CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Dạy học tích hợp 1. Khái niệm tích hợp TH là một nội dung nhận được sự quan tâm của nhiều nhà giáo dục trong nước ta. Tuy nhiên, khái niệm này đã tồn tại từ lâu và nhiều nước trên thế giới đã quan tâm và ứng dụng rộng rãi.
- Theo từ điển tiếng Việt: “ TH có nghĩa là sự hợp nhất, sự hoà nhập, sự kết hợp”. [18] - Theo Từ điển Giáo dục học: “TH là hành động để liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy và học tập trong cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau cùng nằm trong một dự định dạy học”.[10] Ví dụ TH giữa toán với hóa giúp các em có sự liên kết các kiến thức môn toán và hóa từ đó các em hình thành các năng lực liên kết giữa hai môn học tạo sự trọn vẹn phát triển năng lực giải quyết vấn đề của người học. Điều đó thể hiện sự kết hợp hài hòa những khía cạnh các nhau của kiến thức môn học toán và hóa, kỹ năng giảng dạy của thầy cô và thái độ học tập của các em. - Đinh Quang Báo thì khẳng định: “TH là hoạt động mà ở đó ta cần phải kết hợp, liên hệ và huy động các yếu tố, nội dung có sự liên quan với nhau trong nhiều lĩnh vực nhằm để giải quyết và làm sáng tỏ vấn đề sao cho cùng một lúc đạt được nhiều mục đích khác nhau.” [5] Tiếp cận theo một góc độ khác là góc độ dạy học, TH là các đối tượng giảng dạy học tập trong cùng một chương trình hoạt động để đảm bảo sự hài hòa, thống nhất của việc dạy học nhằm đạt mục tiêu dạy học.
Như vậy TH được hiểu là một quá trình kết hợp các đối tượng không giống nhau thành một thể thống nhất. Kết quả quá trình hình kết hợp đó là hình thành một hệ thống mới hoặc các phần có liên hệ, quan hệ với hệ thống ở trước. Dạy học tích hợp Theo Ngô Thị Ngọc Mai và Trần Trung Ninh, “DHTH là sự liên kết các đối tượng dạy, học tập trong cùng một kế hoạch của hoạt động để tạo ra được sự thống nhất, hài hòa và trọn vẹn của việc dạy học nhằm dành được mục tiêu 7 dạy học tốt nhất”. Còn Dương Tiến Sỹ cho rằng: “ DHTH là sự kết hợp một cách hữu cơ và có hệ thống các khái niệm thuộc môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa vào các mối quan hệ về lý luận và thực tiễn đã được đề cập trong các môn học” [17].
Vậy nên thông qua DHTH chúng ta tổ chức cho HS TH, kiến thức KN để giải quyết một nhiệm vụ hay ví dụ thực tế cụ thể về mặt nội dung. DHTH thể hiện ở việc liên kết được nhiều đơn vị nội dung thành một chỉnh thể để phản ánh bản chất của sự vật và hiện tượng. Như trong môn toán, DHTH là sự kết nối những nội dung của toán với của Hóa của Lý tạo thành THLM. Do đó DHTH là sự dạy học các chủ đề liên kết các môn học với nhau, hay chính các nội dung chủ đề của việc dùng phần đại số để giải bài tập hình học và ngược lại dùng kiến thức hình học để giải đại số, hay những chủ đề toán học ứng dụng trong thực tế,.Về mặt phương pháp, DH TH là cách tổ chức cho HS kiến tạo ra tri thức bằng các hoạt động TH để giải quyết được vấn đề về nhận thức và thực tiễn.
Điều đó được thể hiện ở mối quan hệ hữu cơ nội dung và PPDH. Do vậy nếu TH nội dung thì phải tổ chức được cho các em học tập TH nhằm kiến tạo ra kiến thức. Nội dung TH cần phải được thể hiện kỹ trong quá trình dạy học và thông qua phương pháp tổ chức cho các em khám phá ra nội dung. Tuy chúng tôi tìm thấy có nhiều quan niệm khác nhau về DHTH nhưng trong phạm vi luận văn này, chúng tôi thống nhất DHTH là DH mà trong đó GV xây dựng chương trình, tổ chức, hướng dẫn để HS biết huy động nhiều kiến thức, KN thuộc nhiều môn học khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, đạt mục tiêu xác định từ trước, nhất là hình thành và phát triển các khả năng, năng lực của HS.
Qua đó, giúp HS hình thành nhiều kiến thức, KN mới, hình thành và phát triển các khả năng mới, đặc biệt là khả năng giải quyết vấn đề và năng lực áp dụng các kiến thức vào thực tế. Phân loại dạy học tích hợp Tùy theo các mức độ TH khác nhau mà chúng tôi có thể phân chia ra các kiểu hình thức TH như sau: 8 TH nội môn (Intradisciplinary Intergration/Approach) là cách dạy học trong đó GV có các nội dung được thiết kế dựa trên hai hay nhiều phần của cùng một môn học để đạt được mục tiêu là nhận thức các hiện tượng và giải quyết được các vấn đề dưới sự TH và tổng hợp các kiến thức kĩ năng từ các phần không giống nhau trong cùng một môn học. Theo hướng này, các môn vẫn học riêng rẽ, nhưng trong quá trình dạy học, TH được thực hiện thông qua việc là loại bỏ những nội dung giống nhau đi ở bản thân môn đó, sự khai thác hỗ trợ giữa những phân môn và giữa những phần trong một phân môn hay một môn học. Ví dụ trong môn toán chúng ta có thể TH nội môn bằng cách dùng kiến thức đại số để giải các bài tập về hình học hay ngược lại dùng kiến thức hình học để giải các bài toán đại số.1 Xác định tính đồng biến nghịch biến của hàm số y -2x = 0.
