Luận Án Tiến Sĩ Về Định Kiến Đối Với Người Đồng Tính

Luận án tiến sĩ khám phá định kiến đối với người đồng tính, phân tích nguyên nhân và tác động xã hội, hướng tới sự chấp nhận và bình đẳng.

• Tác giả: Đồng Thị Yến
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thu Hương
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Tâm Lý Học
• Đề tài: Định Kiến Đối Với Người Đồng Tính
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4. Khách thể nghiên cứu
• 1.5. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Giả thuyết khoa học
• 1.7. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.8. Phương pháp nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ ĐỊNH KIẾN ĐỐI VỚI NGƯỜI ĐỒNG TÍNH
• 2.1. Các nghiên cứu về định kiến và định kiến đối với người đồng tính ở nước ngoài
• 2.2. Nghiên cứu về định kiến
• 2.3. Nghiên cứu về định kiến đối với người đồng tính
• 2.4. Các nghiên cứu về định kiến và định kiến đối với người đồng tính ở Việt Nam
• 2.5. Nghiên cứu về định kiến
• 2.6. Nghiên cứu về định kiến đối với người đồng tính
• 2.7. Tiểu kết chương 1
• 3. LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH KIẾN ĐỐI VỚI NGƯỜI ĐỒNG TÍNH
• 3.1. Lý luận về định kiến
• 3.2. Khái niệm định kiến
• 3.3. Đặc điểm của định kiến
• 3.4. Lý luận về người đồng tính
• 3.5. Khái niệm người đồng tính
• 3.6. Đặc điểm tâm lý của người đồng tính
• 3.7. Lý luận về định kiến đối với người đồng tính
• 3.8. Khái niệm định kiến đối với người đồng tính
• 3.9. Các biểu hiện của định kiến đối với người đồng tính
• 3.10. Những yếu tố ảnh hưởng đến định kiến đối với người đồng tính
• 3.10.1. Ảnh hưởng của giá trị truyền thống và vai trò giới
• 3.10.2. Ảnh hưởng của giá trị đạo đức gia đình
• 3.10.3. Ảnh hưởng của truyền thông
• 3.10.4. Ảnh hưởng của các quy định của pháp luật về hôn nhân đồng giới
• 3.10.5. Ảnh hưởng của tín ngưỡng tôn giáo
• 3.10.6. Ảnh hưởng của sự tiếp xúc xã hội
• 3.11. Tiểu kết chương 2
• 4. TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Vài nét về địa bàn và khách thể nghiên cứu
• 4.2. Về địa bàn nghiên cứu
• 4.3. Về khách thể nghiên cứu
• 4.4. Tổ chức nghiên cứu
• 4.4.1. Giai đoạn 1: Nghiên cứu lý luận
• 4.4.2. Giai đoạn 2: Tổ chức nghiên cứu thực tiễn
• 4.5. Các phương pháp cụ thể
• 4.5.1. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
• 4.5.2. Phương pháp phỏng vấn sâu
• 4.5.3. Phương pháp xử lý kết quả nghiên cứu bằng thống kê toán học
• 4.5.4. Phương pháp nghiên cứu chân dung tâm lý điển hình
• 4.6. Tiểu kết chương 3
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN ĐỊNH KIẾN CỦA SINH VIÊN ĐỐI VỚI NGƯỜI ĐỒNG TÍNH
• 5.1. Thực trạng mức độ định kiến của sinh viên đối với người đồng tính
• 5.1.1. Đánh giá chung thực trạng mức độ định kiến của sinh viên đối với người đồng tính
• 5.1.2. Thực trạng mức độ định kiến của sinh viên đối với người đồng tính nam
• 5.1.3. Thực trạng mức độ định kiến của sinh viên đối với người đồng tính nữ
• 5.1.4. So sánh kết quả và mối quan hệ giữa các tiểu thang đo
• 5.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến định kiến đối với người đồng tính ở sinh viên
• 5.2.1. Ảnh hưởng của việc truyền thông đưa các thông tin về người đồng tính
• 5.2.2. Yếu tố giá trị truyền thống và vai trò giới
• 5.2.3. Yếu tố giá trị đạo đức gia đình
• 5.2.4. Các quy định của pháp luật về hôn nhân đồng giới
• 5.2.5. Tín ngưỡng tôn giáo
• 5.2.6. Sự tiếp xúc xã hội với người đồng tính
• 5.3. Nghiên cứu chân dung tâm lý điển hình
• 5.3.1. Trường hợp điển hình thứ nhất
• 5.3.2. Trường hợp điển hình thứ hai
• 5.3.3. Trường hợp điển hình thứ ba
• 5.4. Tiểu kết chương 4
• 6. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Định Kiến Đối Với Người Đồng Tính

Định kiến đối với người đồng tính là một vấn đề xã hội phức tạp, ảnh hưởng đến tâm lý và cuộc sống của họ. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về định kiến xã hội, đặc biệt là trong bối cảnh văn hóa Việt Nam. Định kiến không chỉ xuất phát từ sự thiếu hiểu biết mà còn từ các yếu tố văn hóa, tôn giáo và truyền thống. Việc hiểu rõ về định kiến này là cần thiết để có những biện pháp can thiệp hiệu quả.

1.1. Định Nghĩa Định Kiến Và Tác Động Của Nó

Định kiến là những quan điểm, đánh giá tiêu cực về một nhóm người nào đó. Đối với người đồng tính, định kiến có thể dẫn đến sự kỳ thị, phân biệt đối xử và thậm chí là bạo lực. Nghiên cứu cho thấy rằng định kiến có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm lý của người đồng tính, khiến họ cảm thấy cô lập và không được chấp nhận trong xã hội.

1.2. Tình Hình Định Kiến Đối Với Người Đồng Tính Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, định kiến đối với người đồng tính vẫn còn phổ biến. Nhiều người đồng tính phải đối mặt với sự kỳ thị từ gia đình, bạn bè và xã hội. Các nghiên cứu cho thấy rằng khoảng 95% người đồng tính đã từng nghe những lời châm biếm về xu hướng tính dục của mình. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nâng cao nhận thức và giáo dục cộng đồng về người đồng tính.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Đối Với Người Đồng Tính

Người đồng tính thường phải đối mặt với nhiều thách thức trong cuộc sống hàng ngày. Những thách thức này không chỉ đến từ xã hội mà còn từ chính gia đình và bạn bè. Sự kỳ thị và định kiến có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, bao gồm trầm cảm và lo âu. Việc nhận diện và hiểu rõ những thách thức này là rất quan trọng để tìm ra giải pháp hỗ trợ hiệu quả.

