Luận văn đánh giá hiệu quả kinh tế và tiềm năng giảm phát thải của một số mô hình trồng xen cây lương thực cây họ đậu điển hình trên đất dốc tại huyện văn chấn tỉnh yên bái

Luận văn đánh giá hiệu quả kinh tế và tiềm năng giảm phát thải từ mô hình trồng xen lương thực - cây họ đậu trên đất dốc tại Văn Chấn, Yên Bái.

• Tác giả: Nông Văn Huấn
• Người hướng dẫn: PGS. Đào Thanh Vân
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế Và Tiềm Năng Giảm Phát Thải Từ Mô Hình Trồng Xen Cây Lương Thực Và Cây Họ Đậu Trên Đất Dốc Tại Văn Chấn, Yên Bái
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở lý luận của đề tài
• 1.2. Lý thuyết hệ thống trong nghiên cứu và đánh giá mô hình sản xuất
• 1.3. Khái niệm hiệu quả
• 1.3.1. Hiệu quả kinh tế
• 1.3.2. Hiệu quả xã hội
• 1.3.3. Hiệu quả môi trường
• 1.4. Khái niệm và cơ sở khoa học của việc trồng xen
• 1.5. Mô hình canh tác nông nghiệp có hiệu quả
• 1.6. Tổng quan về kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước về canh tác đất dốc
• 1.6.1. Những nghiên cứu và kinh nghiệm canh tác đất dốc bền vững trên thế giới
• 1.6.2. Nghiên cứu về canh tác trên đất dốc trong nước
• 1.6.3. Một số nghiên cứu về sự phát thải trong sản xuất nông nghiệp. Đánh giá chung
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Điều tra đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và tình hình sản xuất nông nghiệp của huyện
• 2.3.2. Thu thập số liệu đánh giá hiện trạng, hiệu quả kinh tế và khả năng giảm phát thải của các mô hình xen canh điển hình tại huyện Văn Chấn
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội ảnh hưởng đến sản xuất nông lâm nghiệp và canh tác trên đất dốc tại địa phương
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Tình hình phát triển nông nghiệp
• 3.1.3. Tình hình phát triển công nghiệp - dịch vụ
• 3.1.4. Tình hình dân số và lao động
• 3.1.5. Tình hình phát triển cơ sở hạ tầng xã hội
• 3.1.6. Tình hình phát triển Văn hóa – Giáo dục và Y tế
• 3.1.7. Đánh giá chung
• 3.2. Đánh giá hiện trạng, hiệu quả kinh tế và tiềm năng giảm phát thải của các mô hình trồng xen cây lương thực, cây họ đậu tại huyện Văn Chấn
• 3.2.1. Hiện trạng các loại hình trồng xen cây lương thực, cây họ đậu hiện có trên địa bàn huyện Văn Chấn
• 3.2.2. Hiệu quả kinh tế của một số mô hình trồng xen cây lương thực, cây họ đậu điển hình
• 3.2.3. Đánh giá tiềm năng giảm phát thải của các mô hình trồng xen
• 3.2.4. Đánh giá ưu nhược điểm và đề xuất một số giải pháp thúc đẩy phát triển trồng xen tại huyện Văn Chấn
• 3.2.4.1. Đánh giá những ưu, nhược điểm của canh tác xen canh so với canh tác độc canh
• 3.2.4.2. Đánh giá một số thành phần dinh dưỡng trong đất trồng xen và trồng thuần
• 3.2.4.3. Đánh giá những khó khăn trong canh tác đất dốc tại huyện Văn Chấn
• 3.2.4.4. Kết quả phân tích SWOT về trồng xen trên đất dốc tại địa phương
• 3.2.4.5. Một số giải pháp phát triển
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hiệu quả kinh tế

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả kinh tế của các mô hình trồng xen cây lương thực và cây họ đậu trên đất dốc tại Văn Chấn, Yên Bái cho thấy sự cải thiện đáng kể về năng suất và thu nhập. Các mô hình trồng xen như ngô xen đậu tương và sắn xen lạc đã giúp tăng giá trị sản xuất, giảm chi phí đầu vào và tối ưu hóa sử dụng tài nguyên. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, trồng xen không chỉ mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp mà còn góp phần ổn định sinh kế cho người dân địa phương.

