội dung cụ thể:

  1. Nghiên cứu nguyên lý cấu tạo, phân tích và giải bài toán động học thuận (ĐHT), động học nghịch (ĐHN), động lực học và quy hoạch quỹ đạo cho robot song song Quattro 4 bậc tự do.
  2. Xây dựng mô hình mô phỏng và kiểm nghiệm động học trên phần mềm MATLAB R2019a Simulink kết hợp Simscape Multibody.
  3. Thiết kế mô hình cơ khí 3D trên phần mềm Autodesk Inventor và tiến hành gia công, lắp ráp hoàn thiện mô hình thực nghiệm.
  4. Thiết kế hệ thống điều khiển điện tử, bố trí tủ điện công nghiệp và kết nối phần cứng.
  5. Xây dựng thuật toán xử lý ảnh trên máy tính nhúng để nhận diện, xác định tọa độ sản phẩm theo màu sắc và lập trình điều khiển vị trí điểm tới điểm (Point-to-Point) phục vụ thao tác gắp và thả vật trên dây chuyền.

Đối tượng nghiên cứu của đồ án là mô hình robot song song Quattro 4 bậc tự do (4 DOF). Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở việc phân tích lý thuyết, thiết kế cơ khí - điều khiển phần cứng kết hợp mạch vi điều khiển Arduino Nano và máy tính nhúng Raspberry Pi 4, quy hoạch quỹ đạo chuyển động điểm - điểm trong không gian làm việc và tích hợp camera xử lý ảnh phân loại sản phẩm cơ bản theo màu sắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về mặt lý thuyết, đề tài dựa trên các nguyên lý cơ bản của cơ cấu robot song song nhiều nhánh kín:

  • Cấu trúc động học: Khảo sát mô hình robot song song không gian đối xứng dạng 4-RUS ($f = 4$, gồm 4 chuỗi động học giống nhau nối giữa bàn máy cố định tâm $O$ và bàn máy động tác động cuối tâm $A$). Mỗi nhánh gồm một khâu chủ động gắn với khớp quay ($R$) dẫn động bởi động cơ và một khâu bị động dạng hình bình hành với các khớp cầu/khớp các-đăng ($U-S$) nhằm đảm bảo bàn máy động luôn chuyển động tịnh tiến 3 bậc tự do và 1 bậc quay quanh trục $Z$.
  • Mô hình toán học:
    • Bài toán động học thuận được quy về việc giải hệ phương trình hình học xác định giao điểm của 4 mặt cầu tâm tại các khớp quay trung gian $J_i'$ với bán kính bằng chiều dài cánh tay dưới $L_1$, đưa về phương trình bậc hai theo biến tọa độ $z$.
    • Bài toán động học nghịch sử dụng phép biến đổi hình học tọa độ kết hợp ma trận quay quanh trục $Z$ với các góc $0^\circ, 90^\circ, 180^\circ, 270^\circ$ để tìm các góc quay khớp chủ động $\theta_i$ ($i = 1, 2, 3, 4$) từ tọa độ điểm tác động cuối $(X_A, Y_A, Z_A)$.
    • Động lực học robot được thiết lập dựa trên phương pháp nhân tử Lagrange (Lagrangian mechanics).
  • Thị giác máy tính: Áp dụng thuật toán xử lý ảnh số nhằm phân đoạn không gian màu, nhận dạng đối tượng mẫu theo màu sắc và chuyển đổi tọa độ điểm ảnh (pixel) sang tọa độ thực $(x, y, z)$ trong không gian làm việc của robot.