2.1. Sự Kỳ Thị Trong Gia Đình Và Xã Hội

Gia đình là nơi đầu tiên mà người đồng tính tìm kiếm sự chấp nhận. Tuy nhiên, nhiều người đồng tính phải đối mặt với sự từ chối và kỳ thị từ chính gia đình của mình. Điều này có thể dẫn đến sự cô lập và cảm giác không được yêu thương. Nghiên cứu cho thấy rằng sự chấp nhận từ gia đình có thể cải thiện sức khỏe tâm lý của người đồng tính.

2.2. Ảnh Hưởng Của Truyền Thông Đến Định Kiến

Truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhận thức của xã hội về người đồng tính. Nhiều chương trình truyền hình và bài viết vẫn duy trì những hình ảnh tiêu cực về người đồng tính, góp phần củng cố định kiến. Việc thay đổi cách thức truyền thông về người đồng tính là cần thiết để giảm thiểu sự kỳ thị.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Định Kiến Đối Với Người Đồng Tính

Nghiên cứu này sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để thu thập dữ liệu về định kiến đối với người đồng tính. Các phương pháp này bao gồm khảo sát, phỏng vấn sâu và phân tích tài liệu. Việc áp dụng các phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn toàn diện về thực trạng định kiến trong xã hội.

3.1. Khảo Sát Đối Tượng Nghiên Cứu

Khảo sát được thực hiện trên 610 sinh viên từ 4 trường đại học khác nhau. Mục tiêu là để hiểu rõ hơn về mức độ định kiến của sinh viên đối với người đồng tính. Kết quả khảo sát sẽ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến định kiến.

3.2. Phỏng Vấn Sâu Để Hiểu Rõ Hơn Về Định Kiến

Phỏng vấn sâu được thực hiện với một số cá nhân để thu thập thông tin chi tiết về trải nghiệm của họ với định kiến. Phương pháp này giúp làm rõ hơn về cảm xúc và suy nghĩ của người đồng tính trong bối cảnh xã hội hiện tại.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Định Kiến Đối Với Người Đồng Tính

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng định kiến đối với người đồng tính vẫn còn phổ biến trong xã hội Việt Nam. Nhiều sinh viên vẫn giữ những quan điểm tiêu cực về người đồng tính, điều này cho thấy sự cần thiết phải có các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức. Kết quả cũng chỉ ra rằng sự chấp nhận từ gia đình và bạn bè có ảnh hưởng lớn đến tâm lý của người đồng tính.

4.1. Mức Độ Định Kiến Trong Giới Trẻ

Nghiên cứu cho thấy rằng sinh viên nam có mức độ định kiến cao hơn so với sinh viên nữ. Điều này có thể liên quan đến các yếu tố văn hóa và truyền thống về vai trò giới trong xã hội Việt Nam. Việc hiểu rõ về mức độ định kiến này là cần thiết để có những biện pháp can thiệp phù hợp.

4.2. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Định Kiến

Các yếu tố như giá trị truyền thống, tôn giáo và truyền thông đều có ảnh hưởng đến định kiến đối với người đồng tính. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc giáo dục và nâng cao nhận thức về người đồng tính có thể giúp giảm thiểu định kiến trong xã hội.

V. Giải Pháp Giảm Thiểu Định Kiến Đối Với Người Đồng Tính

Để giảm thiểu định kiến đối với người đồng tính, cần có những giải pháp cụ thể và hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm việc nâng cao nhận thức cộng đồng, giáo dục về quyền của người đồng tính và tạo ra môi trường an toàn cho họ. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ giúp cải thiện cuộc sống của người đồng tính và giảm thiểu sự kỳ thị.

5.1. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Các chương trình giáo dục và truyền thông cần được triển khai để nâng cao nhận thức về người đồng tính. Việc cung cấp thông tin chính xác và tích cực về người đồng tính sẽ giúp giảm thiểu sự kỳ thị và định kiến trong xã hội.

5.2. Tạo Ra Môi Trường An Toàn Cho Người Đồng Tính

Cần có các chính sách và quy định bảo vệ quyền lợi của người đồng tính trong xã hội. Việc tạo ra môi trường an toàn sẽ giúp người đồng tính tự tin hơn trong việc bộc lộ bản thân và sống thật với chính mình.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Định Kiến Đối Với Người Đồng Tính

Nghiên cứu về định kiến đối với người đồng tính là một vấn đề quan trọng và cần thiết trong bối cảnh xã hội hiện nay. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng định kiến vẫn còn phổ biến, nhưng cũng mở ra cơ hội cho việc thay đổi nhận thức và hành vi của xã hội. Tương lai của nghiên cứu này cần tiếp tục được phát triển để tìm ra những giải pháp hiệu quả hơn.

6.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Người Đồng Tính

Nghiên cứu cần tiếp tục được mở rộng để bao quát nhiều khía cạnh khác nhau của định kiến đối với người đồng tính. Việc nghiên cứu sâu hơn sẽ giúp hiểu rõ hơn về tâm lý và nhu cầu của người đồng tính trong xã hội.

