CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THỰC HIỆN CÔNG VIỆC CỦA NHÂN VIÊN 1.1 Đánh giá kết quả thực hiện công việc 1.1 Khái niệm “Đánh giá sự hoàn thành công việc hay còn được gọi là đánh giá thành tích công tác (Performance appraisal) là một hệ thống chính thức duyệt xét và đánh giá sự hoàn thành công tác của một cá nhân theo định kỳ”. Nguyễn Hữu Thân, 2008, Quản trị nhân sự Đánh giá thực hiện công việc là một hoạt động quản lý nguồn nhân lực quan trọng và luôn luôn tồn tại trong các tổ chức. Việc đánh giá giúp khẳng định năng lực và khả năng của nhân việc đây là cơ sở giúp doanh nghiệp xác định nhu cầu đào tạo và phát triển nhân viên, đánh giá năng lực tiềm tàng và khả năng thăng chức hay xuống cấp, sự thuyên chuyển … Chính vì vậy, việc đánh giá này là thực sự cần thiết, cần được thực hiện theo định kỳ và tuân theo những tiêu chuẩn nhất định. Nếu tổ chức thực hiện đánh giá tốt sẽ là động lực thúc đẩy nhân viên làm việc tốt hơn nữa, ngược lại, nếu thực hiện sơ sài, thiếu trung thực, không đúng người đúng việc có thể dẫn tới những hậu quả xấu, ảnh hưởng đến hoạt động chung của tổ chức đó.
Xuất phát từ những vấn đề nêu trên nên các nhà quản trị rất chú trọng đến công tác này, một cuộc điều tra 3500 cơ quan tổ chức tại Mỹ cho thấy rằng mối quan tâm lớn nhất của các nhà quản trị là hệ thống đánh giá kết quả thực hiện công việc trong doanh nghiệp (Nguyễn Hữu Thân, 2008, Quản trị nhân sự). Các nhà lãnh đạo căn cứ chủ yếu trên hệ thống đánh giá kết quả thực hiện công việc để ra các quyết định liên quan đến nhân sự của mình.2 Vai trò của công tác đánh giá kết quả thực hiện công việc trong Quản trị Nhân sự 1.1 Với tổ chức Qua quá trình đánh giá kết quả thực hiện công việc sẽ giúp các tổ chức thu hút sự tham gia của nhân viên nhằm tận dụng toàn bộ năng lực của nhân viên và quá trình này được thiết kết để khuyến khích lòng tận tụy vì sự thành công của tổ chức. Có 5 nghĩa là nhân viên tham ra vào việc quyết định các chính sách lương bổng, khen thưởng cũng như hoạch định ra các chỉ tiêu kế hoạch cần đạt trong kỳ ở một mức độ hợp lý nhằm ra tăng mức độ tự chủ và quyền kiểm soát của họ trong quá trình làm việc từ đó sẽ làm cho nhân viên có động lực hơn, tận tụy hơn với tổ chức, năng suất hơn và thỏa mãn hơn với những công việc của mình. Điều cần bàn đến của công tác đánh giá kết quả thực hiện công việc trong quản trị nhân sự đó là giúp tổ chức, người lãnh đạo đánh giá được hiệu quả, chất lượng công việc từ đó đưaa ra các quyếtdddịnh về lương thưởng cho nhân viên dựa trên cơ sở các chỉ tiêu kế hoạch đã được vạch ra trong kỳ.
