CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ VỐN TẠI TỔ CHỨC BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Tổng quan nghiên cứu về hoạt động đầu tư vốn tại các tổ chức bảo hiểm tiền gửi 1. Tổng quan nghiên cứu trong nước Các nghiên cứu trước đây về hoạt động sử dụng vốn của tổ chức bảo hiểm tiền gửi đã được nhiều tác giả quan tâm, trong đó có Phan Thị Thu Hiền và Phạm Văn Hiếu (năm 2020) nghiên cứu về hoạt động đầu tư của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, Bảo hiểm tiền gửi gắn với phát triển thị trưởng trái phiếu.
Đề tài nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động của Bảo hiểm Xã hội, Bảo hiểm Tiền gửi, vai trò của Bảo hiểm Xã hội, Bảo hiểm Tiền gửi trên thị trường trái phiếu, nghiên cứu kinh nghiệm các nước trong khu vực về hoạt động đầu tư của Bảo hiểm Xã hội, Bảo hiểm Tiền gửi để từ đó rút ra bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam, đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả đầu tư của Bảo hiểm Xã hội, Bảo hiểm Tiền gửi nhằm bổ sung nguồn vốn dài hạn cho thị trường trái phiếu. Theo đó, BHTG là tổ chức có nguồn vốn dài hạn, ổn định, có khả năng đầu tư vào các sản phẩm trên thị trường vốn để thúc đẩy sự phát triển của thị trường. Tuy nhiên sự tham gia của BHTG trên thị trường vốn còn hạn chế do một số bất cập về danh mục đầu tư, cơ chế, phạm vi đầu tư. Đề tài đã khái quát được những vấn đề lý luận về BHTG, hoạt động đầu tư và vai trò của BHTG.
Đề tài cũng phản ảnh rõ nét về thực trạng hoạt động đầu tư, về vai trò của BHTG trên thị trường trái phiếu: đã có những đóng góp đối với sự phát triển của thị trường trái phiếu, thể hiện các mặt như tăng cầu đầu tư, đa dạng hóa nhà đầu tư, tăng sự cạnh tranh, giảm chi phí, tăng cơ hội cho tổ chức phát hành huy động vốn trên thị trường; duy trì ổn định thị trường; thúc đẩy các 5 sản phẩm mới trên thị trường; hỗ trợ các tổ chức trung gian trên thị trường. Đề tài đã nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế trong hoạt động đầu tư quỹ hưu trí bắt buộc tại Malaysia và Hàn Quốc; tổ chức BHTG của Hàn Quốc, Nhật Bản và Malaysia,…từ đó rút ra nhiều bài học cho việc nghiên cứu và vận dụng vào Việt Nam. Cụ thể, các tổ chức BHXH, BHTG ở các nước đều quan tâm xây dựng năng lực và tuyển dụng đội ngũ nhân viên làm công tác đầu tư quỹ, am hiểu về lĩnh vực tài chính doanh nghiệp, đồng thời có khả năng phân tích đánh giá, thẩm định tính hiệu quả đầu tư vốn để kiểm soát hoạt động tài chính của các dự án đang tham gia đầu tư quỹ. Bên cạnh đó, các tổ chức BHTG đầu tư nguồn vốn nhàn rỗi khá đa dạng.
Một số tổ chức bảo hiểm tiền gửi như Tổng công ty bảo hiểm tiền gửi Hàn Quốc (KDIC), Malaysia (PIDM), Nhật Bản (DICJ) và Đài Loan (CDIC) đều được phép mua trái phiếu ngân hàng, gửi tiền tại các tổ chức tài chính lành mạnh… bên cạnh những hình thức đầu tư cơ bản là đầu tư TPCP, gửi tiền tại ngân hàng trung ương. Đề tài đã đề xuất được nhiều giải pháp, khuyến nghị chính sách như: Về khung khổ pháp lý, bổ sung nguyên tắc đầu tư, hình thức đầu tư, chiến lược, cơ cấu đầu tư, phương thức đầu tư được quy định trong luật và nghị định hiện hành. Bên cạnh đó, có những đề tài nghiên cứu về BHTGVN như nghiên cứu của Ngô Quang Huy (2020). Mục đích nghiên cứu của đề tàilà làm rõ các vấn đề lý luận của pháp luật về BHTG và phân tích thực trạng thực hiện các quy định của pháp luật và hoạt động của BHTGVN.