6.2. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Mới

Các hướng nghiên cứu mới có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chương trình giáo dục và can thiệp xã hội đối với định kiến. Việc này sẽ giúp cung cấp những thông tin quý giá cho các nhà hoạch định chính sách và tổ chức xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Định kiến đối với người đồng tính" của tác giả Đồng Thị Yến (Chuyên ngành Tâm lý học, Mã số 62 31 04 01, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2017; người hướng dẫn khoa học: PGS. Trần Thu Hương và PGS. Phạm Thị Thu Hoa) là một công trình tiên phong trong việc giải mã cấu trúc tâm lý xã hội của định kiến nhắm vào cộng đồng người đồng tính trong bối cảnh văn hóa Việt Nam đương đại. Trước khi công trình này ra đời, hầu hết các nghiên cứu về người đồng tính tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận dưới lăng kính dịch tễ học, sức khỏe cộng đồng hoặc xã hội học nhân quyền (như các báo cáo của iSEE, 2008, 2011, 2012; ISDS của Khuất Thu Hồng và cộng sự, 2009; CCIHP, 2010), thiếu vắng một công trình thực nghiệm tâm lý học chuẩn hóa về cấu trúc ba thành tố của thái độ định kiến.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap):

1. Khoảng trống công cụ đo lường chuẩn hóa: Tại Việt Nam, chưa có một thang đo tâm lý học xã hội nào được chuẩn hóa riêng biệt để đo lường định kiến đối với người đồng tính nam (gay) và người đồng tính nữ (lesbian) có xem xét đến tính đặc thù của văn hóa Á Đông.
2. Khoảng trống cơ chế tâm lý đa chiều: Chưa có công trình nào phân tách và lượng hóa cụ thể trọng số tương tác giữa ba thành tố cốt lõi (khuôn mẫu nhận thức, phản ứng cảm xúc, niềm tin tiêu cực/biểu tượng) trong việc định hình thái độ kỳ thị đối với nhóm thiểu số tính dục.

Câu hỏi nghiên cứu và Giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi 1: Mức độ và biểu hiện định kiến của sinh viên đối với người đồng tính nam và đồng tính nữ diễn ra như thế nào theo từng thành tố tâm lý?
• Câu hỏi 2: Những yếu tố văn hóa, xã hội và tương tác nào chi phối trực tiếp đến định kiến đối với người đồng tính ở giới trẻ?
• H1: Định kiến của sinh viên đối với người đồng tính được cấu thành từ ba chiều cạnh: khuôn mẫu giới, phản ứng cảm xúc và niềm tin tiêu cực; trong đó mức độ định kiến đối với đồng tính nam cao hơn đáng kể so với đồng tính nữ.
• H2: Giá trị truyền thống về vai trò giới và sự tác động của truyền thông là hai yếu tố có ảnh hưởng mạnh nhất, mang tính quyết định đến mức độ định kiến của sinh viên.
• H3: Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về giới tính của chủ thể đánh giá: sinh viên nữ thể hiện mức độ định kiến thấp hơn so với sinh viên nam trên toàn bộ các thang đo thành phần.

Khung lý thuyết và Quy mô: Nghiên cứu tích hợp mô hình đa thành tố của Haddock, Esses & Zanna (1993), Thuyết học tập xã hội của Albert Bandura (1977), Thuyết phân loại xã hội của Gordon Allport (1954) và Thang đo ATLG của Gregory M. Herek (1994). Khách thể nghiên cứu gồm 610 sinh viên được chọn mẫu từ 4 trường đại học, cao đẳng: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN, Học viện Hành chính Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Kỹ thuật Y tế Hải Dương và Trường Cao đẳng Hải Dương.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế và trong nước cho thấy định kiến xã hội đối với người đồng tính đã trải qua một tiến trình phát triển lý luận phức tạp, phân hóa thành bốn luồng tiếp cận chính:

1. Hướng tiếp cận học tập xã hội và khuôn mẫu nhận thức: Walter Lippman (1922) khởi xướng khái niệm "khuôn mẫu" (stereotypes) như những "hình ảnh giản lược trong đầu" giúp tiết kiệm năng lượng nhận thức. Albert Bandura (1977) phát triển Thuyết học tập xã hội (Social Learning Theory), khẳng định định kiến hình thành qua dạy dỗ trực tiếp (direct teaching), học tập quan sát (observational learning) và học tập gián tiếp (vicarious learning). Jack Shaheen (2003) và Joshua Correll cùng cộng sự (2002) chứng minh truyền thông định hình các sơ đồ nhận thức (cognitive schemas), khiến cá nhân phản xạ định kiến một cách tự động.
2. Hướng tiếp cận nhân cách và động lực nội tâm: Sigmund Freud phân tích định kiến từ xung đột bản năng sống (Eros) và bản năng chết (Thanatos). John Duckitt (2001) đề xuất "Mô hình tiến trình kép của định kiến chịu ảnh hưởng bởi nhân cách" (A dual-process model of personality influenced prejudice), chỉ ra chủ nghĩa chuyên chế và khuynh hướng thống trị xã hội (Social Dominance Orientation) dẫn dắt thái độ thù ghét nhóm ngoại.
3. Hướng tiếp cận phân loại xã hội và nhận thức liên nhóm: Gordon Allport (1954) trong tác phẩm kinh điển "The Nature of Prejudice" nhấn mạnh định kiến bắt nguồn từ cơ chế phân loại "nhóm nội" (in-group) và "nhóm ngoại" (out-group), tạo ra hiệu ứng đồng nhất nhóm ngoại (outgroup homogeneity effect) và thiên vị nhóm nội (ingroup favoritism). Denman (1993) và Dominic Abrams (2010) khẳng định định kiến là sự phi logic có chủ ý nhằm bảo vệ hệ giá trị đạo đức truyền thống.
4. Hướng tiếp cận đa thành phần: Haddock, Esses & Zanna (1993) chứng minh định kiến không thuần túy là nhận thức hay cảm xúc đơn lẻ mà là cấu trúc tích hợp giữa cảm xúc, khuôn mẫu và "niềm tin mang tính biểu tượng" (symbolic beliefs) – những niềm tin rằng nhóm xã hội vi phạm các giá trị truyền thống nền tảng.

Tranh luận học thuật cốt lõi (Debates & Contradictions): Tồn tại cuộc tranh luận sâu sắc giữa xu hướng "suy giảm định kiến công khai" (explicit prejudice) và sự tồn tại dai dẳng của "định kiến ngầm / kỳ thị hiện đại" (implicit prejudice / modern homophobia). Các nghiên cứu của Dovidio & Gaertner (1986), Devine (1989), và Aberson, Swan & Emerson (1999) chỉ ra rằng dù tỷ lệ chấp nhận bình đẳng việc làm tại Mỹ tăng từ 56% (1977) lên 71% (1982) (Herek, 1991), cá nhân vẫn ngấm ngầm duy trì định kiến và chỉ bộc lộ khi có lý cớ hợp thức hóa sự phân biệt đối xử.

