Điều Tra và Đánh Giá Nguồn Tài Nguyên Cây Thuốc Ở Vườn Quốc Gia Cúc Phương

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu điều tra và đánh giá nguồn tài nguyên cây thuốc ở vườn quốc gia cúc phương làm cơ sở cho công tác, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Đinh Trọng Hải
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tiến Hiệp
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Điều Tra Và Đánh Giá Nguồn Tài Nguyên Cây Thuốc Tại Vườn Quốc Gia Cúc Phương
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở một số nước trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở Việt Nam
• 1.3. Một số nghiên cứu về thực vật tại Vườn quốc gia Cúc Phương

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Nguồn Cây Thuốc Vườn Cúc Phương

Vườn Quốc gia Cúc Phương, một trong những khu bảo tồn thiên nhiên quan trọng nhất Việt Nam, nổi tiếng với sự đa dạng sinh học phong phú, đặc biệt là nguồn tài nguyên cây thuốc. Từ xa xưa, cộng đồng địa phương đã sử dụng thực vật dược liệu Cúc Phương để chữa bệnh và duy trì sức khỏe. Việc đánh giá tài nguyên cây thuốc Cúc Phương không chỉ giúp bảo tồn các loài cây quý hiếm mà còn mở ra tiềm năng phát triển kinh tế bền vững cho khu vực. Nghiên cứu này tập trung vào việc điều tra, định danh và đánh giá trữ lượng các loài cây thuốc, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên này. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng 80% dân số ở các nước đang phát triển vẫn dựa vào y học cổ truyền để chăm sóc sức khỏe ban đầu, cho thấy tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu tự nhiên.

1.1. Giá trị của đa dạng sinh học cây thuốc Cúc Phương

Cúc Phương là một trong những trung tâm đa dạng sinh học của Việt Nam, nơi tập trung nhiều loài cây thuốc quý hiếm. Sự đa dạng này không chỉ có giá trị về mặt khoa học mà còn có ý nghĩa lớn trong việc cung cấp nguồn dược liệu cho y học cổ truyền và hiện đại. Việc bảo tồn đa dạng sinh học cây thuốc Cúc Phương là vô cùng quan trọng để đảm bảo nguồn cung cấp dược liệu bền vững trong tương lai. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, nhiều loài cây thuốc ở Cúc Phương có tiềm năng lớn trong việc điều trị các bệnh nan y, mở ra cơ hội phát triển các loại thuốc mới.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc

Nghiên cứu và bảo tồn nguồn cây thuốc Vườn Quốc Gia Cúc Phương đóng vai trò then chốt trong việc duy trì đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương. Việc đánh giá trữ lượng, phân bố và đặc tính sinh học của các loài cây thuốc giúp chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị của chúng và đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Đồng thời, nghiên cứu này cũng góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên cây thuốc và sử dụng chúng một cách bền vững.

II. Thách Thức Khai Thác Cây Thuốc Quá Mức Tại Cúc Phương

Mặc dù sở hữu nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú, Vườn Quốc gia Cúc Phương đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên này. Tình trạng khai thác quá mức, phá rừng làm nương rẫy và biến đổi khí hậu đang đe dọa sự tồn tại của nhiều loài cây thuốc quý hiếm. Bên cạnh đó, tri thức bản địa về sử dụng cây thuốc cũng đang dần bị mai một do thiếu sự quan tâm của thế hệ trẻ và sự du nhập của các phương pháp chữa bệnh hiện đại. Theo thống kê, nhiều loài cây thuốc ở Cúc Phương đã giảm đáng kể về trữ lượng, thậm chí có nguy cơ tuyệt chủng nếu không có các biện pháp can thiệp kịp thời.

2.1. Thực trạng khai thác và sử dụng cây thuốc Cúc Phương

Việc khai thác cây thuốc tại Cúc Phương diễn ra một cách tự phát và thiếu kiểm soát, dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn tài nguyên. Nhiều người dân địa phương khai thác dược liệu để bán hoặc sử dụng cho mục đích cá nhân mà không quan tâm đến việc tái tạo và bảo vệ. Điều này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đa dạng sinh học và khả năng phục hồi của các loài cây thuốc. Cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn để kiểm soát hoạt động khai thác và đảm bảo sử dụng tài nguyên cây thuốc một cách bền vững.

2.2. Nguy cơ tuyệt chủng của các loài cây thuốc quý hiếm

Nhiều loài cây thuốc quý hiếm ở Cúc Phương đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Các loài như Sâm vũ diệp, Tam thất hoang và Ngũ gia bì gai đã giảm đáng kể về số lượng và phân bố. Việc mất đi các loài cây này không chỉ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học mà còn gây thiệt hại lớn cho y học cổ truyền và tiềm năng phát triển các loại thuốc mới. Cần có các chương trình bảo tồn đặc biệt để bảo vệ các loài cây thuốc đang bị đe dọa và phục hồi quần thể của chúng.