1.1. Tăng trưởng kinh tế

Các mô hình trồng xen đã thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua việc tăng năng suất cây trồng và đa dạng hóa sản phẩm. Ví dụ, mô hình ngô xen đậu tương đạt năng suất cao hơn 20% so với canh tác độc canh. Điều này không chỉ cải thiện thu nhập mà còn giảm rủi ro do biến động thị trường.

1.2. Đầu tư nông nghiệp

Việc áp dụng trồng xen yêu cầu đầu tư nông nghiệp hợp lý, bao gồm cải thiện kỹ thuật canh tác và sử dụng phân bón hiệu quả. Nghiên cứu khuyến nghị tăng cường hỗ trợ tài chính và kỹ thuật để nhân rộng các mô hình này, đặc biệt là ở các vùng đất dốc.

II. Giảm phát thải

Mô hình trồng xen cây lương thực và cây họ đậu trên đất dốc tại Văn Chấn, Yên Bái đã chứng minh tiềm năng lớn trong việc giảm phát thải khí nhà kính. Cây họ đậu giúp cố định đạm trong đất, giảm nhu cầu sử dụng phân bón hóa học, từ đó hạn chế phát thải khí nitơ oxit. Ngoài ra, trồng xen còn giúp tăng độ che phủ đất, giảm xói mòn và rửa trôi, góp phần bảo vệ môi trường.

2.1. Biến đổi khí hậu

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, trồng xen được coi là một giải pháp thích ứng hiệu quả. Nghiên cứu chỉ ra rằng, các mô hình này giúp tăng khả năng chống chịu của cây trồng trước các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán và lũ lụt.

2.2. Bảo vệ môi trường

Trồng xen không chỉ giúp giảm phát thải mà còn góp phần bảo vệ môi trường thông qua việc duy trì độ phì nhiêu của đất và tăng cường đa dạng sinh học. Đây là yếu tố quan trọng để phát triển nông nghiệp bền vững.

III. Mô hình trồng xen

Các mô hình trồng xen cây lương thực và cây họ đậu trên đất dốc tại Văn Chấn, Yên Bái đã được nghiên cứu và đánh giá toàn diện. Các mô hình như ngô xen đậu tương, sắn xen lạc và lạc xen đỗ đen đã cho thấy hiệu quả cao trong việc tận dụng tối đa tài nguyên đất và nước. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, trồng xen giúp giảm thiểu sâu bệnh và cải thiện chất lượng đất.

3.1. Cây lương thực

Các loại cây lương thực như ngô và sắn được kết hợp hiệu quả với cây họ đậu trong các mô hình trồng xen. Sự kết hợp này không chỉ tăng năng suất mà còn cải thiện chất lượng dinh dưỡng của đất, giúp duy trì sản xuất lâu dài.

3.2. Cây họ đậu

Cây họ đậu đóng vai trò quan trọng trong việc cố định đạm và cải thiện độ phì nhiêu của đất. Nghiên cứu khuyến nghị tăng cường sử dụng các loại cây này trong các mô hình trồng xen để đạt hiệu quả kinh tế và môi trường tối ưu.

IV. Phát triển nông thôn

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các mô hình trồng xen trên đất dốc tại Văn Chấn, Yên Bái có tiềm năng lớn trong việc thúc đẩy phát triển nông thôn. Các mô hình này không chỉ cải thiện thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển bền vững. Nghiên cứu khuyến nghị tăng cường hỗ trợ chính sách và kỹ thuật để nhân rộng các mô hình này.

4.1. Quản lý đất đai

Việc áp dụng trồng xen đòi hỏi cải thiện quản lý đất đai để đảm bảo sử dụng tài nguyên hiệu quả. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như xây dựng hệ thống canh tác hợp lý và tăng cường đào tạo kỹ thuật cho người dân.