So sánh với nghiên cứu quốc tế:

• So với nghiên cứu của Cunningham & Melton (2012) tại Mỹ về tác động của chủng tộc, tôn giáo và sự phân biệt giới tính lên định kiến đối với huấn luyện viên thể thao đồng tính; luận án của Đồng Thị Yến đặt định kiến trong hệ quy chiếu Nho giáo phương Đông, nơi yếu tố "trách nhiệm gia tộc" lấn át yếu tố "tội lỗi tôn giáo" phương Tây.
• So với công trình của Gill & Stephen (1991) tại Scotland (chỉ ra 36.5% người đồng tính không hài lòng với bệnh viện do bị gắn nhãn HIV) và King & Black (1999) (chỉ ra nam giới có khoảng cách xã hội lớn hơn nữ giới đối với đồng tính), luận án đào sâu vào sự khác biệt định kiến giữa hai đối tượng đồng tính nam và đồng tính nữ trong môi trường giáo dục đại học.

Định vị trong y văn Việt Nam: Trước năm 2017, các nghiên cứu trong nước của Marie-Eve Blanc (2005), Trần Thị Minh Đức (2006), Nguyễn Thị Thu Hà (2008), Khuất Thu Hồng và cộng sự (2009), và Phạm Quỳnh Phương (2013) tập trung phần lớn vào định kiến giới tính nam - nữ hoặc các khía cạnh dịch tễ, văn hóa. Luận án của Đồng Thị Yến chính thức định vị là công trình đầu tiên tại Việt Nam giải phẫu thực nghiệm cấu trúc tâm lý định kiến đối với người đồng tính bằng phương pháp lượng hóa chuyên sâu kết hợp định tính lâm sàng.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm Mô hình định kiến đa thành phần của Haddock, Esses & Zanna (1993) trong một nền văn hóa mang đậm tính tập thể và ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Khổng giáo:

1. Xác lập tính bất đối xứng cấu trúc theo giới tính của đối tượng: Luận án chứng minh một mệnh đề lý thuyết mới: Trong nền văn hóa Nho giáo, định kiến đối với đồng tính nam (gay) và đồng tính nữ (lesbian) không vận hành theo cùng một quy luật cảm xúc. Đồng tính nam chịu định kiến nhận thức và cảm xúc nặng nề hơn do trực tiếp đe dọa đến cấu trúc "nối dõi tông đường" và chuẩn mực nam tính gia trưởng (patriarchy).
2. Lượng hóa vai trò chi phối của thành tố cảm xúc: Nghiên cứu chứng minh rằng phản ứng cảm xúc là thành tố có điểm số trung bình cao nhất, đóng vai trò là "chất xúc tác trực tiếp" chuyển hóa khuôn mẫu nhận thức thành hành vi kỳ thị cụ thể.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba hệ thống lý thuyết:

• Thuyết Phân loại Xã hội (Social Categorization Theory - Allport, 1954): Giải thích quá trình chia tách "chúng ta" (người dị tính) và "họ" (người đồng tính), dẫn tới việc phóng đại các khác biệt tiêu cực.
• Thuyết Học tập Xã hội (Bandura, 1977): Giải thích cơ chế truyền thông và gia đình củng cố các khuôn mẫu lệch lạc về cộng đồng LGBT.
• Thuyết Giá trị - Biểu tượng (Symbolic Beliefs Theory - Esses et al., 1993): Giải thích nhận thức của xã hội xem người đồng tính như một sự đe dọa đối với trật tự văn hóa, chuẩn mực hôn nhân một vợ một chồng và sự sinh tồn của nòi giống.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được xác lập đối với nhóm khách thể thanh niên trí thức trẻ (sinh viên đại học/cao đẳng) tại đô thị miền Bắc Việt Nam, trong giai đoạn chuyển đổi xã hội khi Luật Hôn nhân và Gia đình sửa đổi năm 2014 bãi bỏ điều cấm kết hôn đồng giới nhưng chưa chính thức hợp pháp hóa.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường triết học Thực chứng sau hiện đại (Post-positivism) kết hợp với Thuyết diễn giải (Interpretivism), triển khai theo thiết kế phương pháp hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design):

• Mẫu định lượng: $N = 610$ sinh viên, phân bổ tại 4 trường đại học, cao đẳng:
  1. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN (Khối Khoa học Xã hội & Nhân văn)
  2. Học viện Hành chính Quốc gia Hà Nội (Khối Quản lý Nhà nước & Chính sách)
  3. Trường Đại học Kỹ thuật Y tế Hải Dương (Khối Y - Dược & Khoa học Tự nhiên)
  4. Trường Cao đẳng Hải Dương (Khối Cao đẳng Đa ngành & Sư phạm)

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được tổ chức nghiêm ngặt qua 2 giai đoạn:

1. Giai đoạn nghiên cứu lý luận và chuẩn hóa công cụ: Tác giả xây dựng bảng hỏi điều tra thích ứng từ thang đo quốc tế ATLG (Herek, 1994) và mô hình Haddock (1993). Bảng hỏi được tách thành hai tiểu thang đo độc lập: Tiểu thang đo định kiến đối với đồng tính nam và Tiểu thang đo định kiến đối với đồng tính nữ, mỗi tiểu thang đo cấu thành từ 3 tiểu nhóm: (1) Khuôn mẫu, (2) Phản ứng cảm xúc, (3) Niềm tin tiêu cực / Niềm tin bình đẳng.
2. Kiểm tra độ tin cậy và độ giá trị (Reliability & Construct Validity):
   • Toàn bộ các item có hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) nhỏ hơn $0.30$ đều bị loại bỏ qua từng vòng thử nghiệm (Bảng 3.3, 3.5, 3.10, 3.12).
   • Kiểm định Bartlett's Test of Sphericity đạt mức ý nghĩa $p < 0.001$ và chỉ số Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) đạt chuẩn cho phép tiến hành phân tích nhân tố khám phá EFA (Bảng 3.14, 3.15).
   • Độ tin cậy nhất quán nội tại (Cronbach's Alpha) của toàn bộ các tiểu thang đo và thang đo các yếu tố ảnh hưởng đều đạt ngưỡng rất cao ($\alpha > 0.80$, nhiều thành tố đạt $\alpha > 0.88$).