III. Phương Pháp Đánh Giá Nguồn Tài Nguyên Cây Thuốc Cúc Phương

Để đánh giá tài nguyên cây thuốc Cúc Phương một cách toàn diện và chính xác, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học kết hợp với tri thức bản địa. Các phương pháp này bao gồm điều tra thực địa, định danh loài, phân tích thành phần hóa học, đánh giá trữ lượng và phân bố, cũng như thu thập thông tin về sử dụng cây thuốc từ cộng đồng địa phương. Kết quả nghiên cứu cây thuốc Cúc Phương sẽ là cơ sở quan trọng để xây dựng các kế hoạch bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên này. Việc áp dụng các phương pháp đánh giá phù hợp sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị của thực vật dược liệu Cúc Phương và đưa ra các quyết định quản lý hiệu quả.

3.1. Điều tra thực địa và thu thập mẫu cây thuốc

Điều tra thực địa là bước quan trọng đầu tiên trong việc đánh giá tài nguyên cây thuốc. Các nhà nghiên cứu sẽ tiến hành khảo sát các khu vực khác nhau trong Vườn Quốc gia Cúc Phương để xác định sự phân bố và trữ lượng của các loài cây thuốc. Mẫu dược liệu sẽ được thu thập và định danh để xác định chính xác loài và phân tích thành phần hóa học. Quá trình điều tra cần được thực hiện một cách cẩn thận và có hệ thống để đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của dữ liệu.

3.2. Phân tích thành phần hóa học và tác dụng dược lý

Phân tích thành phần hóa học của cây thuốc giúp xác định các hoạt chất có tác dụng dược lý. Các hoạt chất này có thể được sử dụng để phát triển các loại thuốc mới hoặc cải thiện hiệu quả của các bài thuốc cổ truyền. Nghiên cứu về tác dụng dược lý của thực vật dược liệu Cúc Phương cũng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cơ chế tác động của chúng và ứng dụng chúng một cách hiệu quả trong điều trị bệnh. Các phương pháp phân tích hiện đại như sắc ký khí, sắc ký lỏng và quang phổ khối được sử dụng để xác định và định lượng các thành phần hóa học trong dược liệu.

IV. Giải Pháp Bảo Tồn Nguồn Cây Thuốc Quý Hiếm Tại Cúc Phương

Để bảo tồn nguồn cây thuốc quý hiếm tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả, bao gồm: tăng cường quản lý và kiểm soát khai thác, xây dựng các khu bảo tồn chuyên biệt, phục hồi rừng và tái tạo cây thuốc, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển du lịch sinh thái. Các giải pháp này cần được thực hiện một cách bền vững và có sự tham gia của cộng đồng địa phương để đảm bảo tính hiệu quả và lâu dài. Việc bảo tồn cây thuốc Cúc Phương không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chức năng mà còn là của toàn xã hội.

4.1. Tăng cường quản lý và kiểm soát khai thác cây thuốc

Cần có các quy định chặt chẽ hơn về khai thác cây thuốc tại Cúc Phương, bao gồm việc cấp phép khai thác, quy định về số lượng và chủng loại dược liệu được phép khai thác, và kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác. Các cơ quan chức năng cần tăng cường tuần tra và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm để ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép và bảo vệ nguồn tài nguyên cây thuốc.

4.2. Xây dựng các khu bảo tồn chuyên biệt cho cây thuốc

Việc xây dựng các khu bảo tồn chuyên biệt cho cây thuốc là một giải pháp hiệu quả để bảo vệ các loài dược liệu quý hiếm. Các khu bảo tồn này sẽ được quản lý và bảo vệ nghiêm ngặt, đồng thời tạo điều kiện cho các loài cây thuốc phát triển và sinh sản. Các khu bảo tồn cũng có thể được sử dụng cho mục đích nghiên cứu khoa học và giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn tài nguyên cây thuốc.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Cây Thuốc Cúc Phương Vào Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu cây thuốc Cúc Phương có thể được ứng dụng vào nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm: phát triển các sản phẩm dược liệu có giá trị gia tăng, xây dựng các bài thuốc cổ truyền hiệu quả, phát triển du lịch sinh thái và giáo dục cộng đồng về bảo tồn cây thuốc. Việc ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sẽ góp phần nâng cao giá trị của tài nguyên cây thuốc và mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường cho khu vực.

5.1. Phát triển các sản phẩm dược liệu từ cây thuốc Cúc Phương

Nghiên cứu về thành phần hóa học và tác dụng dược lý của cây thuốc giúp chúng ta phát triển các sản phẩm dược liệu có giá trị gia tăng, như thuốc, thực phẩm chức năng và mỹ phẩm. Các sản phẩm này có thể được sản xuất từ các loài cây thuốc có trữ lượng lớn và được khai thác một cách bền vững. Việc phát triển các sản phẩm dược liệu sẽ tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng địa phương và góp phần bảo tồn tài nguyên cây thuốc.

5.2. Xây dựng các bài thuốc cổ truyền hiệu quả từ dược liệu

Tri thức bản địa về sử dụng cây thuốc có thể được kết hợp với các kết quả nghiên cứu khoa học để xây dựng các bài thuốc cổ truyền hiệu quả. Các bài thuốc này có thể được sử dụng để điều trị các bệnh thông thường hoặc các bệnh nan y. Việc xây dựng các bài thuốc cổ truyền sẽ giúp bảo tồn và phát huy giá trị của y học cổ truyền và cung cấp các phương pháp chữa bệnh an toàn và hiệu quả.