4.2. Tài nguyên thiên nhiên

Trồng xen giúp bảo vệ và phục hồi tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là đất và nước. Đây là yếu tố quan trọng để đảm bảo phát triển bền vững trong khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, nằm trong vùng trung du miền núi phía Bắc Việt Nam, có địa hình chủ yếu là đất dốc chiếm khoảng 90% diện tích tự nhiên, trong đó 51% là đất có độ dốc lớn và 38,4% đất có tầng canh tác mỏng. Đất dốc tại đây đang đối mặt với các vấn đề nghiêm trọng như xói mòn, rửa trôi, suy thoái đất và hạn hán mùa khô, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng và môi trường sinh thái. Nông nghiệp trên đất dốc tại Văn Chấn chủ yếu dựa vào các mô hình trồng xen cây lương thực và cây họ đậu nhằm khai thác hiệu quả tài nguyên đất, tăng thu nhập và giảm phát thải khí nhà kính.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá hiệu quả kinh tế và tiềm năng giảm phát thải của một số mô hình trồng xen cây lương thực, cây họ đậu điển hình trên đất dốc tại huyện Văn Chấn trong giai đoạn 2013-2014. Nghiên cứu tập trung phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, hiện trạng canh tác, hiệu quả kinh tế, cũng như khả năng giảm phát thải từ việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng phát triển nông nghiệp bền vững, bảo vệ môi trường và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách phát triển nông nghiệp vùng đất dốc miền núi phía Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết hệ thống để phân tích các mô hình sản xuất nông nghiệp trên đất dốc, xem xét mối quan hệ tương hỗ giữa các yếu tố tự nhiên, kinh tế, xã hội và môi trường. Lý thuyết này giúp đánh giá tổng thể hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các mô hình trồng xen.

Khái niệm hiệu quả được phân tích theo ba nội dung chính: hiệu quả kinh tế (tối đa hóa sản lượng và lợi nhuận trên chi phí đầu tư), hiệu quả xã hội (tạo công ăn việc làm, nâng cao đời sống), và hiệu quả môi trường (bảo vệ đất, giảm xói mòn, giảm phát thải khí nhà kính). Mô hình trồng xen được định nghĩa là trồng đồng thời hai hoặc nhiều loài cây khác nhau trên cùng một diện tích, tận dụng tối đa nguồn lực đất đai, ánh sáng, nước và dinh dưỡng.

Các mô hình canh tác bền vững trên đất dốc được tham khảo gồm SALT (Sloping Agricultural Land Technology) với các kỹ thuật bố trí cây trồng theo băng, kết hợp nông-lâm kết hợp, và các biện pháp che phủ đất nhằm giảm xói mòn và cải tạo đất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại huyện Văn Chấn từ tháng 7/2013 đến tháng 9/2014, với đối tượng là các mô hình trồng xen cây lương thực và cây họ đậu trên đất dốc. Phạm vi nghiên cứu bao gồm ba tiểu vùng đại diện: vùng cao, vùng trong và vùng ngoài huyện.

Nguồn dữ liệu chính gồm số liệu thứ cấp từ các cơ quan nhà nước và số liệu sơ cấp thu thập qua điều tra, phỏng vấn trực tiếp 130 hộ nông dân tại 3 xã đại diện. Mẫu đất được lấy tại 4 mô hình trồng xen điển hình (đậu tương xen ngô, lạc xen ngô, đậu tương xen sắn, lạc xen sắn) và các mẫu đối chứng tương ứng, với tổng cộng 24 mẫu đất phân tích thành phần dinh dưỡng tầng mặt 0-20 cm.

