Luận văn thạc sĩ đánh giá hiện trạng môi trường đất nông nghiệp và nước ngầm xung quanh vùng khai thác khoáng sản xã hà thượng huyện đại từ tỉnh thái nguyên

Đánh giá hiện trạng môi trường đất nông nghiệp và nước ngầm quanh khu vực khai thác khoáng sản Hà Thượng, Đại Từ, Thái Nguyên, phân tích tác động và đề xuất giải pháp bảo vệ.

• Tác giả: Đinh Thị Ngân Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Ngọc Nông
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng môi trường đất nông nghiệp và nước ngầm xung quanh vùng khai thác khoáng sản xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu của đề tài
• 1.2. Yêu cầu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Tài nguyên khoáng sản
• 2.3. Tài nguyên đất và ô nhiễm môi trường đất nông nghiệp
• 2.4. Các tác nhân gây ô nhiễm môi trường đất
• 2.5. Tiêu chuẩn để đánh giá đất bị ô nhiễm
• 2.6. Tài nguyên nước và ô nhiễm môi trường nước ngầm
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Phạm vi nghiên cứu
• 3.4. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.5. Nội dung nghiên cứu
• 3.6. Phương pháp nghiên cứu
• 3.6.1. Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp
• 3.6.2. Phương pháp điều tra phỏng vấn
• 3.6.3. Phương pháp điều tra khảo sát thực địa
• 3.6.4. Phương pháp lấy mẫu và phân tích trong phòng thí nghiệm
• 3.6.5. Phương pháp tổng hợp, so sánh, đối chiếu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội của xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.2. Hoạt động khai thác khoáng sản trên địa bàn xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2.1. Giới thiệu một vài nét về các doanh nghiệp hoạt động khai khoáng trên địa bàn xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2.2. Công nghệ khai khoáng
• 4.2.3. Chất thải rắn, nước thải của hoạt động khai khoáng theo báo cáo ĐTM của mỏ Núi Pháo
• 4.3. Các nguồn gây ô nhiễm môi trường đất nông nghiệp và nước ngầm xung quanh vùng khai thác khoáng sản xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.4. Diện tích, tình hình sử dụng đất nông nghiệp
• 4.5. Các nguồn nước của xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.6. Một số căn bệnh mà người dân xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên thường mắc phải có liên quan đến nguồn nước
• 4.7. Các nguồn có khả năng gây ô nhiễm môi trường đất nông nghiệp và nước ngầm xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.8. Đánh giá chất lượng đất nông nghiệp và nước ngầm tại xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.9. Chất lượng môi trường đất và nước theo báo cáo kết quả quan trắc môi trường năm 2013 của Mỏ đa kim Núi Pháo
• 4.10. Chất lượng môi trường đất nông nghiệp và nước ngầm qua ý kiến của người dân xung quanh khu vực khai khoáng
• 4.11. Chất lượng đất nông nghiệp và nước ngầm qua kết quả phân tích tại Khoa Môi trường, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• 4.12. Cảnh báo các vấn đề cấp bách, nguy cơ tiềm tàng về ô nhiễm suy thoái môi trường đất - nước và đề xuất giải pháp khắc phục, xử lý ô nhiễm môi trường đất nông nghiệp, môi trường nước ngầm tại xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.12.1. Cảnh báo các vấn đề cấp bách và nguy cơ tiềm tàng về ô nhiễm suy thoái môi trường đất - nước
• 4.12.2. Đề xuất giải pháp khắc phục và xử lý ô nhiễm môi trường đất nông nghiệp, môi trường nước ngầm tại xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá môi trường đất nông nghiệp

Đánh giá môi trường đất nông nghiệp là một phần quan trọng trong nghiên cứu này. Tài liệu tập trung vào việc phân tích hiện trạng môi trường đất tại khu vực Hà Thượng, Đại Từ, Thái Nguyên, nơi hoạt động khai thác khoáng sản diễn ra mạnh mẽ. Các yếu tố như ô nhiễm đất, suy thoái đất, và tác động môi trường từ hoạt động khai thác được đánh giá chi tiết. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc khai thác khoáng sản đã gây ra sự suy giảm chất lượng đất, đặc biệt là đất nông nghiệp, do sự tích tụ kim loại nặng và các chất độc hại khác. Các phương pháp phân tích môi trường được sử dụng để đánh giá mức độ ô nhiễm, bao gồm phân tích hàm lượng kim loại nặng và các chỉ tiêu hóa học khác. Kết quả cho thấy, đất nông nghiệp tại khu vực này đang đối mặt với nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng, đòi hỏi các biện pháp bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên hiệu quả.

1.1. Tác động của khai thác khoáng sản đến đất nông nghiệp

Hoạt động khai thác khoáng sản tại Hà Thượng đã gây ra nhiều tác động môi trường tiêu cực đến đất nông nghiệp. Các chất thải từ quá trình khai thác, bao gồm đất đá thải, bùn, và nước thải, đã làm ô nhiễm đất, giảm năng suất cây trồng. Nghiên cứu chỉ ra rằng, đất nông nghiệp tại khu vực này đang bị suy thoái do sự tích tụ kim loại nặng như chì, asen, và thủy ngân. Các phương pháp phân tích môi trường được áp dụng để đánh giá mức độ ô nhiễm, bao gồm phân tích hàm lượng kim loại nặng và các chỉ tiêu hóa học khác. Kết quả cho thấy, đất nông nghiệp tại khu vực này đang đối mặt với nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng, đòi hỏi các biện pháp bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên hiệu quả.

1.2. Biện pháp bảo vệ và phục hồi đất nông nghiệp

Để giải quyết vấn đề ô nhiễm đất nông nghiệp, nghiên cứu đề xuất các biện pháp bảo vệ môi trường và phục hồi đất. Các giải pháp bao gồm việc áp dụng các phương pháp xử lý ô nhiễm như phytoremediation (sử dụng thực vật để hấp thụ kim loại nặng), bón phân hữu cơ để cải thiện chất lượng đất, và quản lý tài nguyên bền vững. Ngoài ra, nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên hợp lý. Các biện pháp này không chỉ giúp cải thiện chất lượng đất nông nghiệp mà còn góp phần bảo tồn đất và phát triển bền vững.