Thành tố đo lường	Số item ban đầu	Số item sau lọc ($r_{it} \ge 0.3$)	Hệ số Cronbach's Alpha ($\alpha$)
Tiểu thang đo Định kiến ĐT Nam	24	18	$0.887$
- Khuôn mẫu ĐT Nam (KM)	8	6	$0.812$
- Phản ứng cảm xúc ĐT Nam (ƯC)	8	6	$0.845$
- Niềm tin tiêu cực ĐT Nam (TĐ)	8	6	$0.829$
Tiểu thang đo Định kiến ĐT Nữ	24	18	$0.879$
- Khuôn mẫu ĐT Nữ (KM)	8	6	$0.805$
- Phản ứng cảm xúc ĐT Nữ (ƯC)	8	6	$0.838$
- Niềm tin tiêu cực ĐT Nữ (TĐ)	8	6	$0.819$
Thang đo 6 Yếu tố ảnh hưởng	28	22	$0.864$

3. Tam giác đạc dữ liệu (Triangulation): Kết hợp giữa khảo sát diện rộng bằng anket ($N=610$), phỏng vấn sâu bán cấu trúc và nghiên cứu 3 chân dung tâm lý điển hình (1 sinh viên có thái độ cực kỳ cởi mở, 1 sinh viên trung lập/nghi ngại, 1 sinh viên có định kiến gay gắt).

Data và phân tích

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê SPSS:

• Thống kê mô tả: Tính điểm trung bình (Mean - $\bar{X}$) và độ lệch chuẩn (SD) theo thang Likert 5 mức độ (từ $1.00 - 1.80$: Rất thấp; $1.81 - 2.60$: Thấp; $2.61 - 3.40$: Trung bình/Bình thường; $3.41 - 4.20$: Cao; $4.21 - 5.00$: Rất cao).
• Thống kê suy luận: Kiểm tra phân bố chuẩn (Biểu đồ 4.1); Independent-samples T-Test so sánh sự khác biệt theo giới tính sinh viên; One-way ANOVA so sánh giữa các khối ngành và năm học; Phân tích tương quan Pearson ($r$) giữa các tiểu thang đo; Phân tích nhân tố khám phá (EFA) để xác định trọng số tác động của các yếu tố xã hội (Bảng 4.16, 4.17).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự phân hóa lưỡng cực giữa định kiến đối với đồng tính nam và đồng tính nữ: Mức độ định kiến chung của sinh viên nằm ở mức bình thường ($\bar{X} \approx 3.01$). Tuy nhiên, khi bóc tách thực trạng, có sự phân cực mang tính bước ngoặt: Sinh viên thể hiện mức độ định kiến đối với người đồng tính nam ở mức CAO ($\bar{X} = 3.48, SD = 0.62$), trong khi định kiến đối với người đồng tính nữ lại ở mức THẤP ($\bar{X} = 2.54, SD = 0.58$) (Bảng 4.3, 4.8, 4.13, $p < 0.001$).
2. Phản ứng cảm xúc là thành tố định kiến nổi trội nhất: Trong ba thành tố cấu thành, thành tố phản ứng cảm xúc đạt điểm số định kiến cao nhất đối với đồng tính nam ($\bar{X}{ƯC} = 3.62$), cao hơn khuôn mẫu nhận thức ($\bar{X}{KM} = 3.45$) và niềm tin tiêu cực ($\bar{X}_{TĐ} = 3.37$). Sinh viên thừa nhận trải nghiệm cảm xúc e ngại, ghê sợ hoặc ngượng ngùng khi tiếp xúc cự ly gần với người đồng tính nam.
3. Thứ bậc tác động của các yếu tố văn hóa - xã hội: Phân tích hồi quy và nhân tố (Bảng 4.16, 4.17) chỉ ra hai yếu tố có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến định kiến của sinh viên là:
   • Ảnh hưởng của truyền thông: Đưa tin giật gân, khai thác đời tư bệnh hoạn, gắn đồng tính với tệ nạn xã hội/HIV.
   • Giá trị truyền thống về vai trò giới: Áp lực từ tư tưởng Nho giáo về "nối dõi tông đường", kỳ vọng người đàn ông phải "nam tính, mạnh mẽ, làm chủ gia đình".
   • Tiếp theo là: Giá trị đạo đức gia đình, Quy định pháp luật về hôn nhân, Sự tiếp xúc xã hội và Tín ngưỡng tôn giáo.
4. Hiệu ứng tiếp xúc xã hội (Intergroup Contact Effect): Sinh viên có người quen, bạn bè là người đồng tính (Biểu đồ 4.2) thể hiện mức độ định kiến thấp hơn rõ rệt so với sinh viên chưa từng tiếp xúc cá nhân ($p < 0.01$). Tiếp xúc trực tiếp làm suy giảm mạnh mẽ các khuôn mẫu sai lệch.
5. Khoảng cách giới tính của chủ thể đánh giá: Sinh viên nữ có điểm định kiến thấp hơn sinh viên nam trên mọi thang đo thành phần ($p < 0.001$), chứng minh nữ giới có mức độ đồng cảm và khoan dung xã hội cao hơn trước các nhóm thiểu số.

"Định kiến là thái độ tiêu cực của cá nhân hoặc nhóm xã hội dựa trên niềm tin cho rằng tất cả các thành viên của một nhóm cụ thể khác được phân loại với những đặc điểm tiêu cực giống nhau." (Trích Chương 2, tr. 37)

"95% người đồng tính đã từng nghe nói đồng tính là bất bình thường và bị dè bỉu... hơn 6% bị đuổi việc hoặc 4% bị mất chỗ ở vì là đồng tính." (Trích số liệu iSEE dẫn trong Mở đầu, tr. 1-2)

"Một tỷ lệ lớn các nhà truyền thông đã sử dụng ngôn ngữ làm tăng định kiến, nhấn mạnh khuôn mẫu giới... khắc họa chân dung người đồng tính 'là những người có bản năng tình dục mạnh khác thường, hành vi tình dục không được chấp nhận, đời sống tình dục ẩn chứa nhiều hiểm họa...'." (Trích iSEE 2008 dẫn trong Chương 1, tr. 29)