Phân tích số liệu sử dụng các chỉ tiêu kinh tế như tổng giá trị sản xuất (GO), chi phí trung gian (IC), giá trị gia tăng (VA), thu nhập hỗn hợp (MI), cùng các chỉ tiêu hiệu quả vốn và lao động. Phương pháp phân tích SWOT được áp dụng để đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của mô hình trồng xen trên đất dốc. So sánh hiệu quả kinh tế và môi trường giữa các mô hình trồng xen và trồng độc canh được thực hiện dựa trên số liệu thu thập và ý kiến đánh giá của nông dân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng sử dụng đất và mô hình trồng xen: Diện tích đất nông nghiệp tại Văn Chấn chiếm 90,8% tổng diện tích, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 73,09%. Các mô hình trồng xen phổ biến gồm đậu tương xen ngô, lạc xen ngô, đậu tương xen sắn và lạc xen sắn. Năng suất cây trồng chính như ngô đạt trung bình 32,9 tạ/ha, sắn 172,5 tạ/ha, đậu tương 11,6 tạ/ha, lạc 11,3 tạ/ha.

2. Hiệu quả kinh tế: Mô hình trồng xen cây họ đậu với cây lương thực cho giá trị gia tăng và thu nhập hỗn hợp cao hơn so với trồng độc canh. Ví dụ, mô hình đậu tương xen ngô có giá trị sản xuất trên 1 ha cao hơn khoảng 15-20% so với ngô độc canh. Hiệu quả sử dụng vốn và lao động cũng được cải thiện rõ rệt, với thu nhập hỗn hợp trên 1 công lao động tăng từ 10-15% so với mô hình truyền thống.

3. Tiềm năng giảm phát thải: Mô hình trồng xen sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hợp lý hơn, giảm lượng phân bón vô cơ sử dụng khoảng 20-30% so với trồng độc canh, từ đó giảm phát thải khí nhà kính như N2O và CO2. Việc giảm sử dụng thuốc BVTV cũng góp phần hạn chế ô nhiễm môi trường. Theo ước tính, các mô hình trồng xen có thể giảm phát thải khí nhà kính từ 10-15% so với mô hình truyền thống.

4. Đánh giá SWOT: Điểm mạnh của mô hình trồng xen là tận dụng hiệu quả đất đai, cải thiện độ phì nhiêu đất, giảm xói mòn và tăng thu nhập. Điểm yếu gồm yêu cầu kỹ thuật cao, cần nhiều lao động và vốn đầu tư ban đầu. Cơ hội đến từ chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững và nhu cầu thị trường tăng. Thách thức là tập quán canh tác truyền thống, hạn chế về cơ sở hạ tầng và biến đổi khí hậu.

Thảo luận kết quả

Hiệu quả kinh tế cao hơn của mô hình trồng xen so với trồng độc canh được giải thích bởi sự phối hợp sinh trưởng giữa các loài cây, tận dụng tối đa nguồn ánh sáng, nước và dinh dưỡng trong đất. Việc sử dụng cây họ đậu giúp cải thiện độ phì nhiêu đất nhờ khả năng cố định đạm, giảm nhu cầu phân bón hóa học, từ đó giảm phát thải khí nhà kính. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trong và ngoài nước về canh tác bền vững trên đất dốc.

Biểu đồ so sánh giá trị sản xuất và thu nhập hỗn hợp giữa các mô hình trồng xen và độc canh sẽ minh họa rõ nét sự khác biệt về hiệu quả kinh tế. Bảng phân tích thành phần dinh dưỡng đất cũng cho thấy đất trồng xen có hàm lượng đạm và các nguyên tố khoáng cao hơn, chứng tỏ khả năng cải tạo đất tốt hơn.

Tuy nhiên, việc áp dụng mô hình trồng xen còn gặp khó khăn do hạn chế về kỹ thuật, vốn và tập quán canh tác của người dân. Cần có sự hỗ trợ kỹ thuật và chính sách phù hợp để nhân rộng mô hình. Ngoài ra, việc giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp là một bước tiến quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo kỹ thuật canh tác trồng xen: Tổ chức các lớp tập huấn, chuyển giao kỹ thuật cho nông dân nhằm nâng cao năng lực áp dụng mô hình trồng xen hiệu quả, đặc biệt là kỹ thuật bón phân cân đối và sử dụng thuốc BVTV hợp lý. Thời gian thực hiện trong 1-2 năm, chủ thể là các cơ quan khuyến nông và trung tâm đào tạo địa phương.