Khi mà người lao động đạt và vượt ra những gì đã được hoạch định hay hoàn thành tốt công việc thì việc đánh giá sẽ tương xứng với sức lao động đã bỏ ra, từ đó có những khen thưởng kịp thời và xứng đáng để nhân viên có thể cống hiến hơn nữa cho tổ chức, cho doanh nghiệp của mình. Khi mà chưa làm tốt, thì có thể đưa ra những lời khuyên, những hình thức kỷ luật khác nhau cũng như tạo điều kiện để họ hoàn thành tốt hơn. Có thể nhắc nhở ở cấp độ nhẹ và khiển trách điều chỉnh mức lương ở cấp độ cao hơn nếu cá nhân chưa thực sự cố gắng, có ý thức làm việc. Bên cạnh đó việc đánh giá việc thực hiện công việc còn có tác dụng nhận biết nguồn nhân lực để có những sự điều chỉnh kịp thời như đào tạo, đào tạo lại, phát triển cho nhân việc làm tăng kinh nghiệm cho người lao động.2 Với người quản lý Đánh giá thực hiện công việc giúp cho người quản lý có thể đưa ra những quyết định nhân sự đúng đắn như: xác định nhu cầu để từ đó xây dựng, phát triển kế hoạch đào tạo; các vấn đề về lương thưởng, những hoạt động thuyên chuyển; bố trí, sử dụng lao động hợp lý; hoàn thiện các định mức lao động.
Thông qua đánh giá việc thực hiện công việc sẽ giúp nhà quản lý được gợi ý trong việc tạo động lực cho nhân viên như: (1) Thừa nhận những khác biệt cá nhân; (2) Bố trí hợp lý con người với công việc; (3) Đặt ra mục tiêu; (4) Bảo đảm rằng các mục tiêu có tính khả thi; (5) Cá nhân hóa cá phần thưởng; (6) Gắn các phần thưởng với kết quả công việc; (7) Kiểm tra hệ thống để đạt được sự công bằng. “Nguồn: Làm thế nào để tuyển dụng và phát triển nhân viên xuất sắc Herb Greeberg, Haord Weinstein, and Patrick Sweeney”. 6 Ngoài ra việc đánh giá còn giúp cho người quản lý có cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về những tâm tư và mong đợi của người lao động. Qua việc trao đổi trực tiếp với nhân viên, cán bộ quản lý sẽ thấu hiểu, đồng cảm để có thể đưa ra những quyết sách phù hợp với tâm tư, nguyện vọng của người lao động.
Điều này sẽ là một nguồn động viên lớn cho nhân viên, khích lệ sự làm việc hết lòng, sự trung thành và gắn bó với tổ chức.3 Đối với người lao động Từ việc đánh giá thực hiện công việc, người lao động sẽ biết mức độ kết quả làm việc của mình sau một khoảng thời gian nhất định. Từ đó giúp người lao động đưa ra những điều chỉnh, phát huy cũng như khắc phục những sai sót một cách thích hợp giúp đạt hiệu quả hơn trong việc thực hiện công việc sau này. Kết quả của công tác đánh giá việc thực hiện công việc cho biết sự nỗ lực một người phụ thuộc vào việc người đó tin tưởng mạnh mẽ như thế nào vào việc mình có thể đạt được những gì mà mình cố gắng. Nếu như đạt được mục tiêu, liệu người đó có được thưởng một cách thỏa đáng và nếu như được tổ chức thưởng, liệu phần thưởng có thỏa mãn các mục tiêu cá nhân của người này hay không? Bốn bước gắn liền với lý thuyết kỳ vọng của Victor Room sẽ giúp nhà quản lý thấy được trong công tác đánh giá thực hiện công việc nhà quản lý phải quan tâm đến tính hấp dẫn của các phần thưởng; khía cạnh này đòi hỏi phải có sự hiểu biết và có kiến thức về giá trị mà cá nhân đặt vào sự trả công của tổ chức.