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính tương thích của mô hình Haddock trong môi trường văn hóa phi phương Tây, đồng thời bổ sung vai trò của văn hóa Nho giáo như một điều biến tâm lý (psychological moderator).
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ anket đã kiểm định độ tin cậy nội tại cao ($\alpha > 0.85$), có thể chuyển giao cho các nghiên cứu tiếp theo về tâm lý học định kiến tại Việt Nam.
• Về mặt thực tiễn truyền thông: Cần chấm dứt các "diễn ngôn bệnh lý" (pathological discourse) giật gân trên báo chí; chuyển hướng sang các phóng sự khoa học, nhân văn nhằm giảm thiểu phản ứng cảm xúc tiêu cực.
• Về mặt chính sách và lập pháp: Cung cấp luận cứ tâm lý học thực chứng cho các nhà lập pháp trong việc xem xét lộ trình hợp pháp hóa hôn nhân cùng giới tại Việt Nam, giảm thiểu sự kỳ thị thể chế (institutional discrimination).

---

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu:

1. Mẫu khảo sát: Mẫu nghiên cứu ($N=610$) tập trung vào sinh viên tại khu vực phía Bắc (Hà Nội, Hải Dương), chưa bao quát nhóm sinh viên miền Trung, miền Nam và thanh niên ngoài học đường.
2. Hiện tượng mong muốn xã hội (Social Desirability Bias): Do sử dụng bảng hỏi tự báo cáo (self-report), một số sinh viên có thể che giấu định kiến thực sự, làm cho điểm số định kiến công khai có xu hướng thấp hơn thực tế.
3. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional): Chưa theo dõi được sự biến chuyển định kiến của sinh viên theo chiều dài thời gian tiếp xúc xã hội.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

1. Ứng dụng Trắc nghiệm Liên tưởng Ngầm (Implicit Association Test - IAT) để đo lường định kiến vô thức mà không phụ thuộc vào tự báo cáo.
2. Mở rộng mẫu liên thế hệ (so sánh sinh viên với thế hệ cha mẹ và ông bà) để làm rõ tốc độ chuyển dịch thang giá trị xã hội.
3. Nghiên cứu thực nghiệm can thiệp (Intervention studies) trong môi trường đại học nhằm đo lường hiệu quả của các khóa tập huấn giới tính đối với việc giảm trừ định kiến.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Tạo chuẩn mực phương pháp luận mới cho chuyên ngành Tâm lý học xã hội tại Việt Nam; cung cấp tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học về Tâm lý học, Xã hội học và Công tác xã hội.
• Tác động truyền thông: Đưa ra bằng chứng thúc đẩy cơ quan quản lý báo chí xây dựng bộ quy chuẩn đạo đức khi đưa tin về cộng đồng LGBT.
• Tác động chính sách: Đóng góp dữ liệu tâm lý học phục vụ các dự thảo sửa đổi Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Chuyển đổi giới tính và các văn bản phòng chống bạo lực trên cơ sở giới.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận mô hình đo lường ba thành tố chuẩn hóa, dữ liệu đối chuẩn thực chứng và hệ thống tổng quan tài liệu hoàn chỉnh.
• Các tổ chức phi chính phủ và xã hội dân sự (iSEE, ICS, CCIHP): Sở hữu bằng chứng khoa học vững chắc để hoạch định các chiến dịch can thiệp và vận động quyền bình đẳng.
• Nhà quản trị giáo dục & Cán bộ tham vấn tâm lý học đường: Ứng dụng kết quả để thiết kế các chương trình giáo dục giới tính, ngăn ngừa bạo lực học đường và phân biệt đối xử đối với học sinh/sinh viên LGBT.
• Các nhà hoạch định chính sách: Nhận diện rõ rào cản tâm lý xã hội để ban hành các chính sách pháp luật phù hợp với tiến trình hội nhập quốc tế.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng mô hình đa thành phần của Haddock et al. (1993) vào bối cảnh Nho giáo Việt Nam, chứng minh sự bất đối xứng tâm lý: định kiến đối với đồng tính nam vận hành ở mức cao do xung đột với nghĩa vụ "nối dõi tông đường", trong khi định kiến đối với đồng tính nữ ở mức thấp hơn do cơ chế định kiến giới truyền thống.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?

Khác với các nghiên cứu mô tả xã hội học thuần túy trước đó, luận án thiết kế công cụ đo lường tách biệt hai tiểu thang đo (gay và lesbian), trải qua quy trình kiểm định độ tin cậy biến - tổng nghiêm ngặt ($r_{it} \ge 0.3$), phân tích nhân tố EFA và đối sánh tam giác đạc định lượng với 3 chân dung tâm lý điển hình.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Mức độ định kiến tổng thể của sinh viên chỉ ở mức trung bình, nhưng có sự phân hóa cực đoan theo giới tính của đối tượng bị định kiến: sinh viên thể hiện thái độ kỳ thị đồng tính nam ở mức cao ($\bar{X}=3.48$), trong khi lại khoan dung với đồng tính nữ ở mức thấp ($\bar{X}=2.54$).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình chọn mẫu, hệ thống câu hỏi của từng tiểu thang đo, tiêu chuẩn loại trừ biến, các hệ số tương quan biến - tổng, giá trị KMO và ma trận nhân tố giúp các nhà nghiên cứu độc lập có thể tái lập hoàn toàn trên các nhóm mẫu khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào?

Cần chuyển dịch từ đo lường định kiến bộc lộ sang đo lường định kiến ngầm bằng IAT; mở rộng nghiên cứu thực nghiệm can thiệp giáo dục trong trường đại học; và theo dõi sự thay đổi định kiến liên thế hệ trong kỷ nguyên bùng nổ không gian số.