II. Đánh giá môi trường nước ngầm

Đánh giá môi trường nước ngầm là một phần không thể thiếu trong nghiên cứu này. Tài liệu tập trung vào việc phân tích hiện trạng môi trường nước ngầm tại khu vực Hà Thượng, Đại Từ, Thái Nguyên, nơi hoạt động khai thác khoáng sản diễn ra mạnh mẽ. Các yếu tố như ô nhiễm nước ngầm, suy thoái nguồn nước, và tác động môi trường từ hoạt động khai thác được đánh giá chi tiết. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc khai thác khoáng sản đã gây ra sự suy giảm chất lượng nước ngầm, đặc biệt là do sự tích tụ kim loại nặng và các chất độc hại khác. Các phương pháp phân tích môi trường được sử dụng để đánh giá mức độ ô nhiễm, bao gồm phân tích hàm lượng kim loại nặng và các chỉ tiêu hóa học khác. Kết quả cho thấy, nước ngầm tại khu vực này đang đối mặt với nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng, đòi hỏi các biện pháp bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên hiệu quả.

2.1. Tác động của khai thác khoáng sản đến nước ngầm

Hoạt động khai thác khoáng sản tại Hà Thượng đã gây ra nhiều tác động môi trường tiêu cực đến nước ngầm. Các chất thải từ quá trình khai thác, bao gồm nước thải, bùn, và đất đá thải, đã làm ô nhiễm nguồn nước, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nước ngầm tại khu vực này đang bị ô nhiễm do sự tích tụ kim loại nặng như chì, asen, và thủy ngân. Các phương pháp phân tích môi trường được áp dụng để đánh giá mức độ ô nhiễm, bao gồm phân tích hàm lượng kim loại nặng và các chỉ tiêu hóa học khác. Kết quả cho thấy, nước ngầm tại khu vực này đang đối mặt với nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng, đòi hỏi các biện pháp bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên hiệu quả.

2.2. Biện pháp bảo vệ và phục hồi nước ngầm

Để giải quyết vấn đề ô nhiễm nước ngầm, nghiên cứu đề xuất các biện pháp bảo vệ môi trường và phục hồi nguồn nước. Các giải pháp bao gồm việc áp dụng các phương pháp xử lý ô nhiễm như lọc nước, sử dụng vật liệu hấp thụ để loại bỏ kim loại nặng, và quản lý tài nguyên bền vững. Ngoài ra, nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên hợp lý. Các biện pháp này không chỉ giúp cải thiện chất lượng nước ngầm mà còn góp phần bảo tồn nguồn nước và phát triển bền vững.

III. Hiện trạng môi trường và đề xuất giải pháp

Nghiên cứu đã đánh giá hiện trạng môi trường tại khu vực Hà Thượng, Đại Từ, Thái Nguyên, nơi hoạt động khai thác khoáng sản diễn ra mạnh mẽ. Các yếu tố như ô nhiễm đất, ô nhiễm nước ngầm, và tác động môi trường từ hoạt động khai thác được đánh giá chi tiết. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc khai thác khoáng sản đã gây ra sự suy giảm chất lượng đất nông nghiệp và nước ngầm, đặc biệt là do sự tích tụ kim loại nặng và các chất độc hại khác. Các phương pháp phân tích môi trường được sử dụng để đánh giá mức độ ô nhiễm, bao gồm phân tích hàm lượng kim loại nặng và các chỉ tiêu hóa học khác. Kết quả cho thấy, đất nông nghiệp và nước ngầm tại khu vực này đang đối mặt với nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng, đòi hỏi các biện pháp bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên hiệu quả.

3.1. Cảnh báo về ô nhiễm môi trường

Nghiên cứu đã đưa ra các cảnh báo về ô nhiễm môi trường tại khu vực Hà Thượng, Đại Từ, Thái Nguyên. Các vấn đề cấp bách bao gồm ô nhiễm đất nông nghiệp, ô nhiễm nước ngầm, và suy thoái tài nguyên. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nếu không có các biện pháp bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên hiệu quả, tình trạng ô nhiễm sẽ tiếp tục gia tăng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững.

3.2. Đề xuất giải pháp khắc phục

Để giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường, nghiên cứu đề xuất các giải pháp khắc phục bao gồm việc áp dụng các phương pháp xử lý ô nhiễm, quản lý tài nguyên bền vững, và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường. Các biện pháp này không chỉ giúp cải thiện chất lượng đất nông nghiệp và nước ngầm mà còn góp phần bảo tồn tài nguyên và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hoạt động khai thác khoáng sản đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tuy nhiên, các hoạt động mở mỏ, khai thác lộ thiên, bóc tầng đất đá và chế biến quặng kim loại cũng tạo ra những áp lực nghiêm trọng lên môi trường tự nhiên, đặc biệt là tài nguyên đất và nguồn nước. Tại tỉnh Thái Nguyên, sự tập trung của nhiều mỏ khoáng sản với công nghệ khai thác còn thô sơ hoặc quy mô lớn đã làm thay đổi địa hình, thu hẹp diện tích đất canh tác, gây suy giảm mực nước ngầm và ô nhiễm môi trường sinh thái.

Xã Hà Thượng, huyện Đại Từ là địa bàn miền núi tập trung nhiều dự án khai khoáng quy mô lớn, tiêu biểu là Mỏ đa kim Núi Pháo, các mỏ than, mỏ sắt và thiếc. Quá trình giải phóng mặt bằng, vận hành khai thác và xả thải tại khu vực này đã dẫn đến tình trạng ô nhiễm đất nông nghiệp, làm biến động sâu sắc diện tích đất sản xuất và suy thoái chất lượng nguồn nước sinh hoạt của người dân. Trước thực tế đó, đề tài khóa luận "Đánh giá hiện trạng môi trường đất nông nghiệp và nước ngầm xung quanh vùng khai thác khoáng sản xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên" được tác giả Đinh Thị Ngân Hạnh thực hiện nhằm khảo sát, phân tích hiện trạng và đề xuất giải pháp xử lý.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể gồm:

1. Đánh giá hiện trạng môi trường đất nông nghiệp và môi trường nước ngầm xung quanh vùng khai thác khoáng sản xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên.
2. Đánh giá tác động của việc khai thác khoáng sản đến môi trường đất nông nghiệp và môi trường nước ngầm.
3. Đề ra các biện pháp khắc phục, xử lý nhằm giải quyết các vấn đề môi trường tại địa phương.