Phương pháp nghiên cứu thực hiện bao gồm:

  • Phương pháp phân tích lý thuyết: Thiết lập công thức giải tích động học thuận/nghịch, phân tích không gian làm việc (workspace) và quy hoạch quỹ đạo.
  • Phương pháp mô phỏng số: Ứng dụng MATLAB R2019a Simulink và Simscape Multibody để kiểm nghiệm tính đúng đắn của thuật toán ĐHT, ĐHN và mô phỏng trực quan chuyển động theo quỹ đạo đường thẳng, hình tròn và hình tam giác.
  • Phương pháp thực nghiệm kỹ thuật: Thiết kế chi tiết cơ khí trên Inventor, gia công cơ khí chính xác, đấu nối hệ thống điện động lực/điều khiển và lập trình nhúng điều khiển vị trí trên phần cứng thực tế.

Bảng dưới đây tổng hợp so sánh đặc tính kỹ thuật giữa robot chuỗi truyền thống và robot song song được trình bày trong cơ sở lý thuyết:

Tiêu chí so sánh Robot nối tiếp (chuỗi hở) Robot song song (chuỗi kín)
Độ chính xác vị trí Thấp hơn (sai số cộng dồn qua từng khâu) Cao hơn (sai số được bù trừ trung bình qua các chân)
Độ cứng vững kết cấu Thấp hơn Cao hơn
Tỉ số tải trọng / Khối lượng Thấp hơn Cao hơn
Tải trọng quán tính Lớn hơn (động cơ di chuyển cùng khớp) Nhỏ hơn (động cơ đặt cố định trên bệ)
Vận tốc và gia tốc làm việc Thấp hơn Cao hơn
Không gian làm việc Lớn hơn so với kích thước bệ Nhỏ hơn, bị giới hạn bởi các nhánh
Độ phức tạp tính toán/điều khiển Đơn giản hơn Phức tạp hơn
Mật độ điểm suy biến (kỳ dị) Ít hơn Nhiều hơn trong không gian làm việc

Thiết kế và triển khai hệ thống

Hệ thống robot song song Quattro 4 bậc tự do được thiết kế và chế tạo hoàn chỉnh bao gồm ba phân hệ chính: kết cấu cơ khí, phần cứng điện - điều khiển và giải thuật phần mềm.

1. Thiết kế cơ khí

  • Khung robot: Khung chịu lực được lắp ghép từ nhôm định hình kích thước $30 \times 30\text{ mm}$, đảm bảo độ cứng vững, khả năng giảm chấn và triệt tiêu rung lắc khi robot vận hành tốc độ cao.
  • Tấm đế trên (Base plate): Gia công định vị chính xác vị trí lắp đặt của 4 bộ động cơ servo và hộp giảm tốc đặt vuông góc hoặc đối xứng tâm $O$.
  • Cơ cấu cánh tay: Mỗi nhánh gồm khâu chủ động gắn với trục hộp giảm tốc và khâu bị động dạng thanh kép song song hình bình hành liên kết qua các khớp cầu/khớp xoay.
  • Khâu tác động cuối (End-Effector - EE): Tấm đế dưới mang cơ cấu chấp hành gắp/thả vật, được cố định hướng nhờ cấu trúc hình bình hành của các cánh tay.

2. Thiết kế hệ thống điện và thiết bị phần cứng

Hệ thống điện được tích hợp trong tủ điều khiển chuyên dụng, bao gồm các thiết bị công nghiệp:

Danh mục thiết bị Ký hiệu / Mã thiết bị Chức năng kỹ thuật trong hệ thống
Động cơ chấp hành Mitsubishi HC-KFS13 (HC-HFS13) Động cơ AC Servo truyền động cho 4 trục chủ động
Bộ điều khiển động cơ Mitsubishi MR-J2S-10A Driver điều khiển vị trí, nhận tín hiệu xung/hướng
Hộp giảm tốc KSBL 44-10-P1 Tỉ số truyền $1:10$, tăng mô-men xoắn và độ chính xác
Bộ xử lý trung tâm Raspberry Pi 4 Máy tính nhúng chạy thuật toán xử lý ảnh, tính toán ĐHN
Vi điều khiển phụ trợ Arduino Nano v3 Nhận dữ liệu góc quay từ Raspberry Pi, phát xung điều khiển Driver
Thiết bị đóng cắt Schneider EZ9F34210 (MCB) Bảo vệ quá tải và ngắn mạch nguồn điện chính
Khởi động từ Schneider LC1D09M7 (Contactor) Đóng ngắt nguồn động lực an toàn cho Driver Servo
Bộ lọc nguồn MXB-1210-33 Lọc nhiễu cao tần nguồn điện AC cấp cho hệ thống
Nguồn một chiều Nguồn tổ ong 12V 5A Cấp nguồn DC cho mạch điều khiển, cảm biến và rơ-le