2. Hỗ trợ vốn và vật tư sản xuất: Cung cấp các gói hỗ trợ tín dụng ưu đãi, phân bón hữu cơ và giống cây trồng phù hợp để giảm chi phí đầu tư ban đầu cho nông dân, thúc đẩy mở rộng diện tích trồng xen. Thời gian triển khai trong 3 năm, chủ thể là ngân hàng chính sách và các tổ chức phát triển nông nghiệp.

3. Xây dựng hệ thống thủy lợi và cơ sở hạ tầng: Đầu tư xây dựng các công trình thủy lợi nhỏ, đường giao thông nông thôn để cải thiện điều kiện sản xuất trên đất dốc, giảm thiểu rủi ro do hạn hán và thuận tiện vận chuyển sản phẩm. Thời gian thực hiện 5 năm, chủ thể là chính quyền địa phương và các dự án phát triển nông thôn.

4. Phát triển chính sách khuyến khích giảm phát thải: Ban hành các chính sách hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho các mô hình canh tác giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời xây dựng cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả môi trường. Thời gian thực hiện liên tục, chủ thể là Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp với các tổ chức môi trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nông dân và hộ sản xuất nông nghiệp vùng đất dốc: Nhận được kiến thức về các mô hình trồng xen hiệu quả, giúp tăng năng suất, thu nhập và giảm tác động xấu đến môi trường.

2. Cán bộ khuyến nông và quản lý địa phương: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chương trình đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật và chính sách phát triển nông nghiệp bền vững tại địa phương.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Khoa học Môi trường, Nông nghiệp: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, số liệu thực tế và phân tích hiệu quả kinh tế - môi trường trong canh tác đất dốc.

4. Các tổ chức phát triển nông thôn và môi trường: Áp dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế dự án hỗ trợ nông dân, giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ tài nguyên đất đai vùng núi.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình trồng xen có ưu điểm gì so với trồng độc canh trên đất dốc?
   Mô hình trồng xen tận dụng tối đa nguồn lực đất đai, cải thiện độ phì nhiêu đất, tăng năng suất và thu nhập từ 10-20%, đồng thời giảm xói mòn và phát thải khí nhà kính nhờ giảm sử dụng phân bón và thuốc BVTV.

2. Phương pháp thu thập số liệu trong nghiên cứu này như thế nào?
   Nghiên cứu sử dụng điều tra phỏng vấn trực tiếp 130 hộ nông dân tại 3 xã đại diện, kết hợp lấy mẫu đất phân tích thành phần dinh dưỡng và tổng hợp số liệu thứ cấp từ các cơ quan nhà nước.

3. Làm thế nào để giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất nông nghiệp trên đất dốc?
   Giảm phát thải được thực hiện qua việc sử dụng phân bón cân đối, giảm lượng phân vô cơ, áp dụng kỹ thuật trồng xen cây họ đậu để cải tạo đất, và sử dụng thuốc BVTV hợp lý nhằm hạn chế ô nhiễm môi trường.

4. Khó khăn chính khi áp dụng mô hình trồng xen tại Văn Chấn là gì?
   Khó khăn gồm hạn chế về kỹ thuật, vốn đầu tư, tập quán canh tác truyền thống, thiếu cơ sở hạ tầng và biến đổi khí hậu gây ảnh hưởng đến năng suất và hiệu quả sản xuất.

5. Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng cho các vùng đất dốc khác không?
   Kết quả có thể tham khảo và điều chỉnh phù hợp với điều kiện tự nhiên và xã hội của các vùng đất dốc miền núi khác, đặc biệt trong việc phát triển mô hình trồng xen và giảm phát thải khí nhà kính.