Nhiệm vụ và yêu cầu nghiên cứu của đề tài bao gồm việc điều tra thu thập thông tin, xác định các nguồn và yếu tố ảnh hưởng đến môi trường đất và nước ngầm; đảm bảo số liệu phản ánh trung thực, khách quan; cảnh báo các vấn đề cấp bách và nguy cơ tiềm tàng về suy thoái môi trường; đồng thời xây dựng các kiến nghị có tính khả thi, phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Môi trường đất nông nghiệp và một số chỉ tiêu chất lượng đất; môi trường nước ngầm và các chỉ tiêu chất lượng nước ngầm; cùng các hoạt động khai thác khoáng sản, sản xuất công nghiệp và dân sinh ảnh hưởng đến hai nguồn tài nguyên này.
• Phạm vi nghiên cứu: Không gian nghiên cứu tập trung trên địa bàn xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên.
• Thời gian và địa điểm thực hiện: Đề tài được triển khai thực tập tại Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên trong khoảng thời gian từ ngày 25/01/2014 đến ngày 25/04/2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập hệ thống cơ sở lý thuyết tổng quan về đặc điểm tài nguyên khoáng sản, các hình thức khai khoáng (khai thác lộ thiên, hầm lò) và các giai đoạn vận hành mỏ (mở cửa mỏ, khai thác, đóng cửa mỏ). Đi kèm với đó là lý luận về tài nguyên đất nông nghiệp, các kiểu thoái hóa đất (phèn hóa, laterit hóa, xói mòn, ô nhiễm hóa học) và các chỉ số đánh giá mức độ nhiễm bẩn của đất thông qua hàm lượng hợp chất nitơ, muối clo, kim loại nặng và chỉ số vệ sinh (tỷ số giữa nitơ anbumin và nitơ hữu cơ). Về tài nguyên nước, văn bản tổng quan cơ chế bổ cấp - trữ lượng của nước ngầm, các xu hướng thay đổi chất lượng nước khi bị ô nhiễm (suy giảm pH, gia tăng hàm lượng ion kim loại, giảm oxy hòa tan DO, gia tăng các chỉ số COD, BOD5, ô nhiễm vi sinh vật coliform).

Hệ thống cơ sở pháp lý và quy chuẩn kỹ thuật áp dụng trong công trình gồm có:

• Luật Bảo vệ môi trường số 52/2005/QH11 ngày 29/11/2005;
• Luật Tài nguyên nước số 17/2012/QH13 ngày 21/06/2012;
• Luật Khoáng sản số 60/2010/QH12 ngày 17/11/2010;
• Nghị định số 21/2008/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 80/2006/NĐ-CP;
• Nghị quyết số 41-NQ/TW ngày 15/11/2004 của Bộ Chính trị về bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa;
• Quyết định số 769/2009/QĐ-BTNMT ngày 24/04/2009 của Bộ Tài nguyên và Môi trường;
• Các Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia: QCVN 03:2008/BTNMT (giới hạn cho phép của kim loại nặng trong đất), QCVN 08:2008/BTNMT (chất lượng nước mặt), QCVN 09:2008/BTNMT (chất lượng nước ngầm), QCVN 40:2011/BTNMT (nước thải công nghiệp), QCVN 01:2009/BYT (chất lượng nước ăn uống);
• Các Tiêu chuẩn Quốc gia về lấy mẫu và phân tích: TCVN 5992:1995, TCVN 5993:1995, TCVN 5994:1995, TCVN 5996:1995, TCVN 7538-2:2005, TCVN 7538-4:2007, TCVN 6498:1999 (xác định nitơ tổng số theo phương pháp Kjeldahl cải biên), TCVN 8940:2011 (xác định phospho tổng số bằng phương pháp so màu).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và thu thập thông tin được triển khai qua các hợp phần:

• Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp: Kế thừa và sử dụng các báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), báo cáo kết quả quan trắc môi trường năm 2013 của Mỏ đa kim Núi Pháo, số liệu kiểm kê đất đai, tài liệu quy hoạch xây dựng nông thôn mới xã Hà Thượng.
• Phương pháp điều tra phỏng vấn xã hội học: Tiến hành điều tra ngẫu nhiên 50 hộ gia đình sinh sống xung quanh khu vực khai khoáng trên địa bàn xã bằng bộ phiếu câu hỏi có cấu trúc sẵn.
• Phương pháp khảo sát thực địa: Quan sát hiện trường, ghi nhận các nguồn phát thải, hiện trạng bãi thải đất đá, hệ thống thoát nước và dấu hiệu cảm quan môi trường.
• Phương pháp lấy mẫu và phân tích trong phòng thí nghiệm: Lấy mẫu tại thực địa ngày 09/03/2014 và phân tích các chỉ tiêu lý - hóa tại Khoa Môi trường, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.

Bảng thông tin vị trí lấy mẫu đất và nước trong nghiên cứu:

Ký hiệu	Loại mẫu	Vị trí lấy mẫu	Thời gian lấy	Chỉ tiêu phân tích
MĐ-01	Đất trồng cây lâu năm	Nhà ông Nguyễn Văn Chúc, xóm 2, xã Hà Thượng	14h30, 09/03/2014	pH, OM, Đạm tổng số, Lân tổng số, Pb, Zn
MĐ-02	Đất trồng rau màu	Nhà ông Tạc Văn Hợp, xóm 6, xã Hà Thượng	15h00, 09/03/2014	pH, OM, Đạm tổng số, Lân tổng số, Pb, Zn
MN-01	Nước thải sau xử lý mỏ Núi Pháo	Khu vực Khe Vối, giáp ranh xóm 3 và xóm 4	15h30, 09/03/2014	pH, COD, BOD5, Pb, Zn, Fe
MN-02	Nước ngầm (giếng đào)	Nhà bà Phạm Thị Tính, xóm 3, xã Hà Thượng	15h45, 09/03/2014	pH, COD, BOD5, Pb, Zn, Fe

Kỹ thuật phân tích: Chỉ tiêu pH được đo trực tiếp tại hiện trường bằng thiết bị đo chuyên dụng diện rộng để hạn chế sai số bảo quản; hàm lượng chất hữu cơ (OM), lân tổng số, COD, BOD5 được xác định bằng phương pháp chuẩn độ và so màu quang phổ; đạm tổng số được xác định theo phương pháp Kjeldahl cải biên.

• Phương pháp so sánh, tổng hợp và đối chiếu: Phân tích định tính (màu, mùi, độ đục, lớp váng) và định lượng (so sánh đối chiếu nồng độ các chất phân tích với các giới hạn quy định tại QCVN 03:2008/BTNMT, QCVN 08:2008/BTNMT, QCVN 09:2008/BTNMT, QCVN 40:2011/BTNMT và QCVN 01:2009/BYT).