3. Cấu trúc điều khiển và thuật toán

  • Giao thức truyền thông: Raspberry Pi 4 và Arduino Nano giao tiếp với nhau thông qua chuẩn truyền thông nối tiếp UART.
  • Quy trình hoạt động:
    1. Camera thu thập hình ảnh khu vực cấp phôi, gửi dữ liệu về Raspberry Pi 4.
    2. Raspberry Pi 4 xử lý ảnh, xác định tâm màu của vật phẩm, tính ra tọa độ thực $(X, Y, Z)$.
    3. Thuật toán ĐHN trên Raspberry Pi 4 giải ra 4 góc $\theta_1, \theta_2, \theta_3, \theta_4$ tương ứng.
    4. Chuỗi dữ liệu góc được truyền qua UART sang Arduino Nano.
    5. Arduino Nano tạo chuỗi xung điều khiển tương ứng gửi đến các Driver Mitsubishi MR-J2S-10A để dẫn động 4 động cơ đưa cơ cấu tác động cuối đến vị trí gắp, chuyển sang vị trí thả theo quy hoạch quỹ đạo.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương này phân tích tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nhu cầu ứng dụng robot công nghiệp tốc độ cao. Tác giả tổng hợp lịch sử phát triển robot thế giới từ thập niên 1930 đến nay, các mốc chế tạo tay máy điều khiển từ xa của Goertz (1948), robot công nghiệp Unimation (1956, 1961), IRB 6 của ASEA (1974). Đồng thời, chương 1 điểm luận các công trình nghiên cứu robot song song tiêu biểu trong và ngoài nước: cơ cấu Gough (1949), Stewart (1965), robot Delta của Reymond Clavel (1980s); cùng các nghiên cứu tại Việt Nam như robot Delta 4 DOF (ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM), robot Hexapod dùng phần mềm SACR 1.0 (Viện Cơ học), giải thuật điều khiển phân tán và khảo sát không gian làm việc của các nhóm nghiên cứu tại ĐH Bách Khoa TP.HCM.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Nội dung chương 2 tập trung trình bày lý thuyết cấu trúc robot song song: định nghĩa, so sánh chi tiết giữa robot chuỗi và robot song song, phân loại robot song song đối xứng, phẳng (với 7 dạng chân khả dĩ như RRR, RRP, RPR, PRR, RPP, PPR, PPP), robot cầu 3RRR và robot không gian theo bậc tự do và độ liên kết khớp. Chương này cũng trình bày cơ sở lý thuyết về các loại khớp động (khớp thấp R, P, C, H, S, E và khớp cao G, Cp), giới thiệu công cụ MATLAB Simulink, thư viện Simscape Multibody và các khái niệm xử lý ảnh số cơ bản ứng dụng trong việc nhận diện và định vị đối tượng.

Chương 3: Nghiên cứu phân tích, tính toán động học robot Quattro

Tác giả xây dựng mô hình cơ học giải tích cho robot song song không gian 4-RUS gồm bàn máy cố định $O$, bàn máy động $A$, 4 khâu chủ động $O_i J_i$ và 4 khâu bị động hình bình hành $J_i B_i$. Chương 3 trình bày chi tiết việc giải bài toán động học thuận bằng phương pháp giao 4 mặt cầu đưa về phương trình bậc hai theo $z$, và giải bài toán động học nghịch bằng ma trận xoay quanh trục $Z$ ($0^\circ, 90^\circ, 180^\circ, 270^\circ$) để xác định góc $\theta_i$ dưới dạng phương trình lượng giác: $$\theta_i = \arcsin\left(\frac{c_i}{\sqrt{a_i^2 + b_i^2}}\right) - \arctan\left(\frac{a_i}{b_i}\right)$$ Bên cạnh đó, chương này đề cập đến việc phân tích không gian làm việc (workspace) dạng hình xuyến trong hệ tọa độ $Oxyz$ và $Oxy$, mô tả bài toán động lực học dựa trên công thức hàm Lagrange và phương pháp quy hoạch quỹ đạo chuyển động.