VI. Tương Lai Của Nghiên Cứu và Bảo Tồn Cây Thuốc Cúc Phương

Nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc Cúc Phương là một quá trình liên tục và cần có sự đầu tư và quan tâm lâu dài. Trong tương lai, cần tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu, bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế và nâng cao năng lực cho các nhà nghiên cứu và quản lý. Việc bảo tồn đa dạng sinh học cây thuốc Cúc Phương không chỉ là trách nhiệm của Việt Nam mà còn là của toàn cầu.

6.1. Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc

Hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc. Các tổ chức quốc tế có thể cung cấp nguồn lực tài chính, kỹ thuật và kinh nghiệm để hỗ trợ các hoạt động nghiên cứu và bảo tồn tài nguyên cây thuốc tại Cúc Phương. Việc hợp tác quốc tế cũng giúp chúng ta tiếp cận với các công nghệ và phương pháp nghiên cứu tiên tiến, cũng như chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức với các quốc gia khác.

6.2. Nâng cao năng lực cho các nhà nghiên cứu và quản lý

Để đảm bảo hiệu quả của các hoạt động nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc, cần nâng cao năng lực cho các nhà nghiên cứu và quản lý. Các chương trình đào tạo và bồi dưỡng chuyên môn cần được tổ chức thường xuyên để cập nhật kiến thức và kỹ năng cho các cán bộ làm công tác nghiên cứu và quản lý tài nguyên cây thuốc. Việc đầu tư vào nguồn nhân lực là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của các hoạt động bảo tồn và phát triển cây thuốc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ sinh thái rừng nhiệt đới toàn cầu hiện sở hữu khoảng 35.000 loài thực vật làm thuốc trên tổng số 250.000 loài thực vật bậc cao, đóng góp giá trị thương mại ước tính đạt 800 đến 900 tỷ USD mỗi năm. Tại Việt Nam, nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên ghi nhận khoảng 3.849 loài thuộc 307 họ thực vật. Tuy nhiên, sự gia tăng áp lực dân số, tập quán canh tác nương rẫy cùng tình trạng khai thác thương mại quá mức đã làm suy thoái nghiêm trọng thảm thực vật tự nhiên, đẩy nhiều loài cây thuốc quý trước nguy cơ tuyệt chủng và khiến tri thức bản địa bị mai một nhanh chóng.

Trước thực trạng cấp bách đó, đề tài nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề điều tra toàn diện, đánh giá tính đa dạng sinh học và hiện trạng khai thác nguồn tài nguyên cây thuốc tại Vườn quốc gia Cúc Phương. Mục tiêu cụ thể là xây dựng danh lục thành phần loài chuẩn xác, phân tích các chỉ số đa dạng về bậc phân loại, dạng sống, sinh cảnh phân bố, phổ bệnh điều trị, đồng thời phân hạng các loài nguy cấp theo chuẩn quốc gia và quốc tế.

Nghiên cứu được triển khai trên toàn bộ phạm vi 22.200 ha (chiếm khoảng 0,07% diện tích cả nước) của Vườn quốc gia Cúc Phương, trải dài trên địa bàn 15 xã thuộc 4 huyện của 3 tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình và Thanh Hóa trong giai đoạn hoàn thành năm 2008. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc: thiết lập danh mục 649 loài cây thuốc (chiếm 33,7% tổng số loài thực vật của Vườn và 16,9% hệ cây thuốc Việt Nam), xác định 51 loài cần ưu tiên bảo tồn (chiếm 7,8% tổng số loài cây thuốc tại khu vực) và tư liệu hóa 30 bài thuốc cổ truyền của cộng đồng người Mường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết Bảo tồn đa dạng sinh học và Quản lý tài nguyên rừng bền vững kết hợp chặt chẽ với các nguyên lý của Dân tộc thực vật học (Ethnobotany) và Dân tộc dược học (Ethnopharmacology). Mô hình nghiên cứu tích hợp hai trụ cột chính: điều tra phân loại học hình thái thực vật học hiện đại và đánh giá tri thức sử dụng thuốc dân gian của cộng đồng địa phương.

Khung lý thuyết định hình qua 4 khái niệm then chốt:

1. Đa dạng thành phần loài thực vật bậc cao có mạch (Vascular Plant Species Diversity) theo hệ thống phân loại Brummitt (1992) và Takhtajan.
2. Phổ dạng sống thực vật (Plant Life Forms) phản ánh mức độ thích nghi sinh thái qua 4 nhóm: thân gỗ, thân bụi, thân thảo và thân leo.
3. Phân hạng mức độ đe dọa tuyệt chủng dựa trên tiêu chí Sách Đỏ Việt Nam 2007, Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ và khuyến cáo của Trung tâm Giám sát Bảo tồn Thế giới thuộc Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP-WCMC).
4. Tri thức bản địa về y dược học cổ truyền (Indigenous Medical Knowledge) trong việc khai thác bộ phận cây và phân nhóm 21 nhóm bệnh lý điều trị.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống mẫu vật thực địa, tiêu bản lưu trữ tại Phòng tiêu bản Vườn quốc gia Cúc Phương (CPNP), tài liệu chuyên khảo kế thừa giai đoạn 1961 - 2006 và kết quả phỏng vấn sâu người dân địa phương.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thiết lập hệ thống ô tiêu chuẩn diện tích 1.000 m2 (kích thước 20x50 m) theo phương pháp chọn mẫu điển hình đại diện trên các dạng địa hình karst đá vôi hiểm trở, đồi đất và thung lũng. Đối với mỗi loài cây thuốc, nghiên cứu thu thập tối thiểu 03 mẫu tiêu bản phục vụ ép khô và mẫu hoa tươi ngâm bảo quản trong dung dịch cồn 60 độ để giám định hình thái. Đồng thời, nghiên cứu thực hiện phỏng vấn sâu cỡ mẫu gồm 12 người làm thuốc giỏi (các ông lang, bà mế dân tộc Mường) cư trú tại các thôn bản vùng đệm.

