CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ 1. Khái niệm - Địa vị pháp lý của chủ thể. Khi bàn đến địa vị pháp lý, chúng thường được xác định đó là vị trí, vai trò của chủ thể pháp luật xét trong mối quan hệ với các chủ thể pháp luật khác dựa trên cơ sở luật định để đảm bảo cho chủ thể đó thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình. Địa vị pháp lý của chủ thể là sự thể hiện tổng thể về quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể để tham gia vào các quan hệ pháp luật [49; tr.
Theo đó, địa vị pháp lý của chủ thể gắn liền với việc xác lập phạm vi quyền năng của chủ thể đó theo quy định của pháp luật về hoạt động của mình. Như vậy, địa vị pháp lý của chủ thể có thể được hiểu là tổng thể về quyền và nghĩa vụ cúa chủ thể đó được pháp luật quy định trong quá trình tham gia vào các quan hệ pháp luật nhằm đảm bảo cho chủ thể đó thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình. Việc xác định rõ địa vị pháp lý của những chủ thể trong quan hệ pháp luật, chúng có ý nghĩa quan trọng trong việc xác lập các điều kiện để thực hiện đúng các quyền và nghĩa vụ của từng chủ thể; cũng như giúp cho họ không xâm phạm đến quyền và nghĩa vụ của chủ thể khác. - Ủy ban nhân dân cấp xã: UBND cấp xã do HĐND cùng cấp bầu ra, là cơ quan chấp hành của HĐND cấp xã, là cơ quan hành chính nhà nước cấp xã, chịu trách nhiệm trước nhân dân trên địa bàn cấp xã, HĐND cùng cấp và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên.
9 Các chức danh của UBND cấp xã được HĐND cùng cấp bầu ra và có nhiệm kỳ trùng với nhiệm kỳ của HĐND. UBND cấp xã gồm Chủ tịch, Phó Chủ tịch và các Ủy viên, số lượng cụ thể Phó Chủ tịch UBND cấp xã do Chính phủ quy định (UBND xã, phường, thị trấn loại I có không quá hai Phó Chủ tịch; xã, phường, thị trấn loại II và xã, phường, thị trấn loại III có một Phó Chủ tịch). Cơ cấu nhân sự của UBND cấp xã thường là từ 3 - 5 thành viên, gồm Chủ tịch, Phó Chủ tịch và các ủy viên (Chỉ huy trưởng BCH quân sự và Trưởng công an cấp xã). Người đứng đầu UBND cấp xã là Chủ tịch UBND.
Thường trực UBND cấp xã gồm Chủ tịch và Phó Chủ tịch UBND cấp xã hoạt động theo hình thức chuyên trách. Bộ máy giúp việc của UBND cấp xã gồm có các chức danh: Công an, quân sự, kế toán, văn phòng, tư pháp - hộ tịch, văn hóa - xã hội, địa chính. Mỗi chức danh tùy vào tình hình thực tế địa phương mà bố trí số lượng biên chế phù hợp. - Khái niệm địa vị pháp lý ủy ban nhân dân cấp xã Địa vị pháp lý (quyền hạn) của UBND các cấp nói chung và địa vị pháp lý của UBND cấp xã được quy định tại Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức Chính quyền địa phương năm 2015 của nước ta.
Tại Khoản 1, Điều 8 Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015 đã quy định: UBND do HĐND cùng cấp bầu, là cơ quan chấp hành của HĐND, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương, HĐND cùng cấp và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên. Như vậy, địa vị pháp lý của UBND cấp xã được hiểu là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ của UBND cấp xã được quy định trong Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức Chính quyền địa phương năm 2015 của nước ta và các văn bản pháp lý khác có liên quan để xác lập môi trường hành lang pháp lý 10 nhằm đảm bảo cho UBND cấp xã thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình trên địa bàn cấp xã. Vị trí, vai trò của Ủy ban nhân dân cấp xã trong hệ thống chính quyền địa phương Theo Hiến pháp năm 2013 hiện hành, chính quyền địa phương được tổ chức ở các đơn vị hành chính của nước ta với ba cấp đơn vị hành chính, đó là: (1) chính quyền cấp tỉnh (bao gồm tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương); (2) chính quyền cấp huyện (bao gồm huyện, thành phố thuộc tỉnh, thị xã và quận); (3) chính quyền cấp xã (bao gồm xã, thị trấn và phường). Theo đó, tương ứng ở mỗi cấp đơn vị hành chính - lãnh thổ, hệ thống những cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương gồm có: UBND cấp tỉnh; UBND cấp huyện; và UBND cấp xã.
Quyền hạn của UBND các cấp nói chung và của UBND cấp xã nói riêng được quy định tại Hiến pháp năm 2013 của nước ta và Luật Tổ chức Chính quyền địa phương năm 2015. Từ địa vị pháp lý của của UBND cấp xã là cơ sở pháp lý để xác định vị trí và vai trò quan trọng của của UBND cấp xã trong quan hệ pháp luật nói chung và trong chính quyền địa phương. Vị trí của Ủy ban nhân dân cấp xã trong chính quyền địa phương UBND các cấp là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương do cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp xác lập ra, nên vị trí của UBND các cấp được xác định là cơ quan chấp hành của cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp, thực hiện chức năng quản lý nhà nước trong phạm vi địa giới hành chính nhất định về mọi lĩnh vực đời sống kinh tế - xã hội. Theo phân cấp hành chính, cấp xã (xã, thị trấn, phường) là cấp dưới cùng trong hệ thống chính quyền Nhà nước 4 cấp ở nước ta.