Chương 4: Kiểm nghiệm, mô phỏng động học và robot song song Quattro không gian

Chương 4 thực hiện mô phỏng kiểm chứng các thuật toán động học trên MATLAB Simulink kết hợp Simscape Multibody thông qua mô hình nhập từ phần mềm CAD SolidWorks. Tác giả xây dựng các khối chức năng: khối ĐHN, khối ĐHT, khối Simscape Multibody và khối quy hoạch quỹ đạo. Kết quả mô phỏng được thực hiện trên ba dạng quỹ đạo chuẩn:

  • Quỹ đạo đường thẳng: kiểm tra đáp ứng vị trí $X, Y, Z$ và sai số góc $\theta$.
  • Quỹ đạo hình tròn bán kính $R = 50\text{ mm}$: phân tích tín hiệu đặt và đáp ứng ngõ ra của các góc $\theta_1, \theta_2, \theta_3, \theta_4$ cùng sai số bám vị trí.
  • Quỹ đạo hình tam giác: kiểm tra tính liên tục của chuyển động và tính ổn định của giải thuật tại các điểm gập khúc.

Chương 5: Thiết kế và thi công mô hình

Chương 5 trình bày toàn bộ quá trình hiện thực hóa mô hình vật lý:

  • Thiết kế 3D chi tiết các bộ phận trên Inventor: tấm đế trên, đế dưới (EE), bệ đỡ động cơ, trục 1, mặt bích, khớp nối.
  • Gia công lắp ráp khung nhôm định hình $30 \times 30\text{ mm}$.
  • Lựa chọn và tính toán thông số kỹ thuật thiết bị: 4 bộ động cơ AC Servo Mitsubishi HC-KFS13 (HC-HFS13) kèm hộp giảm tốc KSBL 44-10-P1, 4 bộ Driver Mitsubishi MR-J2S-10A, Arduino Nano v3, bộ nguồn tổ ong 12V 5A, các thiết bị bảo vệ tủ điện (MCB Schneider EZ9F34210, Contactor LC1D09M7, bộ lọc nhiễu MXB-1210-33).

Chương 6: Điều khiển robot Quattro 4 bậc tự do

Chương 6 giải thích kiến trúc điều khiển tích hợp:

  • Xây dựng lưu đồ thuật toán tổng quan của quá trình nghiên cứu, lưu đồ vận hành của robot và lưu đồ điều khiển phát xung động cơ servo.
  • Thiết kế sơ đồ nguyên lý, sơ đồ bố trí thiết bị trong tủ điện và mạch in (PCB) mở rộng cho board điều khiển.
  • Thiết lập giao thức truyền thông nối tiếp UART giữa Raspberry Pi và Arduino.
  • Cài đặt thuật toán thị giác trích xuất tọa độ màu sắc của sản phẩm từ camera.
  • Thiết kế giao diện điều khiển (GUI) cho phép giám sát trạng thái và điều khiển vận hành hệ thống.

Chương 7: Kết luận và hướng phát triển

Tóm lược các kết quả đạt được về tính toán lý thuyết, mô phỏng Simulink và chế tạo thành công mô hình thực nghiệm hoạt động ổn định. Tác giả nêu các định hướng phát triển nhằm nâng cao độ chính xác gia công cơ khí, hoàn thiện giải thuật bù sai số động học và mở rộng thuật toán xử lý ảnh cho các sản phẩm có hình dáng phức tạp.