Về phương pháp phân tích: Luận văn sử dụng phương pháp hình thái so sánh kết hợp tra cứu khóa định loại chuyên ngành và đối chiếu tiêu bản chuẩn để xác định danh pháp khoa học. Phương pháp thống kê toán học mô tả được ứng dụng để lượng hóa các tỷ lệ phần trăm về họ, chi, loài, dạng sống và cơ cấu bộ phận sử dụng. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính chuẩn xác sinh học cao nhất, khắc phục tính dị biệt của tên gọi địa phương và phù hợp với điều kiện thực địa đặc thù vùng núi đá vôi nhiệt đới. Toàn bộ chu trình khảo sát, thu thập mẫu và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục trong giai đoạn 1998 - 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tính đa dạng thành phần loài đạt mức vượt trội: Nghiên cứu đã xác định được 649 loài cây thuốc thuộc 455 chi và 148 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Hạt kín (Magnoliophyta) giữ vị trí thống soái với 627 loài (chiếm 96,6% tổng số loài cây thuốc), trong đó lớp Hai lá mầm chiếm ưu thế áp đảo với 538 loài (85,8% ngành Hạt kín).

Thứ hai, đặc trưng về dạng sống và sinh cảnh: Cây thân thảo chiếm tỷ lệ lớn nhất với 218 loài (33,6%), tiếp theo là cây thân gỗ với 179 loài (27,6%), cây thân leo có 138 loài (21,3%) và cây thân bụi có 114 loài (17,6%). Về sinh cảnh, 326 loài (50,2%) phân bố trong rừng tự nhiên nguyên sinh và thứ sinh, 198 loài (30,5%) mọc tại vườn gia đình và ven đường làng bản, 125 loài (19,3%) tập trung ở trảng cây bụi, nương rẫy.

Thứ ba, sự đa dạng về bộ phận sử dụng và phổ bệnh: Lá là bộ phận được khai thác nhiều nhất với 354 loài (53,6%), thân có 191 loài (29,4%) và rễ có 176 loài (27,1%). Các cây thuốc được người dân ứng dụng chữa trị 21 nhóm bệnh, trong đó nhóm bệnh đường tiêu hóa chiếm tỷ lệ cao nhất với 168 loài (25,9%), bệnh ngoài da chiếm 125 loài (19,3%), bệnh xương khớp chiếm 74 loài (11,4%).

Thứ tư, áp lực đe dọa và hiện trạng khai thác: Nghiên cứu ghi nhận 51 loài cây thuốc nguy cấp cần ưu tiên bảo vệ (chiếm 7,8% hệ cây thuốc của Vườn), gồm 9 loài trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (như Khôi tía, Bổ cốt toái, Hoàng đằng) và 12 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP (như Lan Kim tuyến, Hài đốm, Gù hương). Khảo sát thương mại ghi nhận 29 loài bị khai thác buôn bán thường xuyên với sản lượng hàng trăm tấn mỗi năm, trong đó có 6 loài nguy cấp bị thu hái ráo riết.

Thảo luận kết quả

Cơ cấu thực vật làm thuốc tại Cúc Phương tập trung chủ yếu ở nhóm thân thảo, thân bụi và dây leo (tổng cộng 470 loài, chiếm 72,5%). Đặc tính này đem lại lợi thế lớn cho việc gây trồng, nhân giống nhanh và chu kỳ thu hoạch ngắn. Tuy nhiên, việc có tới 50,1% số loài bị khai thác từ 2 bộ phận trở lên hoặc dùng toàn bộ rễ, thân, vỏ đang tạo ra nguy cơ suy thoái quần thể nghiêm trọng nếu không có quy trình khai thác bền vững.

So sánh tương quan cho thấy, dù diện tích chỉ chiếm 0,07% lãnh thổ quốc gia, Cúc Phương sở hữu tới 16,9% tổng số loài cây thuốc và 48,2% số họ cây thuốc của Việt Nam. Tỷ lệ này cao hơn đáng kể so với nhiều khu bảo tồn thiên nhiên khác cùng thời điểm, khẳng định Cúc Phương là kho dự trữ nguồn gen dược liệu trọng yếu.

