CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề về dạy học tích hợp 1. Quan niệm về tích hợp và dạy học tích hợp Khái niệm tích hợp Theo từ điển Tiếng Việt “tích hợp” là “sự hợp nhất, sự hòa nhận, sự kết hợp” [26].
Theo Từ điển giáo dục học thì tích hợp là “hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch giảng dạy” [21]. Trong tiếng Anh, tích hợp - “integration”, một từ gốc Latin (integer) có nghĩa là “whole” hay “toàn bộ, toàn thể”. Từ đó định nghĩa tích hợp là sự phối kết hợp giữa các hoạt động khác nhau, các thành phần khác nhau của một hệ thống mà vẫn đảm bảo sự thống nhất và hài hòa của hệ thống đó. Trong lĩnh vực giáo dục, theo Nguyễn Kim Dung, tích hợp được hiểu là sự lồng ghép các nội dung cần thiết vào những nội dung vốn có của một vấn đề [19].
Như vậy, theo chúng tôi: tích hợp được hiểu là sự lồng ghép và phối kết hợp một cách hài hòa các yếu tố sao cho bản chất của những yếu tố đó vẫn được giữ nguyên. Quan niệm về dạy học tích hợp Trong tài liệu Tập huấn dạy học tích hợp liên môn của Bộ giáo dục [7], dạy học tích hợp liên môn là dạy học những nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học. "Tích hợp" liên quan tới phương pháp, mục tiêu của hoạt động dạy học; "liên môn" liên quan tới nội dung dạy học. Việc dạy học "tích hợp" và dạy kiến thức "liên môn" phải luôn song hành nhằm đảm bảo hiệu quả của dạy và học.
Đối với mức độ thấp, dạy học tích hợp là quá trình lồng ghép các nội dung kiến thức có liên quan tới bài học hoặc môn học như: giáo dục ý thức bảo vệ môi trường, tình yêu quê hương đất nước, lòng nhân ái, vị tha, các bài học đạo đức,…Ở mức độ cao hơn, 5 học sinh cần phải liên kết và tổng hợp các chuỗi kiến thức ở các môn học nhằm giải quyết vấn đề trong học tập, cuộc sống. Thông thường, chủ đề tích hợp sẽ bao gồm nội dung kiến thức từ hai môn học trở lên, thể hiện ở sự ứng dụng của chúng trong cùng một hiện tượng, quá trình trong tự nhiên hay xã hội. Ví dụ: Chúng ta có thể dạy học tích hợp Kiến thức Hóa học và Sinh học ứng dụng làm sữa chua; dạy học kiến thức Vật lí và Hóa học trong nguồn điện hóa học; dạy học kiến thức Lịch sử và Địa lí trong giáo dục tình yêu quê hương đất nước; dạy học kiến thức Ngữ văn và Giáo dục Công dân trong giáo dục đạo đức, lối sống. Theo Xaviers Roegiers [33]: Sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, có dự tính trước những điều cần thiết cho học sinh nhằm phục vụ cho quá trình học tập tương lai, hoặc hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động.
Khoa sư phạm tích hợp làm cho quá trình học tập có ý nghĩa. Có thể thấy rằng tiếp tục phân hoá sâu, song song với tích hợp liên môn, liên ngành chính là xu thế phát triển của khoa học ngày nay. Theo Nguyễn Văn Khải [23]: dạy học tích hợp tạo ra các tình huống liên kết tri thức các môn học, đó là cơ hội phát triển năng lực của học sinh. Bằng việc vận dụng kiến thức để giải quyết tình huống, học sinh sẽ phát huy được năng lực tự lực, phát triển tư duy sáng tạo.
Như vậy, có thể nói, dạy học tích hợp không đơn giản là một hoạt động dạy học, nó là một quan điểm dạy học. Dạy học tích hợp là một quan điểm sư phạm dựa trên cơ sở huy động, liên kết và vận dụng các nội dung kiến thức trong nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết vấn đề. Điều này đồng nghĩa với việc dạy học tích hợp diễn ra xuyên suốt quá trình dạy học, bao gồm: chương trình học, phương pháp, hình thức, cách thức dạy học và đánh giá. Qua đó, dạy học tích hợp đóng vai trò và ý nghĩa quan trọng trong việc nhận thức và chúng ta thấy được tầm quan trọng của ứng dụng lý thuyết trong cuộc sống.
Vai trò và ý nghĩa của dạy học tích hợp Hiện nay, đổi mới phương pháp dạy học là một trong những vấn đề mà Đảng, Nhà nước, các nhà quản lý, các giáo viên đều quan tâm và hướng đến. Dạy 6 học tích hợp có vai trò to lớn trong giáo dục nói chung và trong giảng dạy nói riêng vì những lí do sau: Thúc đẩy mục tiêu giáo dục toàn diện ở trường phổ thông Trong Điều 29 Luật Giáo dục 2019 [4], một trong những mục tiêu của giáo dục toàn diện là: Giáo dục trung học phổ thông nhằm trang bị kiến thức công dân; bảo đảm cho học sinh củng cố, phát triển kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và có hiểu biết thông thường về kỹ thuật, hướng nghiệp; có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học chương trình giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia lao động, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Như vậy, mục tiêu toàn diện của giáo dục mong muốn học sinh liên kết được lý thuyết với thực hành. Trong thực tế, khi xây dựng một chương trình sách giáo khoa, các tri thức đã hướng tới mục tiêu tích hợp trên nhưng vẫn chưa đầy đủ và phù hợp với mọi đối tượng học sinh.