11 UBND cấp xã (xã, thị trấn, phường) do HĐND cùng cấp bầu ra, là cơ quan chấp hành của HĐND cấp xã. Tại Khoản 2, Điều 111 Hiến pháp năm 2013 đã xác định: Cấp chính quyền địa phương gồm có UBND và HĐND được tổ chức phù hợp với đặc điểm nông thôn, đô thị, hải đảo, đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt do luật định. Nên bản thân UBND cấp xã cùng với HĐND cùng cấp là hai bộ phận hợp thành cốt lõi trong hệ thống chính quyền cấp xã. UBND cấp xã là cơ quan hành chính nhà nước cấp cơ sở ở địa phương (một bộ phận quan trọng của nền hành chính quốc gia), tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ, hoạt động theo chế độ lãnh đạo tập thể và cá nhân phụ trách.
UBND cấp xã là cấp quản lý hành chính gần dân và trực tiếp sát sao với đời sống cùng những yêu cầu hợp pháp và chính đáng hàng ngày của người dân trong quan hệ với họ (Cầu nối giữa Nhà nước, các tổ chức và cá nhân trên địa bàn cấp xã), chịu trách nhiệm trước nhân dân trên địa bàn xã, HĐND cấp xã và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên. Đây là cơ quan hành chính nhà nước cấp xã có cơ cấu tổ chức chặt chẽ theo quy định của pháp luật, có phạm vi hoạt động quản lý xã hội theo địa giới hành chính cấp xã. Vai trò của Ủy ban nhân dân cấp xã trong hệ thống chính quyền địa phương Về căn bản, UBND các cấp nói chung và UBND cấp xã nói riêng có vai trò hệ trọng trong bộ máy chính quyền địa phương. Đối với UBND cấp xã, vai trò quan trọng của nó được thể hiện ở những điểm sau: So với UBND cấp tỉnh và UBND cấp huyện thì UBND xã là cấp hành chính gần nhất có quan hệ trực tiếp và gắn bó mật thiết với nhân dân, đây là cấp tổ chức thực hiện (là cấp hành động) là đầu mối để tiếp nhận và giải quyết những công việc thường ngày cho người dân.
Nên UBND xã có trách nhiệm 12 rất lớn trong việc chuyển tải và triển khai thực hiện chủ trương đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật Nhà nước vào thực tiễn quản lý các lĩnh vực kinh tế - xã hội và cuộc sống dân cư ở địa bàn cấp xã. Hướng dẫn việc thực hiện chương trình, kế hoạch, đề án khuyến khích phát triển kinh tế - xã hội theo quy định của cấp trên. Tổ chức thực hiện các biện pháp ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ để phát triển sản xuất, hướng dẫn cho các hộ dân chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo kế hoạch, quy hoạch chung. UBND cấp xã là một bộ phận quan trọng của nền hành chính quốc gia, là cơ quan thực thi pháp luật thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước trong phạm vi địa giới hành chính cấp xã, là cơ quan chấp hành và bảo đảm thi hành nghị quyết của HĐND cùng cấp và các văn bản pháp luật của cơ quan nhà nước cấp trên.
UBND cấp xã có quyền ban hành các quyết định hành chính và thực hiện các hành vi hành chính để tổ chức thực thi quyền hành pháp ở địa phương cấp xã nhằm tổ chức, chỉ đạo quản lý nhà nước chung trên địa bàn mình; cũng như xử lý các hành vi vi phạm pháp luật ở phạm vi thẩm quyền do pháp luật quy định. Là cơ quan có chức năng quản lý hành chính nhà nước ở địa phương cấp xã, UBND cấp xã có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ với các cơ quan nhà nước khác (HĐND cùng cấp và các cơ quan Nhà nước ở cấp trên) để đảm bảo hiệu lực, hiệu quả của bộ máy chính quyền địa phương. Tiếp tục đổi mới cải cách hành chính, giảm bớt phiền hà cho người dân, nâng cao trình độ và năng lực đội ngũ công chức cấp xã, đẩy mạnh phân cấp và tạo điều kiện cho chính quyền cấp xã hoạt động có hiệu quả. Có thể xác định, cấp xã (xã, phường, thị trấn) là cấp quản lý trực tiếp và sát sao với đời sống của người dân ở mọi vùng miền của cả nước.
Hơn nữa, đối với HĐND cấp xã tuy là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương song 13 lại không có quyền lập pháp, nên về mặt pháp lý thì chính quyền cấp xã hầu như tập trung chủ yếu vào UBND của cấp này để đảm nhận thực hiện tất cả chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước ở các lĩnh vực nhất định của đời sống xã hội theo phân cấp quản lý và luật định. Do vậy, hiệu lực và hiệu quả của quá trình hoạt động quản lý điều hành của UBND cấp xã trong chính quyền ở cấp này sẽ góp phần quyết định rất lớn đến sự thành bại đối với các chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước trong thực tiễn cuộc sống.