Toàn bộ các phát hiện định lượng trên có thể được biểu thị trực quan thông qua các hình thức:

• Biểu đồ tròn (Pie chart) thể hiện tỷ lệ 4 dạng sống thực vật và cơ cấu phân bố theo 3 dạng sinh cảnh chính.
• Biểu đồ cột ngang (Bar chart) trực quan hóa tần suất xuất hiện của cây thuốc trên 21 nhóm bệnh lý, làm nổi bật hai nhóm tiêu hóa và da liễu.
• Bảng ma trận đối chiếu cấp độ đe dọa (VU, EN, IA, IIA) của 51 loài quý hiếm theo 3 hệ thống đánh giá Sách Đỏ Việt Nam, Nghị định 32/2006/NĐ-CP và UNEP-WCMC.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc tại Vườn quốc gia Cúc Phương, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Thiết lập vùng bảo vệ nghiêm ngặt và hành lang bảo tồn nguyên vị: Ban Quản lý Vườn quốc gia Cúc Phương chủ trì khoanh vùng bảo tồn nguyên vị (in-situ) đối với 20.473 ha thảm thực vật rừng tự nhiên, tập trung giám sát chặt chẽ quần thể 51 loài cây thuốc nguy cấp; đồng thời xây dựng vườn ươm thực vật chuyển vị (ex-situ) quy mô 2 ha nhằm nhân giống các loài quý hiếm như Lan Kim tuyến (Anoectochilus roxburghii), Hài đốm (Paphiopedilum concolor) và Khôi tía (Ardisia silvestris) trong giai đoạn 2009 - 2012.

2. Chuyển giao mô hình nông lâm kết hợp phát triển dược liệu vùng đệm: Hạt Kiểm lâm phối hợp cùng chính quyền 15 xã vùng đệm triển khai hướng dẫn kỹ thuật thuần hóa, canh tác 6 loài cây thuốc thương phẩm có chu kỳ ngắn (như Khôi tía, Cỏ xước, Cốt toái bổ) trong vườn nhà và vườn rừng cho 500 hộ gia đình, đặt mục tiêu cắt giảm 60% tình trạng người dân vào rừng khai thác tự nhiên đến năm 2015.

3. Số hóa và chuẩn hóa tri thức y học cổ truyền dân tộc Mường: Trạm Nghiên cứu khoa học phối hợp với Viện Dược liệu tiến hành thẩm định thành phần hóa học, kiểm chứng lâm sàng cho 30 bài thuốc cổ truyền thu thập từ 12 ông lang mế tiêu biểu, hoàn thiện hồ sơ đăng ký chỉ dẫn địa lý và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tri thức bản địa trong thời hạn 24 tháng.

4. Tăng cường kiểm soát thị trường và thực thi chế tài lâm nghiệp: Lực lượng Kiểm lâm liên tỉnh (Ninh Bình, Hòa Bình, Thanh Hóa) phối hợp với Quản lý thị trường tăng cường tuần tra, thanh tra định kỳ các chợ đầu mối và điểm thu mua dược liệu, xử lý nghiêm hành vi buôn bán trái phép các loài thuộc Danh mục Nghị định 32/2006/NĐ-CP, phấn đấu kiểm soát và xóa bỏ 100% các điểm tiêu thụ dược liệu trái phép trong vòng 1 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

1. Các nhà nghiên cứu thực vật học và dược học: Khai thác danh lục chuẩn hóa 649 loài cây thuốc, hệ thống dẫn liệu phân loại học chi tiết và cơ sở dữ liệu về 21 nhóm bệnh để định hướng nghiên cứu chiết xuất hoạt chất mới, sàng lọc dược tính phục vụ ngành công nghiệp dược phẩm.

2. Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và cán bộ lâm nghiệp: Ứng dụng quy trình điều tra ô tiêu chuẩn 1.000 m2 trên địa hình karst, phương pháp đánh giá 51 loài thực vật nguy cấp để xây dựng đề án quản lý tài nguyên rừng và quy hoạch phân khu bảo tồn thực vật đặc hữu.

3. Các doanh nghiệp sản xuất dược liệu và hợp tác xã nông nghiệp: Sử dụng danh mục 29 loài cây thuốc thương mại và hướng dẫn sinh thái dạng sống để xây dựng các dự án trồng trọt, chế biến dược liệu sạch đạt chuẩn thực hành tốt nuôi trồng và thu hái (GACP) tại các vùng đệm đồi núi.

4. Học viên cao học và sinh viên ngành Lâm học, Sinh học, Y học cổ truyền: Sử dụng luận văn như một tài liệu mẫu chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu liên ngành dân tộc thực vật học, tham khảo nguồn dữ liệu 30 bài thuốc dân gian và 12 ca nghiên cứu tri thức bản địa phục vụ các khóa luận học thuật.

Câu hỏi thường gặp

Vườn quốc gia Cúc Phương hiện ghi nhận bao nhiêu loài cây thuốc mọc tự nhiên? Luận văn đã thống kê chính xác 649 loài cây thuốc thuộc 455 chi và 148 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Số lượng này chiếm tới 33,7% tổng số loài thực vật đã biết tại Cúc Phương và tương đương 16,9% tổng số loài cây thuốc được ghi nhận trên toàn lãnh thổ Việt Nam.

Nhóm bệnh nào được điều trị phổ biến nhất bằng cây thuốc tại địa phương? Cây thuốc tại Cúc Phương được sử dụng chữa trị 21 nhóm bệnh khác nhau theo kinh nghiệm dân gian. Trong đó, nhóm bệnh về đường tiêu hóa có số lượng cây chữa trị nhiều nhất với 168 loài (25,9%), theo sau là các bệnh ngoài da, mụn nhọt, vết thương nhiễm trùng với 125 loài (19,3%).