Kết luận

• Đất dốc tại huyện Văn Chấn chiếm phần lớn diện tích, có tiềm năng lớn nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức về xói mòn, suy thoái đất và biến đổi khí hậu.
• Mô hình trồng xen cây lương thực và cây họ đậu trên đất dốc cho hiệu quả kinh tế cao hơn trồng độc canh, đồng thời có khả năng giảm phát thải khí nhà kính thông qua giảm sử dụng phân bón và thuốc BVTV.
• Phân tích SWOT cho thấy mô hình trồng xen có nhiều điểm mạnh và cơ hội, nhưng cũng cần khắc phục các hạn chế về kỹ thuật, vốn và tập quán canh tác.
• Đề xuất các giải pháp đào tạo kỹ thuật, hỗ trợ vốn, đầu tư cơ sở hạ tầng và chính sách giảm phát thải nhằm thúc đẩy phát triển mô hình trồng xen bền vững.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho phát triển nông nghiệp bền vững trên đất dốc tại Văn Chấn và các vùng miền núi phía Bắc, góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống người dân.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp đề xuất, mở rộng nghiên cứu đánh giá tác động lâu dài và nhân rộng mô hình trồng xen hiệu quả trên diện rộng. Mời các nhà quản lý, chuyên gia và nông dân cùng hợp tác để phát triển nông nghiệp bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu tại vùng đất dốc miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Lý thuyết hệ thống trong nghiên cứu và đánh giá mô hình sản xuất Ngày nay lý thuyết hệ thống được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong các lĩnh vực nghiên cứu khoa học, để phân tích và giải thích các mối quan hệ tương hỗ. Hệ thống là một tổng thể có chật tự của các yếu tố khác nhau, có quan hệ tác động qua lại.

Một hệ thống có thể được xác lập như một tập hợp các đối tượng hay các thuộc tính liên kết để tạo thành một chỉnh thể. Quan điểm hệ thống là phương pháp luận khoa học chung nhằm nghiên cứu các đối tượng phức tạp gồm nhiều bộ phận, có các mối quan hệ mật thiết với nhau. Khi nghiên cứu một hệ thống không chỉ nghiên cứu riêng rẽ các phần tử mà còn nghiên cứu mối quan hệ giữa chúng với các phần tử khác [1]. Theo lý thuyết hệ thống, sự tác động đồng bộ, có tổ chức, có sự phối hợp của các bộ phận có thể tạo ra hiệu quả hơn nhiều so với phép cộng đơn thuần tác động.

Sản xuất nông nghiệp của mỗi vùng là một hệ thống bao gồm nhiều ngành sản xuất khác nhau, với các mô hình canh tác đa dạng, cùng với các điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái khác nhau. Chính những điểm này đã trở thành nhữg nhân tố kìm hãm hay thúc đẩy hệ thống phát triển bởi vì nó tác động trực tiếp đến từng bộ phận của hệ thống. Như vậy mục đích của việc vận dụng quan điểm hệ thống là để nghiên cứu đánh giá các mô hình sản xuất một cách hệ thống, và điều khiển sự hoạt động của nó. Nội dung của việc điều khiển hệ thống nông nghiệp thực chất là sử dụng các biện pháp kinh tế, kỹ thuật để tác động lên hệ thống nông nghiệp nhằm phát triển một nền nông nghiệp bền vững.

Khái niệm hiệu quả Hiệu quả được hiểu là sự xem xét các điều kiện theo thứ tự ưu tiên các nguồn lực sao cho đạt hiệu quả cao nhất. Hiệu quả bao gồm ba nội dung cơ bản: Không sử dụng nguồn lực lãng phí, sản xuất với chi phí thấp nhất, sản xuất đáp ứng nhu cầu của tiêu dùng. 5 Hiệu quả và kết quả là hai phạm trù khác nhau nhưng có mối liên hệ khăng khít và mật thiết – mối liên hệ đó thể hiện giữa mặt chất và mặt lượng trong quá trình sản xuất kinh doanh. Kết quả là đại lượng vật chất thể hiện bằng nhiều chỉ tiêu, nội dung tùy thuộc từng trường hợp cụ thể.