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Chương này thiết lập tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ xung đột giữa hoạt động phát triển kinh tế khoáng sản và nhiệm vụ bảo vệ môi trường sinh thái. Tác giả phân tích các tác động tiêu cực điển hình của khai thác mỏ tại vùng trung du miền núi, nhấn mạnh đất nông nghiệp và nước ngầm là tư liệu sản xuất và sinh hoạt thiết yếu bị đe dọa trực tiếp. Mục tiêu, yêu cầu và ý nghĩa khoa học - thực tiễn của đề tài được xác lập làm định hướng xuyên suốt quá trình nghiên cứu tại xã Hà Thượng.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Phần tổng quan hệ thống hóa các khái niệm chuyên ngành về phân loại khoáng sản, tính chất thổ nhưỡng, nguyên nhân gây suy thoái tài nguyên đất (tự nhiên và nhân tạo), tác nhân gây ô nhiễm nước (vật lý, hóa lý, hóa học vô cơ/hữu cơ, sinh học). Chương này cập nhật hiện trạng tài nguyên đất và nước tại Việt Nam cũng như trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.

Văn bản ghi nhận tỉnh Thái Nguyên có 156 mỏ được cấp phép khai thác, chủ yếu áp dụng phương pháp lộ thiên, bóc tầng tạo moong sâu và đổ thải bãi cao làm biến dạng địa hình. Các số liệu trích dẫn cho thấy đất ruộng gần Khu công nghiệp Sông Công có hàm lượng Zn vượt 8,9 lần, Cd vượt 11 lần; tại Khu công nghiệp gang thép Thái Nguyên có Pb vượt 2,8 lần, Zn vượt 46,6 lần. Các bãi thải đất đá mỏ sắt Trại Cau thải gần 2 triệu m3/năm, mỏ than Khánh Hòa gần 3 triệu m3/năm, mỏ than Phấn Mễ hơn 1 triệu m3/năm. Đáng chú ý, kết quả quan trắc nước mặt các mỏ khoáng sản kim loại của Sở Tài nguyên và Môi trường Thái Nguyên cho thấy 72,3% số mẫu vượt quy chuẩn QCVN 08:2008/BTNMT (với các chất As, Cd, Pb, Zn, Fe); 30% mẫu nước ngầm vượt QCVN 09:2008/BTNMT (chỉ tiêu pH, Cd, Mn); và 83,3% mẫu nước thải vượt QCVN 24:2009/BTNMT từ 1,05 đến 435,5 lần.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương trình bày chi tiết địa điểm, thời gian thực hiện, giới hạn không gian - thời gian nghiên cứu tại xã Hà Thượng và quy trình kỹ thuật. Tác giả mô tả chi tiết phương pháp điều tra 50 phiếu phỏng vấn ngẫu nhiên, phương pháp thu thập số liệu thứ cấp, định vị tọa độ và hoàn cảnh lấy 2 mẫu đất (MĐ-01, MĐ-02) và 2 mẫu nước (MN-01, MN-02), cùng các tiêu chuẩn quốc gia hướng dẫn phân tích các thông số ô nhiễm trong phòng thí nghiệm.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương kết quả và thảo luận tập trung phản ánh các nhóm nội dung chính:

1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội: Xã Hà Thượng có diện tích tự nhiên 1.522,01 ha gồm 13 xóm. Địa hình đồi núi thấp (100 - 200m), vùng núi chiếm 292 ha (9,75%), đất bằng chiếm 486 ha (16,23%). Nhiệt độ trung bình năm 24,5°C, mùa mưa kéo dài từ tháng 4 đến tháng 11 chiếm 80% lượng mưa cả năm. Xã không có sông lớn, chỉ có 3 hệ thống khe suối bắt nguồn từ dãy Núi Pháo chảy dọc địa bàn khoảng 10 km và các ao đầm nhỏ (khoảng 7,8 - 9,4 ha). Dân số toàn xã có 1.235 hộ với 7 dân tộc anh em; lực lượng trong độ tuổi lao động có 3.200 người (lao động nông nghiệp chiếm 35%, dịch vụ - thương mại chiếm 30%, công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp chiếm 35%).

2. Hoạt động khai khoáng: Trên địa bàn có 5 doanh nghiệp khai khoáng lớn hoạt động:

   • Công ty Cổ phần Gang thép Thái Nguyên: Khai thác Mỏ than Làng Cẩm, Phấn Mễ theo Giấy phép số 64/TTg ngày 10/03/1988 (không thời hạn), trữ lượng 3.200 tấn, công suất 60.000 tấn/năm.
   • Công ty An Phát Thái: Mỏ than xóm 11 theo Giấy phép số 2371/GP-UBND ngày 14/10/2010 (thời hạn 12 năm), trữ lượng 118.095 tấn, công suất 5.000 tấn/năm.
   • Công ty TNHH Khai thác Chế biến Khoáng sản Núi Pháo: Mỏ Vonfram đa kim Núi Pháo theo Giấy phép số 1710/GP-BTNMT ngày 21/09/2010 (thời hạn 17,5 năm), diện tích 586 ha, trữ lượng 82.000 tấn, công suất 5,3 triệu tấn quặng/năm.
   • HTX Công nghiệp và Vận tải Chiến Công: Mỏ sắt Đá Liền theo Giấy phép số 2937/GP-UBND ngày 06/09/2010 (thời hạn 14 năm), diện tích 13,8 ha, trữ lượng 128.877 tấn, công suất 10.000 tấn/năm.
   • Công ty Cổ phần Kim Sơn: Mỏ thiếc Bismut Tây Núi Pháo theo Giấy phép số 145/GP-UBND ngày 19/01/2011 (thời hạn 20 năm), diện tích 22 ha, trữ lượng 112.887 tấn, công suất 6.000 tấn/năm.

3. Biến động diện tích đất nông nghiệp: Hoạt động khai thác khoáng sản chiếm dụng đất khiến quỹ đất nông nghiệp của xã sụt giảm nghiêm trọng qua các kỳ kiểm kê:

Loại đất (ha)	Năm 2005	Năm 2010	Năm 2013
Đất sản xuất nông nghiệp	543,25	396,20	345,70
Đất lâm nghiệp	600,47	517,83	405,00
Đất nuôi trồng thủy sản	13,20	9,40	9,40
Đất nông nghiệp khác	0,00	0,13	0,13
Tổng diện tích	1.156,92	923,56	760,23

Từ năm 2005 đến năm 2013, tổng diện tích đất nông nghiệp đã giảm 396,69 ha (đất sản xuất nông nghiệp giảm 197,55 ha; đất lâm nghiệp giảm 195,47 ha). Riêng diện tích đất gieo cấy lúa giảm từ 247,7 ha (năm 2006, sản lượng 1.027 tấn) xuống còn 155,7 ha (năm 2011, sản lượng 852,5 tấn).