Có bao nhiêu loài cây thuốc nguy cấp cần ưu tiên bảo tồn tại khu vực này? Nghiên cứu xác định tổng cộng 51 loài cây thuốc có nguy cơ tuyệt chủng cần ưu tiên bảo vệ (chiếm 7,8% hệ cây thuốc của Vườn). Danh sách bao gồm 9 loài ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam 2007, 12 loài thuộc danh mục Nghị định 32/2006/NĐ-CP và 35 loài theo khuyến cáo của tổ chức UNEP-WCMC.

Bộ phận nào của cây thuốc bị thu hái nhiều nhất và ảnh hưởng thế nào đến quần thể? Lá là bộ phận được thu hái nhiều nhất với 354 loài (53,6%), tiếp đến là thân (191 loài) và rễ (176 loài). Việc khai thác rễ, thân hoặc sử dụng toàn phần ở hơn 50% số loài khiến cây mất khả năng tái sinh tự nhiên, đẩy nhiều loài có giá trị cao trước nguy cơ cạn kiệt.

Cộng đồng người Mường đóng góp những tư liệu y học dân gian nào trong nghiên cứu? Thông qua phỏng vấn chuyên sâu 12 ông lang, bà mế tiêu biểu, tác giả đã thu thập và tư liệu hóa được 30 bài thuốc gia truyền chữa 13 nhóm bệnh thông thường và mãn tính. Trung bình mỗi thầy thuốc bản địa nắm giữ và sử dụng thường xuyên khoảng 78 loài cây thuốc tự nhiên.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng danh lục khoa học chuẩn xác gồm 649 loài cây thuốc thuộc 455 chi, 148 họ tại Vườn quốc gia Cúc Phương, chiếm 16,9% hệ cây thuốc toàn quốc.
• Phân tích cấu trúc cho thấy ngành Hạt kín chiếm ưu thế tuyệt đối (96,6%), dạng sống thân thảo dẫn đầu (33,6%) và sinh cảnh rừng tự nhiên chiếm tỷ trọng phân bố cao nhất (50,2%).
• Xác lập danh mục 51 loài cây thuốc nguy cấp cần ưu tiên bảo vệ nghiêm ngặt theo các tiêu chuẩn phân hạng quốc gia và quốc tế.
• Khảo sát thực trạng thị trường ghi nhận 29 loài bị khai thác thương phẩm khối lượng lớn, đồng thời bảo tồn thành công tư liệu 30 bài thuốc cổ truyền của người Mường.
• Hoàn thiện hệ thống 4 giải pháp chiến lược gắn kết giữa bảo tồn nguyên vị, phát triển sinh kế trồng dược liệu vùng đệm và kiểm soát thị trường.

Công trình là đóng góp học thuật quan trọng, cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho chiến lược quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển ngành dược liệu Việt Nam trong giai đoạn 5 đến 10 năm tiếp theo. Các cơ quan quản lý lâm nghiệp, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cần nhanh chóng ứng dụng các khuyến nghị của đề tài vào thực tiễn quản trị tài nguyên rừng và phát triển kinh tế cộng đồng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở một số nước trên thế giới Trong các xã hội cổ xưa, thậm chí đến tận ngày nay, người ta nghĩ rằng bệnh tật là do sự trừng phạt của các thế lực siêu tự nhiên. Do đó các thầy lang đã chữa bệnh bằng các lời cầu nguyện, nghi lễ cúng thần linh và ma lực của cây cỏ.

Cây cỏ làm thuốc được lựa chọn bởi màu sắc, mùi, hình dáng hay sự hiếm có của chúng. Việc sử dụng cây cỏ làm thuốc là quá trình mò mẫm rút kinh nghiệm trải qua nhiều thế hệ. Các nghiên cứu khảo cổ cho thấy người Neanderthal cổ ở Iraq từ 60.000 năm trước đã biết sử dụng một số cây cỏ mà ngày nay vẫn thấy sử dụng trong y học cổ truyền như Cỏ thi, Cúc bạc. Lịch sử nền y học Trung Quốc, Ấn độ đều ghi nhận về việc sử dụng các cây cỏ làm thuốc có cách đây 3000-5000 năm .Đầu thế kỷ thứ II ở Trung Quốc , người ta đã biết dùng thuốc là các loài cây cỏ để chữa bệnh như: sử dụng nước chè (Thea sinensis) đặc để rửa vết thương và tắm ghẻ [19].