Dựa vào đồ thị đã vẽ ta có thể dễ dàng thấy được rằng hàm số đó là hàm số đồng biến. Mà không cần dùng bảng giá trị của đại lượng x theo y hay ngược lại.2 Bác Hòa cần xây một bể nước hình lập phương có thể chứa được 125 lít nước. Hỏi bác Hòa phải xây bể nước hình lập phương này có cạnh là bao nhiêu m? Xét ví dụ 1.2 ta thấy đây là bài toán có mối liên hệ giữa đại số và hình học. Và căn bậc ba cũng xuất phát từ hình học.
TH LM (Interdisciplinary Intergration/Approach) là cách dạy học mà người GV dạy học thông qua những môn học khác nhau để giải quyết một hoặc nhiều nội dung học trong chương trình mà cần kiến thức, kĩ năng của nhiều hơn một môn học. Cách tiếp cận TH liên môn, giáo viên là người sẽ kết nối các nội dung học chung với nhau ở các môn học khác nhau để nhấn mạnh các khái niệm và kỹ năng liên môn. Đây cũng là một điểm chung với xu hướng TH đa môn. Tuy vậy, việc tổ chức dạy học có thể chỉ đặt trong khuôn khổ của một môn học nhất định mà giáo viên tổ chức chương trình học tập ở những chủ đề, khái niệm cụ thể của môn học trong mối liên hệ với các khái niệm và kỹ năng LM.
LM giữa môn toán và vật lý trong bài toán sau: 9 Quãng đường của một chiếc xe máy chạy từ điểm A đến điểm B cách nhau 235 km được xác định bởi hàm số s = 50t + 10, trong đó s (km) là quãng đường của xe máy chạy được và t (là thời gian đi của xe máy) a) Hỏi sau 3 giờ từ lúc bắt đầu chạy thì xe máy cách điểm A bao nhiêu km? b) Thời gian xe chạy hết quãng đường a) Quãng đường xe đi được trong 3 giờ là: s = 50. LM giữa môn toán và hóa học : Tìm công thức phân tử của hợp chất A2B3. Biết phân tử khối của hợp chất này 160 đvC và tỉ khối của nguyên tử nguyên tố A so với nguyên tử nguyên tố B là 3,5. Ở đây là bài toán giải bài toán bằng cách lập phương trình với ẩn là hai nguyên tố hóa học A và B.
Để giải bài này ta phải có kiến thức hóa học lớp 8. Gọi nguyên tử khối của hai nguyên tố A, B cần tìm là x, y ( x, y dương) Vì phân tử khối của hợp chất A2B3 là 160 đvC nên ta có phương trình : 2x + 3y = 160 (đvC) (1) Vì tỉ khối của nguyên tử nguyên tố A so với tỉ khối của nguyên tử nguyên x tố B bằng 3,5 nên ta có = 3,5 tương đương x = 3,5y tương đương y x – 3,5y = 0 (2) 2x − 3y = 160 Từ (1) và (2) ta có hệ { giải hệ ta tìm được x − 3,5y = 0 x = 56 ( thỏa mãn điều kiện) { y = 16 ( thỏa mãn điều kiện) Tra bảng tuần hoàn hóa học ta tìm được nguyến tố A là nguyên tố sắt ( Fe) Nguyên tố B là Oxi (O) Vậy công thức phân tử của hợp chất cần tìm là Fe2O3 - TH LM (Multidisciplinary Intergration) là cách dạy mà “dạy học một chủ đề được tiếp cận theo mỗi một môn học khác nhau và tiến hành song song 10 với nhau” [32] nhằm đạt được chuẩn mực của mỗi một môn. Hướng TH đa môn là một số chủ đề sẽ được nghiên cứu từ góc độ của các khoa học khác nhau. Theo cách tiếp cận TH LM, nội dung học tập thường được thiết kế thành một chuỗi vấn đề, các tình huống để việc giải quyết đòi hỏi tổng hợp kiến thức kĩ năng của các môn học khác nhau.
- TH xuyên môn (Transdisciplinary Integration) là dạy học các vấn đề, nội dung và giải quyết hết tất cả kiến thức, kĩ năng của tất cả các môn học và nghiên cứu các vấn đề trên nhiều phương diện với những nội dung, phương pháp đặc thù của xuyên môn, khi đó thành phần logic của từng môn học sẽ bị phá vỡ. Mục đích của việc này nhằm chú trọng để phát triển những kiến thức, kỹ năng mà các em có thể sử dụng trong tất cả các môn học, các trường hợp thực tế. Cách tiếp cận TH xuyên môn, giáo viên sẽ tổ chức chương trình học tập xoay quanh những vấn đề và mối quan tâm của người học. HS phát triển kĩ năng sống khi các em áp dụng những kĩ năng môn học và LM vào ngữ cảnh thực tế của cuộc sống hàng ngày.
Trong DH chương trình môn toán lớp 9, hình thức dạy học TH LM thường được sử dụng nhiều nhất. Đây là cách dạy học mở rộng kiến thức trong bài học với các kiến thức của các bộ môn như hóa học, vật lý cũng như các kiến thức trong thực tế mà HS tích lũy được từ cuộc sống hàng ngày, qua đó giúp người học làm giàu thêm vốn hiểu biết và phát triển nhân cách cho HS.