Nỗ lực cá Kết quả cá Phần thưởng Mục tiêu cá nhân nhân tổ chức nhân Sơ đồ 1.1: Sơ đồ kỳ vọng đơn giản hóa (Nguồn: Giáo trình Hành Vi Tổ Chức – Trường ĐH KT Quốc Dân, 2011) Thứ nhất, người lao động nhận thấy công việc mang lại những kết quả gì cho mình? Kết quả có thể là tích cực: lương, sự bảo đảm, tình đồng nghiệp, sự tin cậy, phúc lợi, cơ hội được sử dụng tài năng hay kỹ thuật và quan hệ tương tác. thì càng khích lệ họ nỗ lực hơn nữa để đạt được kết quả cao và từ đó nó ảnh hưởng đến mục tiêu cá nhân. Ngược lại nếu như người lao động coi những kết quả là tiêu cực thì người đó sẽ không nỗ lực hết mình vì công việc, dẫn tới kết quả công việc sẽ yếu kém. 7 Thứ hai, Cá nhân nào thấy một kết quả là hấp dẫn, nghĩa là được đánh giá tích cực, sẽ mong muốn đạt được kết quả.
Nhưng người khác có thể thấy kết quả này là tiêu cực, do vậy không muốn đạt được nó. Những người khác nữa có thể nhìn nhận trung lập. Thứ ba, người lao động phải thể hiện loại hành vi nào để đạt được kết quả? Thứ tư, người lao động nhìn nhận ra sao về những cơ hội về làm những gì được trong kế hoạch đã hoạch định? Sau khi xem xét đến các kĩ năng và khả năng kiểm soát các biến số quyết định đến sự thành công của mình, người lao động sẽ xác định tỷ lệ thành công là bao nhiêu? Nếu như mà kế hoạch lãnh đạo đề ra quá không hợp lý sẽ gây ra těnh trạng ức chế trong làm việc, từ đó kết quả làm việc sẽ không cao. Theo như học thuyết công bằng (J.
Stacy Adam) cho rằng thông qua việc đánh giá kết quả thực hiện công việc người lao động so sánh những gì họ bỏ vào một công việc (đầu vào) với những gì họ nhận từ công việc đó (đầu ra) và sau đó đối chiếu tỷ suất đầu vào – đầu ra của họ với tỷ suất đầu ra – đầu ra của những đồng nghiệp. Nếu tỷ suất của họ là ngang bằng với tỷ suất của những người khác, thì người ta cho rằng đang tồn tại một trạng thái công bằng. Nếu như tỷ suất này không công bằng, thì họ cho rằng đang tồn tại một tình trạng bất công. Khi tồn tại những điều kiện bất công, các nhân viên sẽ nỗ lực điểu hiện chỉnh chúng.
Do đó đánh giá thực hiện công việc giúp cho người lao động tự thấy được điểm mạnh, điểm yếu, ưu điểm, nhược điểm của mình nhằm tự điều chỉnh những nhược điểm, khắc phục điểm yếu, phát huy, thúc đẩy, tận dụng các ưu điểm và điểm mạnh để tăng hiệu quả của công việc. Lợi dụng điểm mạnh khắc chế điểm yếu, lấy ưu điểm bù nhược điểm. Điều này sẽ phát huy được tối ưu trong quá trình thực hiện công việc. Mối quan hệ giữa công tác đánh giá kết quả thực hiện công việc với các chức năng của Quản trị Nhân sự Công tác đánh giá kết quả thực hiện công việc với các chức năng của quản trị nhận sự có mối quan hệ biện chứng với nhau.
Trong đó công tác đánh giá thực hiện kết quả công việc là một bộ phận trong chiến lược quản trị nhân sự. Khi thực hiện tốt công tác này tức là thực hiện tốt quá trình đánh giá tính hiệu quả trong công việc của nhân viên, từ đó đưa ra các quyết định liên quan đến quản trị nhân sự như chính sách 8 đãi ngộ, tuyển mộ dân sự, đào tạo…Ngược lại quản trị nhân sự hay quản lý con người trong một tổ chức lại là một quá trình xây dựng và thực hiện và đánh giá các hành động, những tác động đến mọi nhân viên để khơi gợi và sử dụng hiệu quả trình độ và khả năng của mọi cá nhân nhằm giúp tổ chức đạt được thành công, đạt được mục tiêu đề ra.