4. Hiện trạng ô nhiễm nước và bệnh tật dân sinh: Nguồn nước mặt và nước ngầm tại các xóm 3, 4, 6, 8 bị ô nhiễm sắt nghiêm trọng (nước bơm lên có màu vàng, mùi tanh nồng), hàm lượng asen tại một số điểm dao động từ 0,068 đến 0,109 mg/l, vượt quy chuẩn từ 1,7 đến 8,2 lần. Mực nước ngầm suy giảm sâu vào mùa khô (tháng 11 đến tháng 3) do mất rừng đầu nguồn và các hoạt động đào bới sâu lòng đất, đắp đập ngăn dòng.

Khảo sát 50 hộ gia đình (tổng số 204 nhân khẩu) ghi nhận 100% số hộ có thành viên mắc các bệnh liên quan đến ô nhiễm môi trường nước và không khí:

STT	Loại bệnh thường gặp	Số người mắc
1	Bệnh đường hô hấp	72
2	Bệnh ngoài da	27
3	Bệnh đường ruột	19
4	Bệnh khác (đau đầu, căng thẳng, đau mắt đỏ, cao huyết áp...)	40

Trong nhóm bệnh khác, điều tra ghi nhận có 01 trường hợp bị đột quỵ, 01 trường hợp mắc bệnh ung thư và 01 trường hợp bị sảy thai.

5. Thực trạng quản lý chất thải sinh hoạt: Trong 50 hộ điều tra, có 23 hộ (chiếm 46%) xử lý bằng cách đào hố rác riêng và tự đốt; 19 hộ (chiếm 38%) thực hiện thu gom rác theo hợp đồng dịch vụ (đổ nhờ tại bãi chôn lấp của mỏ than Phấn Mễ); 8 hộ (chiếm 16%) xử lý bằng các hình thức khác như vứt tùy tiện ra bờ suối, vườn nhà.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết các kết quả đạt được, chỉ rõ mức độ suy giảm tài nguyên đất canh tác và ô nhiễm nguồn nước ngầm tại các xóm tiếp giáp khu vực khai thác mỏ. Đồng thời, văn bản đưa ra các kiến nghị đối với các cấp quản lý nhà nước và các doanh nghiệp khai khoáng nhằm kiểm soát ô nhiễm, hỗ trợ nước sạch cho người dân và phục hồi môi trường sau khai thác.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đưa ra các kết quả cụ thể, dựa trên tài liệu thứ cấp, số liệu phỏng vấn thực địa và kết quả thử nghiệm:

• Lập danh mục và xác định cụ thể giấy phép, trữ lượng, diện tích và công suất khai thác của 5 cơ sở khai khoáng chủ lực trên địa bàn xã Hà Thượng.
• Định lượng mức độ thu hẹp tài nguyên đất giai đoạn 2005 - 2013: Diện tích đất nông nghiệp giảm 396,69 ha, trong đó đất sản xuất nông nghiệp giảm 36,36% (từ 543,25 ha xuống 345,7 ha), đất cấy lúa thu hẹp từ 247,7 ha xuống 155,7 ha.
• Xác định thực trạng ô nhiễm nguồn nước ngầm: Nước giếng khoan và giếng đào của nhân dân tại xóm 3, xóm 4, xóm 6, xóm 8 bị ô nhiễm sắt phổ biến (nước có màu vàng, váng nổi và mùi tanh); nồng độ asen cục bộ vượt quy chuẩn từ 1,7 đến 8,2 lần (0,068 - 0,109 mg/l). Mực nước ngầm sụt giảm nghiêm trọng vào các tháng mùa khô (11, 12, 1, 2, 3).
• Cung cấp số liệu dịch tễ học môi trường sơ bộ tại 50 hộ dân (204 người), chứng minh mối liên hệ giữa ô nhiễm nguồn nước và tỷ lệ mắc bệnh hô hấp (72 ca), ngoài da (27 ca), đường ruột (19 ca).
• Khái quát bức tranh xử lý chất thải dân sinh: Hệ thống xử lý chất thải sinh hoạt và chăn nuôi còn thô sơ; 46% số hộ tự đốt rác tại gia đình, nước thải sinh hoạt và chăn nuôi phần lớn xả trực tiếp vào hố tự đào ngấm vào lòng đất hoặc chảy tràn ra suối Cát, Khe Vối.

Các giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất:

• Nhóm giải pháp quản lý: Đề nghị Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Đại Từ và UBND xã Hà Thượng tăng cường giám sát, thanh tra việc thực hiện cam kết ĐTM của các đơn vị khai khoáng; buộc các doanh nghiệp lắp đặt và vận hành nghiêm túc hệ thống quan trắc nước thải tự động; quy hoạch bãi chôn lấp chất thải rắn sinh hoạt hợp vệ sinh thay thế việc đổ nhờ mỏ than Phấn Mễ.
• Nhóm giải pháp kỹ thuật: Khuyến cáo người dân xây dựng bể lọc cát, sỏi, giàn mưa khử sắt trước khi sử dụng nước giếng; các mỏ phải hoàn thiện hồ lắng, trạm xử lý nước thải tuyển quặng và xây dựng đê kè chống sạt lở bãi thải đất đá.
• Hỗ trợ an sinh xã hội: Đề xuất mở rộng chương trình cấp nước sạch tập trung hoặc kéo dài đường ống dẫn nước tự chảy từ các nguồn không bị ô nhiễm về các xóm chịu ảnh hưởng nặng (xóm 3, 4, 6, 8).

