Tổng quan nghiên cứu

Nhu cầu tiêu thụ điện năng tại Việt Nam đã tăng trưởng nhanh chóng trong những năm gần đây, vượt xa tốc độ tăng trưởng GDP. Từ năm 1995 đến 2005, tốc độ tăng trưởng GDP trung bình đạt 7,2% trong khi tiêu thụ điện năng tăng bình quân 14,9% mỗi năm. Dự báo đến năm 2035, điện thương phẩm sẽ đạt khoảng 140.890 GWh với tốc độ tăng trưởng trung bình từ 6,3% đến 10,5% theo từng giai đoạn. Trong bối cảnh đó, dự án Nhà máy Nhiệt điện (NMNĐ) Dung Quất với công suất 1.200 MW được đề xuất nhằm đáp ứng nhu cầu điện năng khu vực miền Trung, giảm tổn thất điện năng và tăng tính chủ động cung cấp điện cho hệ thống quốc gia.

Ban đầu, dự án được quy hoạch sử dụng than làm nhiên liệu với tổng mức đầu tư hơn 2 tỷ USD, dự kiến vận hành từ năm 2020. Tuy nhiên, năm 2015, Chính phủ yêu cầu chuyển đổi công nghệ sang sử dụng khí tự nhiên dựa trên nguồn khí từ mỏ Cá Voi Xanh, dẫn đến việc lùi tiến độ đến năm 2023. Luận văn tập trung đánh giá tính khả thi kinh tế và tài chính của hai phương án sử dụng than và khí, đồng thời phân tích tác động ngoại tác môi trường, đặc biệt là chi phí tổn thất sức khỏe do ô nhiễm không khí. Mục tiêu nghiên cứu nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho quyết định đầu tư, đồng thời đề xuất chính sách hỗ trợ các bên liên quan và nâng cao chất lượng thẩm định dự án năng lượng tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình kinh tế công cộng về đánh giá dự án đầu tư công, trong đó trọng tâm là tiêu chuẩn giá trị hiện tại ròng (NPV) để đánh giá tính khả thi kinh tế và tài chính. Mô hình Capital Asset Pricing Model (CAPM) được sử dụng để xác định chi phí vốn bình quân gia quyền (WACC). Các khái niệm chính bao gồm:

  • NPV (Net Present Value): Giá trị hiện tại ròng của dòng tiền dự án, dùng để đánh giá lợi ích ròng của dự án.
  • EIRR (Economic Internal Rate of Return): Suất sinh lời nội tại kinh tế, phản ánh hiệu quả đầu tư trên cơ sở chi phí kinh tế.
  • FIRR (Financial Internal Rate of Return): Suất sinh lời nội tại tài chính, đánh giá khả năng thu hút vốn đầu tư.
  • Ngoại tác (Externalities): Tác động bên ngoài của dự án, đặc biệt là chi phí tổn thất sức khỏe do ô nhiễm không khí.
  • Mô hình IPA (Impact Path Approach): Phương pháp đánh giá tác động môi trường từ dưới lên, kết hợp mô hình vệt khói Gauss để mô phỏng phát tán ô nhiễm.

Ngoài ra, luận văn áp dụng phương pháp chuyển giao lợi ích (Benefit Transfer) để lượng hóa chi phí tổn thất sức khỏe dựa trên dữ liệu quốc tế và điều chỉnh theo sức mua tương đương (PPP).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo đầu tư của Công ty Tư vấn Điện lực 1 (PECC1) và Công ty Tư vấn Điện lực 2 (PECC2), số liệu quy hoạch ngành điện, các báo cáo môi trường và y tế liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ dự án NMNĐ Dung Quất với hai phương án nhiên liệu than và khí.

Phương pháp phân tích bao gồm:

  • Phân tích kinh tế: Thiết lập ngân lưu kinh tế dựa trên chi phí và lợi ích kinh tế, bao gồm chi phí đầu tư, vận hành, nhiên liệu, chi phí ngoại tác và lợi ích từ sản lượng điện và xỉ than. Chiết khấu dòng tiền theo suất chiết khấu kinh tế 8%.
  • Phân tích tài chính: Thiết lập ngân lưu tài chính dựa trên doanh thu bán điện, chi phí đầu tư, vận hành, nhiên liệu, thuế và vốn lưu động. Chiết khấu theo suất chiết khấu tài chính phù hợp.
  • Phân tích phân phối: Xác định các nhóm đối tượng hưởng lợi và chịu thiệt hại từ dự án.
  • Phân tích độ nhạy và mô phỏng Monte Carlo: Đánh giá rủi ro và xác suất tính khả thi của dự án khi các yếu tố như giá điện, giá nhiên liệu, chi phí đầu tư biến động.

Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn đầu tư và vận hành dự kiến từ 2016 đến 2050, với phạm vi địa lý tại khu kinh tế Dung Quất, tỉnh Quảng Ngãi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Phương án sử dụng than:

    • Giá trị hiện tại ròng kinh tế (ENPV) là -1,882 triệu USD, suất sinh lời nội tại kinh tế (EIRR) là -10,46%, cho thấy dự án không khả thi về mặt kinh tế.
    • Chi phí ngoại tác do ô nhiễm không khí chiếm khoảng 30% tổng chi phí kinh tế, tương đương 3,03 cent/KWh.
    • Nếu không tính chi phí ngoại tác, ENPV dương 143,51 triệu USD, EIRR 8,62%, dự án có thể được chấp thuận.
    • Phân tích mô phỏng Monte Carlo cho thấy xác suất khả thi kinh tế gần như 0%.

  2. Phương án sử dụng khí:

    • ENPV đạt 512 triệu USD, EIRR 14,22%, dự án khả thi về mặt kinh tế.
    • Chi phí ngoại tác giảm còn 15% tổng chi phí kinh tế, tương đương 0,94 cent/KWh.
    • Phân tích mô phỏng Monte Carlo cho thấy xác suất khả thi kinh tế khoảng 50,69%.
    • Dự án có tính bền vững hơn khi giá điện và giá khí biến động trong phạm vi dự báo.

  3. Phân tích tài chính:

    • Phương án khí có NPV tài chính 861 triệu USD, phương án than có NPV tài chính 129 triệu USD.
    • Phương án khí thu hút đầu tư tốt hơn do chi phí đầu tư thấp hơn và chi phí vận hành hiệu quả hơn.

  4. Phân tích phân phối lợi ích và thiệt hại:

    • Người sử dụng điện, lao động tại dự án và ngân sách nhà nước được hưởng lợi chính.
    • Người dân bị giải tỏa đất và chịu ảnh hưởng sức khỏe do ô nhiễm không khí là nhóm chịu thiệt hại.
    • Phần còn lại của nền kinh tế chịu thiệt hại do chi phí vốn và tỷ giá hối đoái.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy việc sử dụng than làm nhiên liệu cho NMNĐ Dung Quất không khả thi về mặt kinh tế do chi phí ngoại tác môi trường và sức khỏe quá lớn, gây tổn thất tổng thể cho nền kinh tế. Điều này phản ánh thực trạng các dự án nhiệt điện than tại Duyên hải miền Trung, nơi ô nhiễm không khí là vấn đề nghiêm trọng. Ngược lại, phương án sử dụng khí tự nhiên tận dụng nguồn khí Cá Voi Xanh có hiệu quả kinh tế và tài chính vượt trội, đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe cộng đồng.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế và trong nước, chi phí ngoại tác do ô nhiễm không khí từ than tương đương hoặc cao hơn mức trung bình, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nội hóa các chi phí này trong thẩm định dự án. Việc không tính đến chi phí ngoại tác trong báo cáo đầu tư ban đầu đã dẫn đến quyết định phê duyệt dự án theo phương án than thiếu căn cứ kinh tế vững chắc.

Phân tích độ nhạy và mô phỏng rủi ro cho thấy phương án khí có tính ổn định và bền vững hơn trong điều kiện biến động giá điện và nhiên liệu, phù hợp với xu hướng chuyển đổi năng lượng sạch trên thế giới. Kết quả nghiên cứu cũng làm nổi bật vai trò của công tác thẩm định môi trường và kinh tế trong việc đảm bảo phát triển bền vững và bảo vệ lợi ích cộng đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Ưu tiên đầu tư dự án sử dụng khí tự nhiên:
    Nhà nước cần phê duyệt và hỗ trợ triển khai phương án sử dụng khí cho NMNĐ Dung Quất nhằm đảm bảo hiệu quả kinh tế và giảm thiểu tác động môi trường. Thời gian thực hiện ưu tiên trong giai đoạn 2020-2023, chủ thể là Bộ Công Thương và nhà đầu tư.

  2. Nâng cao chất lượng thẩm định dự án:
    Cần tăng cường năng lực nguồn nhân lực và thống nhất tiêu chuẩn thẩm định kinh tế, tài chính và môi trường cho các dự án năng lượng. Thực hiện thường xuyên từ nay đến 2025, do các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức tư vấn thực hiện.