Theo đó, theo Luật các TCTD số 17, BHTGVN được giao thêm nhiều nhiệm vụ mới, quan trọng trong quá trình tái cơ cấu các TCTD như: (i) Thực hiện cho vay đặc biệt để hỗ trợ thanh khoản khi TCTD có nguy cơ mất khả năng chi trả, đe dọa sự ổn định hệ thống trong thời gian TCTD bị KSĐB; (ii) được mua trái phiếu dài hạn của TCTD hỗ trợ dựa trên quyết định của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) (iii) tham gia phối hợp với Ban KSĐB, Ngân hàng Hợp tác xã để đánh giá tính khả thi của phương án phục hồi 6 của QTDND, tổ chức tài chính vi mô, công ty tài chính; xây dựng phương án phá sản TCTD được KSĐB trình NHNN xem xét, quyết định… Chính vì thế, đề tài đã tập trung khái quát hóa các vấn đề lý luận về BHTG, phân tích, đánh giá, so sánh các quy định của pháp luật về BHTG ở Việt Nam hiện hành với pháp luật quốc tế và pháp luật nước ngoài có liên quan, tham khảo kinh nghiệm về điều chỉnh pháp luật đối với quan hệ BHTG của một số nước để tìm ra những bài học phù hợp với điều kiện của Việt Nam, chỉ ra những bất cập, hạn chế trong các quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam về BHTG. Đề tài tập trung nghiên cứu các nội dung về lý luận và pháp luật liên quan đến BHTG, khẳng định vị trí, vai trò của BHTG trong hệ thống tài chính ngân hàng và ý nghĩa đối với việc bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền, đánh giá các yếu tố tác động đến BHTG cả trong và ngoài nước để từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm phù hợp cho việc hoàn thiện pháp luật về BHTG ở Việt Nam hiện nay. Thông qua việc nghiên cứu thực trạng quy định pháp luật về BHTGVN, đề tài đã chỉ ra những hạn chế, bất cập trong cơ chế chính sách, quy định của pháp luật và thực tiễn thi hành để từ đó chỉ ra nguyên nhân của những hạn chế đó. Từ việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn về pháp luật BHTG, đề tài đã chỉ ra các yêu cầu cần thiết phải hoàn thiện pháp luật về BHTG cho phù hợp với định hướng phát triển kinh tế xã hội nói chung và chiến lược phát triển của ngành ngân hàng nói riêng.
Đưa ra các nhóm giải pháp để hoàn thiện pháp luật về BHTG, hoàn thiện về cơ cấu tổ chức và hoạt động của tổ chức BHTGVN và tổ chức tham gia BHTG đảm bảo phù hợp với xu thế phát triển trong tình hình mới. Trịnh Hương Giang (2017) đã mô tả các hoạt động nghiệp vụ của BHTGVN và chỉ ra 05 nhóm nhiệm vụ trọng tâm BHTGVN cần tập trung triển khai thực hiện trong đó có việc BHTGVN cân đối nguồn lực để vừa đầu tư hiệu quả NVTTNR, tăng cường năng lực tài chính của BHTGVN, vừa tham gia tái cơ cấu các TCTD và xử lý nợ xấu. 7 Nguyễn Thị Lệ (2015) đã nghiên cứu về các hoạt động của BHTGVN, đặc biệt là mô hình tổ chức của BHTGVN và mối quan hệ của BHTGVN đối với các tổ chức tín dụng khác. Sau khi phân tích hoạt động của tổ chức BHTG, đưa ra những đánh giá khách quan và những bài học kinh nghiệm quốc tế từ Mỹ, CHLB Đức để đưa ra các giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao vai trò của BHTG đối với sự phát triển lành mạnh của hệ thống ngân hàng thương mại ở Việt Nam.