Kết quả và đóng góp

Đồ án đã đạt được các kết quả kỹ thuật cụ thể:

  1. Hoàn thiện mô hình toán học: Thiết lập thành công hệ phương trình tường minh giải bài toán động học thuận và động học nghịch cho cơ cấu robot song song 4-RUS 4 bậc tự do; giải quyết bài toán bù góc thông qua ma trận xoay quanh trục $Z$.
  2. Kiểm nghiệm mô phỏng chính xác: Xây dựng mô hình mô phỏng Simscape Multibody trên MATLAB R2019a. Kết quả kiểm nghiệm bám quỹ đạo đường tròn bán kính $R = 50\text{ mm}$, quỹ đạo đường thẳng và tam giác cho thấy sai số động học giữa tín hiệu đặt và tín hiệu đáp ứng nằm trong giới hạn cho phép, chứng minh tính đúng đắn của thuật toán ĐHT và ĐHN.
  3. Chế tạo hoàn chỉnh mô hình thực nghiệm: Gia công lắp ráp thành công khung cơ khí, bàn máy động, bàn máy tĩnh và tích hợp hoàn chỉnh tủ điện công nghiệp sử dụng 4 bộ AC Servo Mitsubishi MR-J2S-10A cùng cơ cấu giảm tốc KSBL 44-10-P1.
  4. Tích hợp hệ thống thị giác và điều khiển PTP: Xây dựng thành công hệ thống điều khiển phân tầng (Raspberry Pi 4 xử lý ảnh - Arduino Nano phát xung) qua giao tiếp UART, thực hiện nhận dạng màu sắc và điều khiển gắp/thả phôi theo tọa độ thực tế.

Đóng góp của đồ án thể hiện ở việc kết nối thành công chuỗi quy trình từ nghiên cứu lý thuyết giải tích, mô phỏng cơ hệ nhiều vật (Simscape Multibody) đến thi công phần cứng thực tế và ứng dụng công nghệ điều khiển nhúng kết hợp xử lý ảnh cho robot song song tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Các hạn chế được rút ra từ phạm vi thực hiện của đồ án bao gồm:

  • Mô hình cơ khí thực nghiệm được gia công bằng phương pháp thủ công kết hợp nên độ rơ khớp tại các khớp cầu và độ đồng tâm của các trục còn sai số nhất định so với mô hình thiết kế 3D.
  • Hệ thống điều khiển mới dừng lại ở việc điều khiển vị trí điểm tới điểm (PTP) vòng hở từ bộ điều khiển cấp trên xuống Driver, chưa áp dụng giải thuật điều khiển vòng kín nâng cao dựa trên mô hình động lực học Lagrangian.
  • Thuật toán xử lý ảnh chỉ nhận diện vật thể dựa trên màu sắc đơn giản trong điều kiện ánh sáng ổn định, chưa xử lý được các vật phẩm có biên dạng hình học phức tạp hoặc phôi chuyển động liên tục trên băng tải.

Hướng phát triển tiếp theo được tác giả đề xuất:

  • Gia công lại các chi tiết cơ khí bằng máy phay CNC chuyên dụng để nâng cao độ cứng vững và giảm thiểu ma sát, độ rơ tại các khớp liên kết.
  • Ứng dụng giải thuật điều khiển bền vững, điều khiển thích nghi hoặc điều khiển lực/mô-men trực tiếp dựa trên mô hình động lực học đã thiết lập.
  • Nâng cấp camera công nghiệp và thuật toán thị giác máy tính nhằm nhận diện phân loại đối tượng theo hình dáng, kích thước và bắt bám động (tracking) sản phẩm di chuyển trên băng chuyền tốc độ cao.