Đóng góp của khóa luận: Cung cấp bộ dữ liệu thực tế tại chỗ về hiện trạng biến động đất đai và ô nhiễm nước ngầm tại xã Hà Thượng ở thời điểm năm 2014, tạo tài liệu tham khảo cho cơ quan quản lý tài nguyên địa phương trong việc đánh giá tác động cộng hưởng của các khu mỏ đến đời sống nông thôn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của khóa luận:

• Số lượng mẫu phân tích thực nghiệm trong phòng thí nghiệm còn rất ít (chỉ lấy ngẫu nhiên 2 mẫu đất và 2 mẫu nước), chưa đủ mật độ để xử lý thống kê không gian hay xây dựng bản đồ phân vùng ô nhiễm chi tiết cho toàn bộ 13 xóm trên địa bàn xã.
• Thời gian nghiên cứu ngắn (3 tháng, từ 25/01/2014 đến 25/04/2014) nên chưa theo dõi được sự biến động nồng độ các chất ô nhiễm theo chu kỳ các mùa khác nhau (giữa mùa mưa lũ và đỉnh điểm mùa khô hạn).
• Nguồn lực phân tích hạn chế nên chưa kiểm nghiệm đầy đủ các chỉ tiêu vi sinh vật trong nước ngầm và dư lượng hóa chất tuyển quặng đặc thù trong đất.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng mạng lưới điểm quan trắc, tăng số lượng mẫu đất nông nghiệp và mẫu nước dưới đất trên toàn bộ các xóm giáp ranh khu khai trường mỏ Núi Pháo, mỏ than Phấn Mễ và mỏ sắt Đá Liền.
• Quan trắc liên tục theo mùa để đánh giá cơ chế lan truyền chất ô nhiễm trong tầng chứa nước ngầm nông và nước ngầm sâu.
• Phân tích tích lũy sinh học các kim loại nặng độc hại (As, Cd, Pb) trong các loại nông sản chủ lực của địa phương như chè búp và hạt lúa nhằm đánh giá rủi ro sức khỏe cộng đồng qua chuỗi thức ăn.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Khoa học môi trường, Quản lý tài nguyên môi trường, Khoa học đất và Nông nghiệp khi thực hiện các đồ án, đề tài nghiên cứu về tác động môi trường của hoạt động khai thác mỏ lộ thiên.
• Cán bộ quản lý tại Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Đại Từ và UBND xã Hà Thượng trong công tác theo dõi hiện trạng sử dụng đất, lập kế hoạch bảo vệ môi trường nông thôn mới và xây dựng phương án cấp nước sạch sinh hoạt cho các khu dân cư lân cận mỏ khoáng sản.
• Phần đáng tham khảo nhất của văn bản là hệ thống số liệu thống kê biến động diện tích đất nông nghiệp (2005 - 2013), số liệu pháp lý của 5 doanh nghiệp khai khoáng và phương pháp kết hợp giữa điều tra xã hội học với khảo sát thực tế hiện trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Những doanh nghiệp khai khoáng nào đang hoạt động trực tiếp trên địa bàn xã Hà Thượng theo văn bản? Trên địa bàn xã Hà Thượng có 5 đơn vị khai khoáng chính:

• Công ty Cổ phần Gang thép Thái Nguyên (Mỏ than Làng Cẩm, Phấn Mễ; khai thác than theo GP số 64/TTg);
• Công ty An Phát Thái (Mỏ than xóm 11; trữ lượng 118.095 tấn theo GP số 2371/GP-UBND);
• Công ty TNHH Khai thác Chế biến Khoáng sản Núi Pháo (Mỏ đa kim Núi Pháo; diện tích 586 ha, trữ lượng 82.000 tấn theo GP số 1710/GP-BTNMT);
• HTX Công nghiệp và Vận tải Chiến Công (Mỏ sắt Đá Liền; diện tích 13,8 ha theo GP số 2937/GP-UBND);
• Công ty Cổ phần Kim Sơn (Mỏ thiếc Bismut Tây Núi Pháo; diện tích 22 ha theo GP số 145/GP-UBND).

2. Diện tích đất sản xuất nông nghiệp và đất lúa của xã Hà Thượng suy giảm cụ thể như thế nào? Theo số liệu kiểm kê đất đai trong khóa luận:

• Từ năm 2005 đến năm 2013, tổng diện tích đất nông nghiệp của xã giảm từ 1.156,92 ha xuống còn 760,23 ha (giảm 396,69 ha). Trong đó, đất sản xuất nông nghiệp giảm từ 543,25 ha xuống 345,70 ha (giảm 197,55 ha); đất lâm nghiệp giảm từ 600,47 ha xuống 405,00 ha (giảm 195,47 ha).
• Riêng diện tích đất gieo cấy lúa cả hai vụ giảm từ 247,7 ha (năm 2006) xuống còn 155,7 ha (năm 2011), kéo theo sản lượng lúa giảm từ 1.027 tấn xuống còn 852,5 tấn.

3. Hiện trạng ô nhiễm nguồn nước ngầm tại các khu dân cư xã Hà Thượng có biểu hiện gì đặc thù? Người dân phản ánh nguồn nước giếng khoan và giếng khơi tại xóm 3, xóm 4, xóm 6, xóm 8 bị ô nhiễm sắt phổ biến, nước bơm lên có màu vàng, mùi tanh nồng và đóng cặn. Một số khu vực có nồng độ asen dao động từ 0,068 đến 0,109 mg/l, vượt quy chuẩn kỹ thuật cho phép từ 1,7 đến 8,2 lần. Ngoài ra, mực nước ngầm suy giảm mạnh và cạn kiệt vào các tháng mùa khô (từ tháng 11 đến tháng 3).

4. Kết quả điều tra sức khỏe người dân liên quan đến nguồn nước ghi nhận những bệnh tật nào? Khảo sát phỏng vấn 50 hộ dân (204 người) cho thấy 100% số hộ có thành viên mắc bệnh: có 72 người mắc bệnh đường hô hấp, 27 người mắc bệnh ngoài da, 19 người mắc bệnh đường ruột và 40 người mắc các bệnh khác (đau đầu, căng thẳng, đau mắt đỏ, cao huyết áp). Đáng lưu ý, cuộc điều tra ghi nhận 01 ca đột quỵ, 01 ca ung thư và 01 ca sảy thai.