Vũ Thị Mỹ Hương (2011) nghiên cứu về chính sách bảo hiểm tiền gửi, hệ thống hóa có bổ sung và hoàn thiện những vấn đề lý luận về chính sách BHTG, phân tích, đánh giá thực trạng chính sách BHTG và chỉ rõ một số tồn tại và nguyên nhân ảnh hưởng đến chính sách BHTG, từ đó đề xuất định hướng hoàn thiện chính sách BHTG cũng như một số giải pháp hoàn thiện bảo hiểm tiền gửi Việt Nam. Tổng quan nghiên cứu nước ngoài Cho tới nay, nhiều cá nhân và tổ chức, đặc biệt là các tổ chức tài chính quốc tế dành nhiều quan tâm, đầu tư nghiên cứu về tổ chức bảo hiểm tiền gửi để thúc đẩy triển khai phổ biến hoạt động này ngày càng hiệu quả hơn. Khởi đầu các nghiên cứu đã đề cập tới lý thuyết về BHTG, mối liên hệ giữa đổ vỡ ngân hàng dây chuyền (hàng loạt) với hoạt động BHTG, cơ chế hoạt động, ảnh hưởng của hoạt động BHTG đối với hoạt động tài chính vi mô và độ sâu tài chính của quốc gia, khả năng bảo vệ người gửi tiền của chính sách BHTG, phí bảo hiểm tiền gửi, hạn mức chi trả v. Các nghiên cứu trong giai đoạn trước năm 1980 về BHTG ít về số lượng và hạn chế về độ sâu, chủ yếu được công bố trong các tạp chí khoa học, tạp chí tiền tệ và kinh tế, chưa đủ tư liệu được công bố như một tài liệu nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống về lĩnh vực BHTG được một nhà xuất bản ấn hành.
8 Công trình nghiên cứu của Carisano (1992) về BHTG là nghiên cứu có hệ thống về hoạt động BHTG, tập trung vào mối quan hệ giữa hoạt động ngân hàng với hoạt động của BHTG, cơ sở lý luận của hoạt động BHTG, giải pháp, cơ sở lý luận của hoạt động BHTG, giải pháp hạn chế các ảnh hưởng bất lợi trong triển khai hoạt động BHTG, so sánh hoạt động BHTG ở các nước. Năm 2004, trung tâm đào tạo của IMF tại Singapore lần đầu đưa nội dung BHTG vào chủ đề đào tạo về ngân hàng và ổn định tài chính cho các học viên trong khu vực. Cosman (2013) đã có bài nghiên cứu về hoạt động đầu tư của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Canada. Bài nghiên cứu đã chỉ ra rằng mục tiêu đầu tư của tổng công ty BHTG Canada là cấp vốn cho hoạt động can thiệp để chi trả cho người gửi tiền và tự bù đắp chi phí hoạt động.
Tổng công ty BHTG Canada đã đưa những chính sách đầu tư với bộ nguyên tắc hướng dẫn cơ bản nhằm bảo toàn vốn bằng cách hạn chế rủi ro tín dụng và rủi ro về thị trường. Về cơ chế quản lý, tổng công ty BHTG Canada đã quản lý nguồn vốn đầu tư thông qua việc ban hành chính sách rủi ro tài chính như rủ ro tín dụng, thị trường và rủi ro thanh khoản,… Về cơ cấu đầu tư vốn, công ty tập trung đầu tư vào các công cụ tài chính có kì hạn cao nhất 5 năm. Về phương pháp quản lý vốn đầu tư tập trung vào quản lý nội bộ. Bài nghiên cứu đề xuất để quản lý tốt nguồn vốn BHTG, cần phải có lộ trình rõ ràng và chính sách đầu tư hợp lý để đảm bảo đạt mục tiêu đề ra.
Raimundas Zilinska và Lionius Gaizauskas (2015) đã có nghiên cứu về hoạt động đầu tư của các tổ chức bảo hiểm tiền gửi.