Hiệu quả là đại lượng xem xét đánh giá kết quả đó được tạo ra như thế nào, chi phí bao nhiêu, có thể chấp nhận được không. Tuy nhiên hiệu quả và kết quả lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác: Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, đặc điểm ngành sản xuất và các quy luật kinh tế…Do vậy khi xem xét, đánh giá hiệu quả cần phải cân nhắc để có kết luận phù hợp. Trên phạm vi toàn xã hội các chi phí bỏ ra để thu được kết quả đó là chi phí lao động toàn xã hội. Vì vậy bản chất của hiệu quả chính là hiệu quả lao động xã hội.

Từ đó ta có kết luận rằng: Thước đo hiệu quả chính là sự tiết kiệm hao phí lao động toàn xã hội, còn tiêu chuẩn của hiệu quả chính là sự tối đa hóa kết quả và tối thiểu hóa chi phí trong điều kiện nguồn lực nhất định. Đối với một quốc gia thì hiệu quả được thể hiện trên nhiều mặt: Kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng vv.Điều đó có nghĩa là hiệu quả mang tính chất không gian, thời gian. Nó thể hiện ở chỗ một hoạt động kinh tế trong một đơn vị sản xuất có thể có hiệu quả rất cao song nếu xét trong bối cảnh quốc gia thì chưa chắc đã có hiệu quả. Để hiểu rõ vấn đề này ta có thễ xem xét một số vấn đề kinh tế xã hội như: Việc chặt phá rừng làm nương rẫy trên thực tế là đem lại lợi ích cho một số cá nhân, tập thể nào đó xong điều đó có thể tác đông tiêu cực tới hệ sinh thái, môi trường, gây hạn hán lũ lụt, làm suy giảm đa dạng sinh học.

Điều đó khi xét trên bình diện xã hội thì đó là một tổn thất lớn cho toàn xã hội. Như vậy việc đánh giá hiệu quả phải được xem xét một cách toàn diện cả về mặt không gian và thời gian trong mối liên hệ giữa hiệu quả chung của nền kinh tế quốc dân với hiệu quả của từng bộ phận riêng biệt của các đơn vị sản xuất. Hiệu quả đó bao gồm hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và môi trường, các thành phần có mối quan hệ mật thiết với nhau như một thể thống nhất không thể tách rời. Đứng trên góc độ nền kinh tế quốc dân thì hiệu quả xã hội phải gắn liền với toàn xã hội trên cả mặt kinh tế, xã hội và môi trường.

Gắn chặt hiệu quả kinh tế của các đơn vị sản xuất với hiệu quả toàn xã hội là một đặc trưng thể hiện tính ưu việt của nền kinh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa [23]. Hiệu quả kinh tế Hiệu quả kinh tế là một phạm trù kinh tế xã hội phản ánh mặt chất của các hoạt động sản xuất kinh doanh, là đặc trưng của mọi hình thái kinh tế xã hội. Đồng thời hiệu quả kinh tế phản ánh mối quan hệ tương quan giữa kết quả hữu ích đạt được về mặt kinh tế và những chi phí bỏ ra để thu được kết quả đó. Nó đánh giá hoạt động sản xuất chủ yếu về mặt kinh tế.

Mối tương quan ấy có thể là phép trừ, phép chia của các yếu tố đại diện cho kết quả và chi phí. Hiệu quả kinh tế phản ánh trình độ khai thác các yếu tố đầu tư, các nguồn lực tự nhiên và phương thức quản lý. Hiệu quả kinh tế phản ánh mặt chất lượng của hoạt động sản xuất kinh doanh. Trong khi các nguồn lực sản xuất có hạn, các nhu cầu về hàng hóa và dịch vụ của xã hội ngày càng gia tăng và đa dạng thì nâng cao hiệu quả kinh tế là một xu thế khách quan và cũng là một bức xúc của sản xuất xã hội.

Hiệu quả kinh tế là một phạm trù kinh tế khách quan nhưng nó không phải là mục đích cuối cùng của sản xuất. Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII đã chỉ rõ nền kinh tế đa thành phần nước ta gồm kinh tế nhà nước, kinh tế hợp tác, kinh tế cá thể, dân chủ hoạt động theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Hiệu quả kinh tế là quan hệ so sánh, đo lường cụ thể các yếu tố của quá trính sản xuất (đất đai, vốn, lao động, khoa học kỹ thuật, quản lý) để tạo ra khối lượng sản phẩm lớn hơn với chất lượng cao hơn. Hiệu quả kinh tế phải được gắn liền với kết quả của những hoạt động sản xuất cụ thể trong các doanh nghiệp, nông hộ, nền sản xuất xã hội, ở những điều kiện xác định về thời gian và hoàn cảnh kinh tế xã hội.