---

Kết luận

1. Luận án đã xây dựng và chuẩn hóa thành công hệ thống khái niệm và bộ công cụ đo lường thực nghiệm định kiến đối với người đồng tính đầu tiên trong chuyên ngành Tâm lý học tại Việt Nam.
2. Xác lập cấu trúc ba thành tố của định kiến (khuôn mẫu nhận thức, phản ứng cảm xúc, niềm tin tiêu cực), trong đó phản ứng cảm xúc là thành tố thể hiện định kiến gay gắt nhất.
3. Phát hiện và chứng minh quy luật phân cực định kiến: sinh viên định kiến cao với người đồng tính nam nhưng định kiến thấp với người đồng tính nữ.
4. Nhận diện truyền thông giật gân và giá trị vai trò giới Nho giáo là hai nhân tố chi phối mạnh mẽ nhất đến thái độ định kiến của giới trẻ.
5. Chứng minh thực nghiệm vai trò của sự tiếp xúc xã hội và yếu tố giới tính của chủ thể trong việc làm suy giảm định kiến.
6. Cung cấp hệ thống khuyến nghị khoa học mang tính ứng dụng cao cho công tác giáo dục đại học, truyền thông báo chí và hoàn thiện thể chế pháp luật tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về định kiến đối với người đồng tính Chương 2: Lý luận về định kiến đối với người đồng tính Chương 3: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực tiễn định kiến của sinh viên đối với người đồng tính. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ ĐỊNH KIẾN ĐỐI VỚI NGƢỜI ĐỒNG TÍNH 1. Các nghiên cứu về định kiến và định kiến đối với ngƣời đồng tính ở nƣớc ngoài 1.

Nghiên cứu về định kiến Định kiến là hiện tượng tâm lý xã hội đặc trưng và tồn tại ở các nền văn hóa khác nhau ở khắp các quốc gia trên thế giới. Hiện tượng này được rất nhiều các nhà tâm lý học nghiên cứu với nhiều hướng tiếp cận khác nhau trên các nhóm khách thể khác nhau nhằm tìm hiểu nguồn gốc hình thành, mức độ cũng như những cách thức làm giảm thiểu định kiến. Có thể khái quát lại thành các hướng nghiên cứu sau: Hướng nghiên cứu thứ nhất, xem định kiến như là kết quả cá nhân học hỏi và tiếp thu các tác động từ phía xã hội trong quá trình xã hội hóa. Định kiến xã hội được bắt nguồn từ chính quá trình xã hội hóa của cá nhân.

Thuyết học tập xã hội (Social learning theory) của Albert Bandura (1977) dựa trên các thực nghiệm khách quan đã chứng minh rằng môi trường sống có ảnh hưởng đến hành vi của con người. Ông đồng ý rằng có thể điều chỉnh hành vi của con người thông qua củng cố (cả tích cực cũng như tiêu cực) song không nhất thiết lúc nào cũng cần tiến hành củng cố theo công thức Kích thích - Phản ứng. Con người cũng có thể chủ động học tập thông qua quan sát hành vi của người khác cũng như kết quả của những hành vi đó (dẫn theo Phan Trọng Ngọ, Nguyễn Đức Hưởng, 2003). Thuyết học tập xã hội theo quan điểm của Bandura giải thích cho sự hình thành định kiến ở cá nhân trong mối quan hệ của ba quá trình học tập đó là: dạy dỗ trực tiếp (Direct Teaching), học tập qua quan sát (observational learning) và học tập gián tiếp (vicarious learning).

Sự dạy dỗ trực tiếp diễn ra khi một cá nhân được khen thưởng vì đã có hành vi ứng xử theo một cách nhất định. Các nhà tâm lý học cũng chỉ ra rằng nhà trường chính là một kênh quan trọng hình thành nên định kiến xã hội ở trẻ em thông qua phương tiện sách giáo khoa. Kết quả cho thấy chính sự nhấn mạnh của tác giả khi trình bày về đất nước Thụy Sĩ đã làm cho 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] học sinh Pháp định kiến về đất nước này. Có thể nói những kiến thức một chiều, thiếu cập nhật trong chương trình học ở nhà trường đã góp phần tạo ra định kiến ở trẻ em (dẫn theo Fischer, 1992).

Trong quá trình xã hội hóa, ảnh hưởng của các nhóm xã hội lại góp phần củng cố những định kiến đã hình thành, khiến chúng trở nên vững chắc hơn. Các phương tiện truyền thông bao gồm phim, truyện, tranh ảnh, truyền hình và các chương trình quảng cáo cũng được xem là một kênh quan trọng trong việc hình thành định kiến. Phân tích của tác giả Shaheen (2003) với trên 900 bộ phim do Hollywood sản xuất cho thấy hình ảnh người Ả Rập luôn bị miêu tả là nhẫn tâm, tàn bạo, thiếu văn minh và cuồng tín tôn giáo. Những bộ phim này cũng chuyển tải những thông điệp không chính xác rằng tất cả người Ả Rập là tín đồ Hồi giáo và tất cả tín đồ Hồi giáo đều là người Ả Rập (Whiley & Kite, 2010).

Như vậy, sự thiên lệch trong cách đưa tin qua các phương tiện truyền thông, dù vô tình hay hữu ý có thể tạo ra và củng cố những khuôn mẫu tiêu cực ở cá nhân và phát triển thành định kiến trong xã hội. Thuật ngữ khuôn mẫu hay còn gọi là định khuôn lần đầu tiên được Lippman (1922) - đưa ra nhằm “chỉ các phạm trù mô tả được đơn giản hóa mà chúng ta tìm cách đặt cho người khác hay các nhóm cá nhân vào đó” (dẫn theo Fischer, 1992, tr.147) và khuôn mẫu được xem là “những hình ảnh ở trong đầu chúng ta” (Rupert Brown, 2010, tr. Nguyên nhân hình thành khuôn mẫu là do con người thường sử dụng lối tắt (shortcut) trong suy nghĩ của mình. Việc sử dụng lối tắt như vậy giúp họ tiết kiệm năng lượng và dễ dàng đánh giá đối tượng trong quá trình tiếp xúc (dù là lần đầu tiên).

Khi có quá ít thông tin về người khác hay cảm thấy mệt mỏi, con người cũng phản ứng dựa trên những khuôn mẫu có sẵn vì nó giúp rút ngắn thời gian nhận thức bằng cách đưa ra một hình ảnh giản ước về đối tượng (Knud S. Larsen & Lê Văn Hảo, 2010). Như vậy, khuôn mẫu chính là sơ đồ nhận thức (cognition schemas) được con người sử dụng để xử lý thông tin về những người khác (John F. Dovidio, Miles Hewstone, Peter Glick, Victoria M.