Kinh nghiệm của người Cổ Hy Lạp và La Mã dùng vỏ cây óc chó (Juglans regia L) để chữa vết loét, vết thương.lâu ngày không liền sẹo. Ở các nước Nga, Đức, Trung Quốc đã dùng cây Mã đề (Plantago major L) sắc nước hoặc giã lá tươi đắp chữa trị vết thương, viêm tiết niệu, sỏi thận. Y học dân tộc của Bungari “ Đất nước của hoa hồng” đã coi hoa hồng là một vị thuốc chữa được nhiều bệnh, người ta dùng cả hoa, lá, rễ để làm thuốc tan huyết ứ và bệnh phù thũng. Ngày nay người ta đã chứng minh được trong cánh hoa hồng có chứa một lượng tanin, glucosid Theo đông y Trung Quốc cây Psychotria rubra (Lour.

dùng toàn thân giã nhỏ làm thuốc chữa gãy xương, tiêu sưng, rửa mụn nhọt độc rất hay. c 4 Trong cuốn sách “Cây thuốc Trung Quốc” xuất bản năm 1985 đã liệt kê một loạt các cây chữa bệnh như: Rễ gấc (Momordica cochinchinensis (Lour.) chữa nhọt độc, viêm tuyến hạch, hạt gấc trị sưng tấy đau khớp, sốt rét, vết thương tụ máu; Cải soong (Nasturtium officinale R.Br) giải nhiệt, chữa lở mồm, chảy máu chân răng, bướu cổ. Vào giữa thế kỷ XVI Lý Thời Trân đã thống kê được 12.000 vị thuốc trong tập “Bản thảo cương mục” được nhà xuất bản Y học trích dẫn 1963 [23]. Trong chương trình điều tra cơ bản nguồn tài nguyên thiên nhiên ở khu vực Đông nam Á, Perry đã nghiên cứu hơn 1000 tài liệu khoa học về thực vật và dược liệu đã được công bố và được các nhà khoa học kiểm chứng (trong đó có 146 loài có tính kháng khuẩn) và tổng hợp thành cuốn sách về cây thuốc của vùng Đông và Đông nam Á “Medicinal Plants of East and Southeast Asia” Ngày nay theo thống kê của WWF trên thế giới có khoảng 250.000 loài thực vật bậc cao thì có đến 35.000 loài được sử dụng vào mục đích chữa bệnh.

Trong đó Trung quốc có trên 10.000 loài, Ấn độ có khoảng 7.000 loài, Indonesia có khoảng 7.500 loài, Malaysia có khoảng 2.000 loài, Nepal có hơn 700 loài, Srilanka có khoảng 550 - 700 loài [33], Hàn Quốc có khoảng 1.000 loài có thể sử dụng được trong Y học truyền thống [28]. Châu Mỹ la tinh nơi có chứa 1/3 số loài thực vật trên thế giới cũng có truyền thống sử dụng cây cỏ làm thuốc, đặc biệt là ở người dân bản địa. Schule đã phát hiện gần 2.000 loài cây thuốc được sử dụng ở vùng Amazon thuộc Colombia. Các quốc gia Châu Phi số loài cây thuốc ít hơn như Somalia có 200 loài , Botswana có 314 loài.

Tuy nhiên nguồn tái nguyên cây thuốc đang bị đe dọa nghiêm trọng do thảm thực vật bị tàn phá, cây thuốc bị khai thác quá mức và bị sử dụng lãng phí; Tri thức sử dụng cây thuốc bị mai một do không được tư liệu hóa, thế hệ trẻ ở nhiều cộng đồng ít quan tâm đến học tập kinh nghiệm của sử dụng cây cỏ làm thuốc của thế hệ trước ; do tính khó sử dụng của dược liệu. Ngày nay trong xu thế phát triển toàn cầu, các ngành công nghiệp được phát triển mạnh mẽ dẫn tới môi trường bị ô nhiễm nghiêm trọng, đời sống kinh tế xã hội ngày càng cao do vậy việc sử dụng cây thuốc c 5 phục vụ cho việc chăm sóc sức khỏe ngày một lớn điều đó dẫn tới việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc không theo kịp so với nhu cầu phát triển của xã hội đã đem lại lợi nhuận cho ngành công nghiệp dược vô cùng lớn. Theo thống kê trên toàn thế giới, giá trị của công nghiệp dược sử dụng cây cỏ là 800 tỷ USD/năm. Ở Trung quốc tiêu thụ hàng năm hết 700.000 tấn dược liệu, sản phẩm y học dân tộc đạt giá trị hơn 1,7 tỷ USD vào năm 1986.

Tại các nước có nền công nghiệp phát triển mức độ sử dụng cây thuốc ngày càng tăng. Ngày nay, có khoảng 40 % dân số các nước công nghiệp phát triển sử dụng các dạng thuốc bổ sung. Tổng giá trị về thuốc có nguồn gốc thực vật trên thị trường Âu -Mỹ và Nhật Bản vào năm 1985 lá 43 tỷ USD. Doanh số bán thuốc cây cỏ ở các nước Tây Âu năm 1989 là 2,2 Tỷ USD so với tổng doanh số buôn bán dược phẩm là 65 tỷ USD[12].

Theo WB, nguồn tài nguyên cây thuốc là một trong những nguồn tài nguyên giá trị nhất ở vùng nhiệt đới. Dự đoán, nếu phát triển tối đa các thuốc thảo mộc từ các nước nhiệt đới, có thể làm ra 900 tỷ USD mỗi năm cho nền kinh tế các nước thế giới thứ 3 [12]. Trên thế giới có rất nhiều loài cây thuốc quý hiếm nhưng do chiến tranh, ô nhiễm môi trường và con người khai thác bừa bãi cho nên đã trở nên rất nguy cấp và có nhiều loài đã bị tuyệt chủng (Theo công ước đa dạng sinh học 1992). Theo Raven (1987) và Ole Harmann (1988) trong vòng hơn trăm năm trở lại đây có khoảng 1000 loài thực vật có lẽ đã bị tuyệt chủng có tới 60.000 loài có thể bị gặp rủi ro hoặc sự tồn tại của chúng là mong manh vào giữa thế kỷ nếu chiều hướng đe dọa này vẫn tiếp diễn.