  3. Đảm bảo thẩm định môi trường nghiêm ngặt:
    Tăng cường đánh giá tác động môi trường, đặc biệt là lượng hóa chi phí ngoại tác để sàng lọc các dự án có rủi ro cao về ô nhiễm không khí và sức khỏe cộng đồng. Áp dụng cho tất cả dự án nhiệt điện mới và mở rộng, do Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì.

  4. Áp dụng chính sách thuế và phí môi trường:
    Tăng các khoản thuế tài nguyên và thuế môi trường đối với các dự án nhiệt điện than nhằm bù đắp chi phí xã hội và khuyến khích sử dụng công nghệ sạch hơn. Triển khai trong giai đoạn 2021-2025, do Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Công Thương thực hiện.

  5. Chính sách hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng:
    Xây dựng các chương trình hỗ trợ tái định cư, chăm sóc sức khỏe và bồi thường hợp lý cho người dân bị giải tỏa và chịu ảnh hưởng ô nhiễm từ dự án. Thực hiện song song với tiến độ dự án, do UBND tỉnh Quảng Ngãi và các cơ quan liên quan đảm nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cơ quan quản lý nhà nước về năng lượng và môi trường:
    Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện quy trình thẩm định dự án, nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ môi trường.

  2. Nhà đầu tư và doanh nghiệp năng lượng:
    Giúp đánh giá chính xác tính khả thi kinh tế và tài chính của các dự án nhiệt điện, từ đó lựa chọn công nghệ và chiến lược đầu tư phù hợp.

  3. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực chính sách công và phát triển bền vững:
    Cung cấp dữ liệu thực tiễn và phương pháp luận để nghiên cứu sâu hơn về tác động môi trường và kinh tế của các dự án năng lượng.

  4. Cộng đồng và tổ chức xã hội quan tâm đến môi trường và sức khỏe:
    Hiểu rõ các tác động tiêu cực của dự án nhiệt điện than, từ đó tham gia giám sát và đề xuất các chính sách bảo vệ quyền lợi cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao dự án sử dụng than không khả thi về mặt kinh tế?
    Do chi phí ngoại tác từ ô nhiễm không khí và tổn thất sức khỏe người dân rất lớn, chiếm khoảng 30% tổng chi phí kinh tế, khiến giá trị hiện tại ròng kinh tế âm, gây tổn thất cho nền kinh tế.

  2. Phương án sử dụng khí có những lợi thế gì?
    Phương án khí có chi phí đầu tư thấp hơn, chi phí vận hành hiệu quả, giảm thiểu ô nhiễm không khí và tổn thất sức khỏe, mang lại lợi ích kinh tế ròng dương và khả năng thu hút đầu tư cao.

  3. Chi phí ngoại tác được tính toán như thế nào?
    Sử dụng mô hình IPA kết hợp mô hình vệt khói Gauss để ước lượng mức độ ô nhiễm PM10, sau đó lượng hóa tổn thất sức khỏe dựa trên chi phí điều trị và tổn thất lao động, điều chỉnh theo sức mua tương đương.

  4. Ai là nhóm chịu thiệt hại chính từ dự án?
    Người dân bị giải tỏa đất và những người sống gần nhà máy chịu ảnh hưởng sức khỏe do ô nhiễm không khí, trong khi các nhóm khác như người sử dụng điện và lao động tại dự án được hưởng lợi.

  5. Chính sách nào cần thiết để giảm thiểu tác động tiêu cực?
    Cần nâng cao chất lượng thẩm định dự án, áp dụng thuế môi trường, hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng, và ưu tiên sử dụng công nghệ sạch như khí tự nhiên để phát triển năng lượng bền vững.

Kết luận

  • Dự án NMNĐ Dung Quất sử dụng than không khả thi về mặt kinh tế do chi phí ngoại tác môi trường và sức khỏe quá lớn, gây tổn thất kinh tế nghiêm trọng.
  • Phương án sử dụng khí tự nhiên có tính khả thi kinh tế và tài chính cao, đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe cộng đồng.
  • Việc đánh giá tính khả thi dự án cần bao gồm lượng hóa chi phí ngoại tác để đảm bảo quyết định đầu tư bền vững và có lợi cho toàn xã hội.
  • Nhà nước cần nâng cao chất lượng thẩm định, áp dụng chính sách thuế môi trường và hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng để phát triển ngành điện hiệu quả và bền vững.
  • Các bước tiếp theo bao gồm hoàn thiện khung pháp lý thẩm định, triển khai dự án sử dụng khí và giám sát chặt chẽ tác động môi trường trong quá trình vận hành.

Hành động ngay: Các cơ quan quản lý và nhà đầu tư cần phối hợp triển khai các khuyến nghị nhằm đảm bảo phát triển năng lượng sạch, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững tại Việt Nam.