Giá trị tham khảo

Đồ án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng kỹ thuật đối với:

  • Sinh viên và học viên ngành Cơ điện tử, Kỹ thuật Điều khiển và Tự động hóa, Kỹ thuật Robot: Cung cấp tài liệu tham khảo chi tiết về phương pháp tính toán động học giải tích cho robot song song (cấu trúc 4-RUS), các bước chuyển đổi mô hình từ phần mềm thiết kế 3D (SolidWorks/Inventor) sang Simscape Multibody để mô phỏng cơ hệ nhiều vật.
  • Kỹ sư thiết kế và chế tạo máy tự động: Tham khảo sơ đồ bố trí tủ điện công nghiệp chuẩn, cách đấu nối và điều khiển Driver Mitsubishi MR-J2S-10A, kỹ thuật ghép nối truyền thông UART giữa Raspberry Pi và Arduino, cũng như quy trình xây dựng ứng dụng gắp - đặt (Pick and Place) kết hợp camera xử lý ảnh.

Câu hỏi thường gặp

1. Robot trong đồ án sử dụng cấu trúc động học nào và có bao nhiêu bậc tự do?
Robot sử dụng cấu trúc song song không gian 4-RUS với 4 bậc tự do (gồm 3 bậc chuyển động tịnh tiến trong không gian và 1 bậc quay quanh trục $Z$ của khâu tác động cuối nhờ cấu trúc các khâu hình bình hành).

2. Phương pháp giải bài toán động học nghịch của robot Quattro trong đồ án được thực hiện như thế nào?
Từ hệ tọa độ đặt tại tâm bàn máy cố định $O$, tác giả dời hệ tọa độ đến từng khớp quay $F_i$ của mỗi cánh tay và thực hiện phép nhân ma trận quay quanh trục $Z$ lần lượt các góc $0^\circ, 90^\circ, 180^\circ, 270^\circ$. Sau đó, phương trình hình học chiếu được giải tích để suy ra góc quay $\theta_i$ dưới dạng phương trình hàm lượng giác $\arcsin$ và $\arctan$.

3. Phần mềm nào được sử dụng để mô phỏng và kiểm nghiệm động học của robot trước khi chế tạo?
Đồ án sử dụng phần mềm MATLAB R2019a kết hợp công cụ Simulink và thư viện Simscape Multibody, nhập mô hình 3D từ phần mềm CAD để kiểm nghiệm động học thuận, động học nghịch trên các quỹ đạo đường thẳng, hình tròn bán kính $R = 50\text{ mm}$ và hình tam giác.

4. Cấu trúc phần cứng điều khiển và phân chia nhiệm vụ xử lý trong mô hình thực tế như thế nào?
Hệ thống sử dụng cấu trúc điều khiển phân tầng: máy tính nhúng Raspberry Pi 4 thu nhận hình ảnh từ camera, thực hiện thuật toán phân đoạn màu sắc, tính toán tọa độ vật và giải động học nghịch; sau đó truyền dữ liệu góc qua UART đến vi điều khiển Arduino Nano v3 để phát xung/hướng điều khiển 4 bộ Driver Mitsubishi MR-J2S-10A dẫn động động cơ AC Servo kết hợp hộp giảm tốc KSBL 44-10-P1.

Kết luận

Đồ án tốt nghiệp "Nghiên cứu, thiết kế, chế tạo robot song song bốn bậc tự do điều khiển bằng Raspberry kết hợp xử lí ảnh ứng dụng trong dây chuyền sản xuất" của nhóm sinh viên Đinh Kiên Cường và Lê Hải Đăng đã giải quyết hoàn chỉnh bài toán từ lý thuyết động học giải tích, mô phỏng cơ hệ trên MATLAB Simulink đến thi công mô hình thực tế 4-RUS. Hệ thống tích hợp thành công tủ điều khiển công nghiệp với 4 động cơ AC Servo Mitsubishi, mạch nhúng Raspberry Pi 4, Arduino Nano và camera thị giác máy để thực hiện chức năng phân loại màu sắc và gắp - đặt vật thể. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo kỹ thuật hữu ích cho việc phát triển các dòng robot song song ứng dụng trong dây chuyền đóng gói và sản xuất tự động.