Hiệu quả kinh tế phải lượng hóa được cụ thể việc sử dụng các yếu tố đầu vào (chi phí) và các yếu tố đầu ra (sản phẩm) trong quá trình sản xuất ở từng đơn vị, ngành, nền sản xuất xã hội trong từng thời kỳ nhất định, các đơn vị sản xuất với mục đích là tiết kiệm, lợi nhuận tối đa trên cơ sở khối lượng sản phẩm hàng hóa nhiều nhất với các chi phí tài nguyên và lao động thấp nhất. Do đó hiệu quả kinh tế liên quan trực tiếp đến yếu tố đầu vào và đầu ra trong quá trình sản xuất [18]. 7 Từ những nội dung trên có thể thấy rằng hiệu quả chính là trung tâm của mọi quá trình kinh tế và nó liên quan đến tất cả các phạm trù, các quy luật kinh tế khác. Hiệu quả kinh tế đi liền với nội dung tiết kiệm chi phí tài nguyên cho sản xuất trên một đơn vị sản phẩm tạo ra.

Bản chất của hiệu quả kinh tế chính là tương quan so sánh cả tuyệt đối và tương đối giữa lượng kết quả đạt được và lượng chi phí bỏ ra trong quá trình sản xuất. Hiệu quả xã hội Hiệu quả xã hội phản ánh mối quan hệ tương quan giữa kết quả hữu ích về mặt xã hội với chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó. Nó đánh giá chủ yếu về mặt xã hội của hoạt động sản xuất. Các loại hiệu quả liên quan chặt chẽ với hiệu quả kinh tế và biểu hiện mục đích các hoạt động của con người như: Tạo công ăn việc làm, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống của mọi tầng lớp dân cư [6].

Hiệu quả môi trường Hiệu quả môi trường là hiệu quả của việc làm thay đổi môi trường do tác động của các hoạt động sản xuất gây ra như: Xói mòn, rửa trôi, ô nhiễm đất, khả năng bảo vệ đất, tích lũy các bon, giảm phát thải…vv. Mọi hoạt động sản xuất được coi là có hiệu quả môi trường khi các hoạt động đó không có những tác động xấu tới môi trường đó là đất, nước, không khí và sinh vật. Đây là mục tiêu quan trọng có ý nghĩa quyết định đến tính bền vững của hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp. Nó phải bảo đảm được các yếu tố bảo vệ đất, chống xói mòn và nâng cao độ phì của đất, giảm phát thải ra môi trường xung quanh [6].

Khái niệm và cơ sở khoa học của việc trồng xen Trồng xen được hiểu là trồng từ hai loài cây khác nhau trở lên đồng thời trên cùng một diên tích. Tùy theo cách sắp xếp các loài cây khác nhau trong trồng xen mà có thể trồng xen theo băng, theo hàng hoặc trồng hỗn hợp không theo hàng hoặc băng. * Nguyên tắc của việc trồng xen: - Chọn các loài cây phải có các yêu cầu khác nhau về điều kiện sống như: Ánh sáng, nước, dinh dưỡng… phân bố theo không gian và thời gian. - Các loài cây phải có sự khác nhau về thời gian sinh trưởng, để có sự khác nhau về thời gian hấp thu, sử dụng các điều kiện môi trường.

8 * Lợi ích của việc trồng xen - Trồng xen cho năng suất tổng số cao hơn so với trồng thường, sử dụng tối ưu về ánh sáng. - Sử dụng hiệu quả dinh dưỡng khoáng và nước vì các loài cây trồng có hấp thu khác nhau. - Hạn chế sự phát triển của sâu bệnh hại.