Vì vậy, nhiệm vụ của giáo viên là trong quá trình dạy học phải xây dựng được hệ thống tình huống tích hợp trong từng môn học và cho từng đối tượng nhóm học sinh dựa trên các đặc điểm chung về nhận thức, thói quen, địa lí. Thiết lập mối liên kết giữa kiến thức, kĩ năng và phương pháp các môn học Mặc dù từ thế kỉ XV đến thế kỷ XIX, tự nhiên đã được nghiên cứu theo tư duy phân tích- cấu trúc, mỗi khoa học tự nhiên nghiên cứu một dạng vật chất, một hình thức vận động của vật chất trong tự nhiên. Từng khoa học, với phương pháp riêng của mình, sẽ nghiên cứu chúng từ những góc độ khác nhau. Tuy nhiên sự phân chia đó vẫn chỉ ở mức độ hình thức, không phải là bản chất của sự tồn tại.
Để có một sự hiểu biết đầy đủ về sự vật, hiện tượng, con người phải biết tổng hợp những kết quả nghiên cứu của nhiều khoa học lại. Về bản chất tự nhiên là một thể thống nhất nên đến thế kỷ XX đã xuất hiện những khoa học liên ngành, giao ngành, hình thành những lĩnh vực tri thức đa ngành, liên ngành. Do đó, hình thức tiếp cận “tổng hợp - hệ thống” được sử dụng nhiều hơn, đem lại cách nhận thức biện chứng về mối quan hệ giữa bộ phận với toàn thể. Dạy học tích hợp chính là phương thức hiệu quả để các yếu tố trong môn học được cấu thành một cách vững chắc.
Tinh giản và cô đọng nguồn kiến thức cho học sinh 7 Trong các giờ học tích hợp, học sinh luôn được vận dụng các kiến thức gần nhau, có mối liên kết chặt chẽ với nhau. Như vậy, dạy học tích hợp đã góp phần giảm thiểu sự trùng lặp các nội dung giữa các môn học, góp phần giảm tải nội dung học tập. Điều này đồng nghĩa với việc thời gian dạy và học cho một đơn vị hoặc nội dung kiến thức được tăng thêm so với quy định. Nâng cao chất lượng dạy và học Quá trình dạy học tích hợp là sự hòa trộn nhịp nhàng giữa các nội dung giáo dục cũng như phương pháp dạy học tích cực mà trong đó các kiến thức cũng như hoạt động thực tế luôn đi song hành.
Việc tiếp nhận những kiến thức thực tế, gần gũi với cuộc sống làm cho học sinh cảm thấy hứng thú. Từ đó, các em nhận thức được sự cần thiết của việc tiếp thu tri thức, làm cho quá trình đó trở nên nhẹ nhàng và dễ dàng hơn. Phát triển hứng thú học tập cũng có thể được xem là một biện pháp giảm tải tâm lí học tập có hiệu quả và rất có ý nghĩa. Từ đó, chất lượng dạy và học sẽ được nâng cao một cách đáng kể.
Như vậy, từ những lí do trên, có thể khẳng định rằng, dạy học tích hợp đã và đang trở thành một trong những xu thế dạy học tất yếu trong hệ thống giáo dục Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung. Các nguyên tắc của dạy học tích hợp Để đảm bảo tính hiệu quả của việc dạy học tích hợp, chúng tôi đề xuất một số nguyên tắc dạy học tích hợp dưới đây: Nguyên tắc 1: Đảm bảo mục tiêu giáo dục, hình thành và phát triển năng lực cho học sinh. Đảm bảo mục tiêu chương trình giáo dục phổ thông, hình thành và phát triển các năng lực, phẩm chất cho người học là một trong những yêu cầu quan trọng khi thiết kế chủ đề tích hợp trong dạy học. Mục tiêu chương trình giáo dục phổ thông là cơ sở giúp giáo viên xây dựng, tổ chức dạy học chủ đề tích hợp và kiểm tra đánh giá học sinh.
Theo chương trình phổ thông tổng thể [4], chương trình giáo dục phổ thông mới giúp học sinh phát triển hài hoà về thể chất và tinh thần; trở thành người học tích cực, tự tin, có ý thức lựa chọn nghề nghiệp và học tập suốt đời; có những 8 phẩm chất tốt đẹp và năng lực cần thiết để trở thành người công dân có trách nhiệm, người lao động có văn hoá, cần cù, sáng tạo, đáp ứng nhu cầu phát triển của cá nhân và yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ đất nước trong thời đại toàn cầu hoá và cách mạng công nghiệp mới [9]. Như vậy, mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông mới chú trọng đến phát triển phẩm chất, năng lực người học. Do đó, giáo viên cần xác định được các năng lực, phẩm chất cần phát triển cho học sinh và lựa chọn các nội dung, phương pháp phù hợp để xây dựng và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp, đáp ứng mục tiêu và yêu cầu giáo dục trong giai đoạn mới [13]. Nguyên tắc 2: Đảm bảo tính khoa học Đảm bảo tính khoa học là nguyên tắc cơ bản của dạy học tích hợp.
Trong nguyên tắc này, nội dung kiến thức tích hợp phải đảm bảo những yếu tố cơ bản cần có, cũng như tiếp cận được những tiến bộ khoa học.