5. Nghiên cứu đã lấy những mẫu đất và nước nào để phân tích trong phòng thí nghiệm? Khóa luận đã lấy ngẫu nhiên 4 mẫu vào ngày 09/03/2014 để phân tích tại Khoa Môi trường - Đại học Nông Lâm Thái Nguyên:

• Mẫu đất MĐ-01: Đất trồng cây lâu năm tại nhà ông Nguyễn Văn Chúc (xóm 2);
• Mẫu đất MĐ-02: Đất trồng màu tại nhà ông Tạc Văn Hợp (xóm 6);
• Mẫu nước MN-01: Nước thải sau xử lý của mỏ Núi Pháo tại khu vực Khe Vối (giáp ranh xóm 3 và xóm 4);
• Mẫu nước MN-02: Nước ngầm từ giếng đào của hộ bà Phạm Thị Tính (xóm 3).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đinh Thị Ngân Hạnh đã phản ánh bức tranh hiện trạng môi trường đất nông nghiệp và nước ngầm tại xã Hà Thượng, huyện Đại Từ dưới tác động trực tiếp từ hoạt động khai khoáng giai đoạn 2010 - 2014. Kết quả nghiên cứu làm nổi bật sự sụt giảm nghiêm trọng diện tích đất canh tác (giảm 396,69 ha đất nông nghiệp trong giai đoạn 2005 - 2013) và nguy cơ ô nhiễm kim loại nặng, đặc biệt là sắt và asen trong nguồn nước ngầm sinh hoạt của người dân lân cận các khu mỏ. Mặc dù dung lượng mẫu thực nghiệm còn hạn chế, công trình vẫn mang giá trị thực tiễn rõ rệt, cung cấp cơ sở dữ liệu địa phương phục vụ công tác quản lý tài nguyên, quy hoạch môi trường và bảo vệ sức khỏe cộng đồng nông thôn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Từ ngàn đời nay, từ khi có xã hội loài người trên trái đất, trải qua bao thập kỷ con người ngày càng nhận thức rất rõ rằng “Môi trường là không gian sống của con người và sinh vật trên Trái Đất”; “Môi trường là nơi cung cấp các nhu cầu về tài nguyên cho con người như đất, nước, khoáng sản, tài nguyên sinh vật. Tất cả các tài nguyên này đều do môi trường cung cấp và giá trị của tài nguyên phụ thuộc vào mức độ khan hiếm và giá trị của nó trong xã hội”. Sự phát triển các nền văn minh thế giới, phát triển khoa học công nghệ, kinh tế xã hội của con người đều gắn liền với các hoạt động khai thác, bảo vệ, cải thiện và tàn phá, hủy hoại đồng hành với sự cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên và suy thoái môi trường.Vì vậy bảo vệ môi trường khỏi những tác động tiêu cực từ hoạt động của con người là mối quan tâm của toàn nhân loại, giúp chúng ta sử dụng tài nguyên hợp lý, lâu dài và bền vững. Việt Nam nằm ở vị trí giao nhau của 2 vành đai sinh khoáng: Vành đai Tây Thái Bình Dương và vành đai Địa Trung Hải, vì vậy tài nguyên khoáng sản của Việt Nam đa dạng về chủng loại và tương đối phong phú.

Theo kết quả điều tra đánh giá, thăm dò khoáng sản ở nước ta đến nay đã phát hiện được trên 5.000 mỏ và điểm quặng với trên 60 loại khoáng sản khác nhau.Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, nhiều loại khoáng sản được khai thác, chế biến để phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước và một phần cho xuất khẩu. Hoạt động khoáng sản từng bước hướng tới gắn kết chặt chẽ giữa mục tiêu lợi nhuận, kinh tế với trách nhiệm BVMT, an toàn lao động, bảo vệ tài nguyên khoáng sản. Công nghiệp khai khoáng đã góp phần quan trọng trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội, đẩy nhanh quá trình CNH-HĐH đất nước. Tuy nhiên, hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản còn bộc lộ nhiều bất cập gây nên tình trạng suy thoái môi trường và làm mất cân bằng sinh thái đang diễn ra ở nhiều nơi.

Khai thác khoáng sản là quá trình con người bằng phương pháp khai thác lộ thiên hoặc hầm lò đưa khoáng sản từ lòng đất phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. n 2 Các hình thức khai thác bao gồm: khai thác thủ công, khai thác quy mô nhỏ và khai thác quy mô vừa. Quá trình khai thác khoáng sản thường qua ba bước: Mở cửa mỏ, khai thác và đóng cửa mỏ. Như vậy, tất cả các công đoạn khai thác đều tác động đến tài nguyên và môi trường.

Hơn nữa, công nghệ khai thác hiện nay chưa hợp lý, đặc biệt các mỏ kim loại và các khu mỏ đang khai thác hầu hết nằm ở vùng núi và trung du. Vì vậy, việc khai thác khoáng sản trước hết tác động đến rừng và đất rừng xung quanh vùng mỏ. Các biểu hiện suy thoái môi trường thể hiện ở các mặt sau đây: Giảm diện tích đất rừng, gia tăng suy thoái đất, gây ô nhiễm nguồn nước bao gồm nước mặt, nước ngầm và cả ô nhiễm biển gây ảnh hưởng tới tài nguyên sinh vật và sức khỏe cộng đồng. Khai thác khoáng sản đã làm thu hẹp đáng kể diện tích đất nông lâm nghiệp và ảnh hưởng đến sản xuất như: Chiếm dụng đất nông, lâm nghiệp để làm khai trường, bãi thải, thải các chất thải rắn như cát, đá, sỏi, bùn ra đất nông nghiệp, thải nước từ các hệ tuyển làm ô nhiễm đất nông nghiệp và giảm sút năng suất cây trồng.

Đất nông nghiệp là tư liệu sản xuất đặc biệt vô cùng quý giá của con người, nước ngầm là nguồn tài nguyên vô cùng quan trọng, khi chúng ta khai thác khoáng sản làm ảnh hưởng đến chất lượng môi trường đất - nước tại xung quanh khu vực khai thác. Xuất phát từ những vấn đề thực tế trên được sự cho phép của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm Khoa Môi trường, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo PGS.TS Nguyễn Ngọc Nông, em đã tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá hiện trạng môi trường đất nông nghiệp và nước ngầm xung quanh vùng khai thác khoáng sản xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái nguyên” 1. Mục tiêu của đề tài - Đánh giá được hiện trạng môi trường đất nông nghiệp và môi trường nước ngầm xung quanh vùng khai thác khoáng sản xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái nguyên. - Đánh giá được tác động của việc khai thác khoáng sản đến môi trường đất nông nghiệp và môi trường nước ngầm.

- Đề ra các biện pháp khắc phục, xử lý nhằm giải quyết các vấn đề môi trường. Yêu cầu của đề tài - Điều tra thu thập thông tin, phân tích để xác định các nguồn, các yếu tố ảnh hưởng đến môi trường đất nông nghiệp và môi trường nước ngầm. - Số liệu phản ánh trung thực khách quan. - Cảnh báo các vấn đề cấp bách và nguy cơ tiềm tàng về ô nhiễm suy thoái môi trường đất – nước.