Các cá nhân thường có khuynh hướng lựa chọn thông tin phù hợp với khuôn mẫu, những thông tin mong đợi sẽ được xử lý nhanh hơn và ghi nhớ lâu hơn; còn những thông tin không phù hợp sẽ bị loại bỏ. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khuôn mẫu ảnh hưởng đến cách con người diễn giải thông tin về người khác. Để chứng minh luận điểm này, các nhà tâm lý học xã hội đã tiến hành nhiều thực nghiệm có sử dụng trò chơi điện tử. Trong khoảng thời gian dưới một giây, nghiệm thể phải xác định thật nhanh mục tiêu xuất hiện trên màn hình máy tính (có thể là hình ảnh người da trắng hoặc da đen) và nhấn nút “bắn” nếu như đối tượng có vũ khí và nhấn nút “không bắn” nếu đối tượng không có vũ khí.

Qua bốn lần tiến hành thực nghiệm kết quả thu được như sau: thời gian phản ứng của các nghiệm thể là tương quan với định kiến chủng tộc (Joshu Correll, Bernadette Park, Charles M. Judd, Bernd Wittenbrink, 2002). Hướng nghiên cứu thứ hai, xem định kiến như là đặc điểm thuộc về nhân cách cá nhân. Freud (1856 - 1939) cho rằng các định kiến được nảy sinh từ những động cơ sâu xa bên trong của con người.

Theo ông, tất cả mọi người khi sinh ra đều có bản năng sống (Eros) và bản năng chết (Thanatos). Bản năng sống là động lực thúc đẩy con người hoạt động để duy trì sự sống của bản thân, có liên quan đến các nhu cầu sinh học của con người như ăn, ở, mặc và nhu cầu tình dục (libido). Còn bản năng chết sinh ra hướng đến việc phá bỏ, tiêu diệt cuộc sống, nó chống lại bản thân và đồng thời chống lại cả thế giới bên ngoài. Chính sự đối lập giữa bản năng chết với nguồn năng lượng duy trì sự sống (bản năng tính dục) đã dẫn cá nhân đến những hành động phá hoại, cực đoan.

Freud đã mở rộng quan niệm của mình khi xem xã hội là sự phản ánh những đặc điểm tâm lý cá nhân hợp thành, coi chiến tranh và định kiến như là những biểu hiện của năng lượng phá hoại (dẫn theo Nicky Hayes, 2005). John Duckitt (2001) phát triển mô hình tiến trình kép của định kiến ảnh hưởng bởi nhân cách (A dual-process model of personality influenced prejudice) với lập luận chủ nghĩa chuyên chế và khuynh hướng thống trị xã hội (social dominance orientation) được hình thành dựa trên quá trình xã hội hóa và ảnh hưởng của nhân cách sẽ dẫn đến những biểu hiện khác nhau của định kiến. Mô hình này đã sơ đồ hóa và mô tả một tiến trình kép gồm 5 bước tạo thành định kiến. Tiến trình thứ nhất diễn ra như sau: cá nhân được sinh ra trong gia đình có cha mẹ nghiêm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khắc hoặc hay dùng hình phạt sẽ phát triển mạnh nhu cầu phục tùng (conformity) đối với người có quyền lực và quy tắc xã hội.

Nhu cầu này có mối quan hệ với trật tự xã hội nên họ dễ nhạy cảm với bất kỳ điều gì có thể đe dọa trật tự xã hội và có xu hướng đánh giá sự đa dạng của xã hội như là mối nguy hiểm. Nhu cầu phục tùng xã hội cộng với niềm tin xã hội đầy rẫy sự đe dọa đã làm nảy sinh định kiến với những nhóm ngoại được nhìn nhận như mối đe dọa với trật tự xã hội. Ngược lại, tiến trình thứ hai diễn ra theo hướng: trẻ em được nuôi dưỡng trong gia đình lạnh lùng và thiếu tình cảm sẽ hình thành tính cương quyết, dẫn đến niềm tin rằng xã hội mang tính tàn nhẫn và cạnh tranh. Xã hội này ngày càng gia tăng tham vọng quyền lực, thống trị xã hội và cạnh tranh.

Chính cách nhìn nhận này đã làm gia tăng tham vọng quyền lực, thống trị xã hội và kết quả là tạo ra định kiến đối với các nhóm có địa vị thấp kém (dẫn theo Stephen Franzoi, 2005). Như vậy, có thể thấy ẩn bên dưới chủ nghĩa chuyên chế và khuynh hướng thống trị xã hội là hai nét nhân cách: phục tùng xã hội và tính cương quyết. Hướng nghiên cứu xem định kiến như là đặc điểm thuộc về nhân cách cá nhân được phổ biến trong một thời gian dài, tuy nhiên trong sự phát triển của lịch sử khoa học tâm lý đã chứng minh rằng quá trình hình thành định kiến phụ thuộc vào rất nhiều các yếu tố khác nhau, đặc biệt là yếu tố văn hóa, tín ngưỡng - tôn giáo, mối quan hệ tương tác, khoảng cách xã hội của cá nhân với nhóm và giữa các nhóm với nhau. Hướng nghiên cứu thứ ba, lập luận và tìm hiểu định kiến liên quan đến nguồn gốc, bản chất cũng như cách giảm thiểu định kiến.

Gordon Allport (1954) trong tác phẩm “Bản chất của định kiến” cho rằng định kiến là một phần tự nhiên trong hoạt động của con người. Về mặt nhận thức, con người có xu hướng phân chia xã hội thành các nhóm dựa trên những đặc điểm chung và riêng biệt, tức là coi những người khác hoặc thuộc về nhóm của mình (nhóm nội) hoặc thuộc về nhóm bên ngoài (nhóm ngoại). Sự phân loại này dựa trên một số tiêu chí như chủng tộc, tôn giáo, giới tính, nghề nghiệp, độ tuổi, dân tộc… Sự phân loại xã hội thường dẫn tới hệ quả là tạo ra các hiệu ứng đồng nhất nhóm ngoại và thiên vị nhóm nội. Hiệu ứng đồng nhất nhóm ngoại đề cập đến xu hướng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] con người nhìn nhận các thành viên của nhóm khác đều như nhau trong khi nhìn các thành viên trong nhóm của mình có sự khác nhau và đa dạng hơn.