Trong số những loài thực vật bị mất đi hoặc bị đe dọa đương nhiên có nhiều loài cây thuốc. Do vậy song song với việc nghiên cứu và sử dụng cây thuốc, một vấn đề cấp bách khác đó là bảo tồn tri thức sử dụng và cây thuốc cũng cần phải quan tâm. 1988, hội thảo (consultation) quốc tế về bảo tồn cây thuốc đã được tổ chức tại Chiang Mai Thái Lan với sự tham gia của 24 chuyên gia y tế và bảo tồn cây cỏ, đến từ 16 quốc gia thuộc các khu vực khác nhau trên thế. Kết quả là “ Tuyên ngôn Chiang mai” đã ra đời.

Bản tuyên ngôn đánh giá cao tầm quan trọng của cây thuốc trong chăm sóc sức khỏe ban đầu, giá trị kinh tế và tiềm năng của cây c 6 cỏ đối với việc tìm ra thuốc mới. Đồng thời báo động về mất tính đa dạng sinh vật cây cỏ và các nền văn hóa trên thế giới có thể ảnh hưởng đến việc tìm kiếm thuốc mới mang lại lợi ích toàn cầu. Tuyên bố Chiang Mai cũng chỉ ra sự cấp thiết cần hợp tác ở mức độ toàn cầu để thiết lập các chương trình bảo tồn cây thuốc. Thế kỷ XXI khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển kéo theo nó là sự phát triển của nền kinh tế toàn cầu.

Nhu cầu chăm sóc sức khỏe con người và chữa trị các bệnh nan y ngày càng cấp thiết. Cho nên việc khai thác kết hợp với bảo tồn phát triển các loài cây thuốc là rất quan trọng. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở việt nam Việt Nam được đánh giá là nước đứng thứ 16 trên thế giới về sự phong phú và đa dạng sinh vật. Trong đó, hệ thực vật cũng rất phong phú và đa dạng.

Hiện nay, đã biết 10.386 loài thực vật bậc cao có mạch, dự đoán có thể tới 12. Trong số đó có khoảng 6.000 loài cây có ích [24], được sử dụng làm thuốc, rau ăn, lấy gỗ, nhuộm. Nguồn tài nguyên cây cỏ chủ yếu tập trung ở 6 trung tâm đa dạng sinh vật trong cả nước là Đông Bắc, Hoàng Liên Sơn, Cúc Phương, Bạch Mã, Tây Nguyên và cao nguyên Đà Lạt [7]. Nền Y học cổ truyền của Việt nam đã có từ lâu đời, nhiều bài thuốc, cây thuốc được áp dụng chữa bệnh trong dân gian có hiệu quả.

Qua quá trình phát triển của dân tộc, các kinh nghiệm dân gian quý báu đó đã dần đúc kết thành những cuốn sách có giá trị được gắn liền với tên tuổi và sự nghiệp của các danh y nổi tiếng và được lưu truyền rộng rãi trong nhân dân. Đời nhà Trần (1225-1399) có sự kiện, Phạm Ngũ Lão thừa lệnh Hưng Đạo Vương - Trần Quốc Tuấn, thu thập trồng một vườn thuốc lớn để chữa bệnh cho quân sỹ trên núi gọi là “ Sơn dược’ hiện vẫn còn di tích để lại tại một quả đồi thuộc xã Hưng Đạo, huyện Chí Linh, Tỉnh Hải Dương. Vào thế kỷ XIII có hai danh y nổi tiếng đó là Phạm Công Bân và thầy thuốc Tuệ Tĩnh, tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh, vào đầu thế kỷ XIV ông biên soạn bộ “ Nam dược thần hiệu” gồm 11 quyển với 496 vị thuốc nam, trong đó có 241 vị c 7 thuốc có nguồn gốc thực vật. Ngoài ra ông còn viết “Hồng nghĩa giác tư y thư” gồm 2 bài hán nôm phú , tóm tắt công dụng của 130 loài cây thuốc cùng 13 đơn thuốc và cách chữa trị 37 chứng sốt khác nhau [22] Tuệ Tĩnh được coi là một bậc danh y kỳ tài trong lịch sử Y học của nước ta, là “Vị thánh thuốc nam”, ông chủ trương lấy “ Nam dược trị nam nhân” trong bộ sách quý của ông sau này bị quân minh thu gần hết chỉ còn lại những tác phẩm như “ Nam dược thần hiệu”; “Tuệ Tĩnh Y thư”; “Thập tam phương gia giảm”; “ Thương hàn tam thập thất trùng pháp”[22] Sau khi Tuệ Tĩnh mất đi một thời gian dài không thấy xuất hiện tác giả nào, mãi đến thời Lê Dụ Tông xuất hiện Hải Thượng Lãn Ông tên thực là Lê Hữu Trác (1721-1792) Ông là người am hiểu nhiều về y học, sinh lý học, đọc nhiều sách thuốc.