- Đề xuất giải pháp khắc phục và xử lý ô nhiễm môi trường đất nông nghiệp, môi trường nước ngầm tại xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. - Những kiến nghị đưa ra có tính khả thi, phù hợp với điều kiện của địa phương. Ý nghĩa của đề tài Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Tạo cơ hội áp dụng và thực hành những kiến thức đã học vào thực tế. - Nâng cao hiểu biết thêm về kiến thức thực tế.

- Phát triển kỹ năng, trau dồi, tích lũy kinh nghiệm phục vụ cho công tác nghiên cứu sau này. - Bổ sung tư liệu cho học tập, nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa thực tiễn - Phản ánh thực trạng môi trường đất nông nghiệp và môi trường nước ngầm xung quanh vùng khai thác khoáng sản xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái nguyên. - Đánh giá tác động của việc khai thác khoáng sản đến môi trường.

Cảnh báo các vấn đề cấp bách và nguy cơ tiềm tàng về ô nhiễm suy thoái môi trường đất - nước. - Tuyên truyền, nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường cho người dân địa phương, cho các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động khai khoáng. - Nâng cao chất lượng môi trường phục vụ cho hoạt động sống của người dân trên địa bàn. - Làm cơ sở cho công tác quy hoạch, kế hoạch, xây dựng chính sách bảo vệ môi trường đất - nước tại địa phương.

n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2. Tài nguyên khoáng sản Tài nguyên khoáng sản: là tích tụ vật chất dưới dạng hợp chất hoặc đơn chất trong vỏ trái đất, mà ở điều kiện hiện tại con người có đủ khả năng lấy ra các nguyên tố có ích hoặc sử dụng trực tiếp chúng trong đời sống hằng ngày. Tài nguyên khoáng sản thường tập trung trong một khu vực gọi là mỏ khoáng sản.

Tài nguyên khoáng sản có ý nghĩa rất quan trọng trong sự phát triển kinh tế của loài người và khai thác sử dụng tài nguyên khoáng sản có tác động mạnh mẽ đến môi trường sống. Một mặt tài nguyên khoáng sản là nguồn vật chất để tạo nên các dạng vật chất có ích và của cải của con người. Bên cạnh đó, việc khai thác tài nguyên khoáng sản thường gây ô nhiễm môi trường như bụi, kim loại nặng, các hóa chất độc và hơi khí độc (SO2, CO, CH4…) Tài nguyên khoáng sản được phân loại theo nhiều cách - Theo dạng tồn tại: rắn, khí (khí đốt, Acgon, He), lỏng (Hg, dầu, nước khoáng). - Theo nguồn gốc: nội sinh (sinh ra trong lòng trái đất), ngoại sinh (sinh ra trên bề mặt trái đất).

- Theo thành phần hóa học: khoáng sản kim loại (kim loại đen, kim loại màu, kim loại quý hiếm), khoáng sản phi kim (vật liệu khoáng, đá quý, vật liệu xây dựng), khoáng sản cháy (than, dầu, khí đốt, đá cháy) (Dư Ngọc Thành, 2009) [14]. Tài nguyên đất và ô nhiễm môi trường đất nông nghiệp Tài nguyên đất: Đất là một dạng tài nguyên vật liệu của con người. Đất có hai nghĩa: đất đai là nơi ở, xây dựng cơ sơ hạ tầng của con người và thổ nhưỡng là mặt bằng để sản xuất nông lâm nghiệp. Đất theo nghĩa thổ nhưỡng là vật thể thiên nhiên có cấu tạo độc lập lâu đời, hình thành do kết quả của nhiều yếu tố: đá gốc, động thực vật, khí hậu, địa hình và thời gian.

n 5 Đất nông nghiệp là đất được sử dụng chủ yếu vào mục đích sản xuất nông nghiệp như trồng trọt. chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản hoặc nghiên cứu thí nghiệm về nông nghiệp (Lê Văn Khoa, 2010) [11]. Ô nhiễm tài nguyên đất: Ô nhiễm môi trường đất được xem là tất cả các hiện tượng làm nhiễm bẩn môi trường đất bởi các chất gây ô nhiễm, gây ảnh hưởng đến đời sống của sinh vật. Đất ở Việt Nam đang có hiện tượng suy thoái do 2 nguyên nhân chính là do tự nhiên và do nhân tạo Về tự nhiên: Vận động địa chất của trái đất (Động đất, sóng thần, sông suối thay đổi dòng chảy, núi lở, nước biển xâm nhập…).

Do thay đổi khí hậu, thời tiết (Mưa, nắng, nhiệt độ, gió, bão). Về nhân tạo: Do các hoạt động nông nghiệp, công nghiệp và sinh hoạt của con người như chặt đốt rừng làm nương rẫy, canh tác trên đất dốc lạc hậu: cạo sạch đồi, chọc lỗ bỏ hạt, không chống xói mòn, không luân canh… Chế độ canh tác độc canh, bỏ hoang hóa, không bón phân, hoặc bón phân không hợp lý… Suy thoái do ô nhiễm đất từ nước thải; chất thải rắn, rác thải phóng xạ, điện tử; ô nhiễm dầu, hóa chất độc hại; thuốc trừ sâu, thuốc BVTV; tai nạn tràn chất ô nhiễm, hoạt động khai thác mỏ… Từ các nguyên nhân trên đã dẫn đến các kiểu thoái hóa đất Phèn hóa, nghèo kiệt dinh dưỡng trong đất, nhiễm mặn, laterit hóa, ô nhiễm đất, xói mòn, xói lở. Các tác nhân gây ô nhiễm môi trường đất Ô nhiễm đất do tác nhân hoá học: Bao gồm phân bón N, P, K (dư lượng phân bón trong đất), thuốc trừ sâu (clo hữu cơ, DDT, lindan, aldrin, photpho hữu cơ.), chất thải công nghiệp và sinh hoạt (KLN, độ kiềm, độ axit. Ô nhiễm đất do tác nhân sinh học: Trực khuẩn lỵ, thương hàn, các loại ký sinh trùng (giun, sán.

Ô nhiễm đất do tác nhân vật lý: Nhiệt độ (ảnh hưởng đến tốc độ phân huỷ chất thải của sinh vật), chất phóng xạ (Uran, Thori, Strontium-90, iod-131, Cesium-137). Tiêu chuẩn để đánh giá đất bị ô nhiễm Phương pháp phổ biến hiện nay là phân tích hoá học đất.