Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm liên quan tới đột quỵ não 1. Khái niệm và phân loại đột quỵ não * Khái niệm đột quỵ não Theo Tổ chức Y tế Thế giới: “Đột quỵ não là sự xảy ra đột ngột các thiếu sót chức năng thần kinh thường khu trú hơn là lan tỏa, tồn tại quá 24 giờ hoặc tử vong trong vòng 24 giờ. Các tổn thương không do nguyên nhân chấn thương”[44].
* Phân loại đột quỵ não Đột quỵ não gồm hai loại chính: - Nhồi máu não (thiếu máu não cục bộ): là tình trạng khi một mạch máu bị tắc nghẽn, khu vực não mà mạch máu đó cung cấp bị thiếu máu và hoại tử, nhũn ra (trước đây gọi là tai biến nhũn não). Người ta phân ra ba loại thiếu máu cục bộ: + Cơn thiếu máu não thoáng qua: Nếu sau đột quỵ não bệnh nhân phục hồi hoàn toàn trong 24 giờ + Thiếu máu não cục bộ phục hồi: Tai biến phục hồi trên 24 giờ và không để lại di chứng hay di chứng không đáng kể + Thiếu máu não cục bộ hình thành: thời gian phục hồi kéo dài, để lại di chứng hoặc tử vong - Chảy máu não: Là máu thoát khỏi mạch máu chảy vào nhu mô não. Có thể chảy máu ở nhiều vị trí trong não như vùng bao trong, vùng nhân xám trung ương, thùy não, thân não, tiểu não. Khái niệm về phục hồi chức năng cho người bệnh đột quỵ não 1.
Định nghĩa Phục hồi chức năng là dùng các biện pháp y học, xã hội học. làm giảm tác động của giảm khả năng và tàn tật, tạo cho người khuyết tật có cơ hội để hội 4 nhập, tái hội nhập xã hội, có cơ hội bình đẳng tham gia các hoạt động trong gia đình và xã hội, có cuộc sống bình thường tối đa so với hoàn cảnh của họ [3], [28]. Các hình thức phục hồi chức năng Có 3 hình thức phục hồi chức năng cho người tàn tật [3], [28]: - Phục hồi chức năng tại viện, tại trung tâm: Người tàn tật từ các nơi xa đến các trung tâm, các viện để được điều trị phục hồi chức năng. Ưu điểm của hình thức này là có nhiều phương tiện, trang thiết bị, có nhiều cán bộ được đào tạo chuyên khoa sâu, có khả năng phục hồi được những trường hợp khó.
- Phục hồi chức năng ngoài viện, ngoài trung tâm: Là hình thức phục hồi mà cán bộ chuyên khoa đưa phương tiện đến nơi người tàn tật ở địa phương để phục hồi. Hình thức này có ưu điểm là người tàn tật không phải đi xa, số lượng người tàn tật được phục hồi nhiều hơn, giá thành chấp nhận được, người tàn tật được phục hồi chức năng tại nơi họ sinh sống. - Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng: Cán bộ y tế cơ sở, gia đình người tàn tật được chuyển giao kỹ thuật phục hồi chức năng. Người tàn tật được phát hiện và phục hồi chức năng tại cộng đồng theo kỹ thuật thích nghi.
Nguồn nhân lực tài chính dựa vào cộng đồng. Hình thức này có tính xã hội hóa cao, người tàn tật, gia đình người tàn tật, chính quyền, các tổ chức đoàn thể đều tham gia. Kinh phí chấp nhận được. Chất lượng phục hồi chức năng cao vì đáp ứng nhu cầu hội nhập xã hội của người tàn tật.
Tuy nhiên có hạn chế là đối với các trường hợp khó thì không giải quyết được. Các lĩnh vực can thiệp của chương trình PHCN Chương trình phục hồi chức năng cho người bệnh đột quỵ não bao gồm các lĩnh vực sau: + Vận động trị liệu: giúp người bệnh thực hiện được tối đa khả năng vận động và kiểm soát vận động bao gồm kiểm soát sức mạnh, sự điều hợp, khả năng di chuyển trong các vị thế. 5 + Hoạt động trị liệu: giúp người bệnh hoàn thành các hoạt động chức năng hằng ngày như hoạt động tự chăm sóc, sinh hoạt thường nhật, vui chơi, tham gia lao động sản xuất và nghỉ ngơi. + Tâm lý trị liệu: Giúp người bệnh điều chỉnh những rối loạn về cảm xúc, khuyến cáo và sử dụng thuốc điều chỉnh cảm xúc nếu cần.
+ Dinh dưỡng: Hướng dẫn người nhà và người bệnh chế độ ăn và loại thức ăn phù hợp với khả năng nuốt của người bệnh, dự phòng béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường… Nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy can thiệp phục hồi chức năng càng sớm càng tốt ngay sau đột quỵ não mang lại lợi ích rất lớn về cơ hội và khả năng phục hồi cho người bệnh. Kết quả này không chỉ phụ thuộc vào thời gian được can thiệp phục hồi chức năng sớm hay muộn mà còn phụ thuộc vào loại hình can thiệp và chương trình can thiệp phục hồi chức năng cụ thể cho người bệnh. Thành lập chương trình phục hồi chức năng tại nhà là yếu tố chính ảnh hưởng một cách đáng kể đến chất lượng phục hồi cho người bệnh. Chương trình phục hồi chức năng sớm ngay sau khi người bệnh nhập viện được thiết lập dưới sự theo dõi và kiểm soát của thầy thuốc phục hồi chức năng.
Thầy thuốc nội khoa hay thần kinh tham gia nhóm điều trị để kiểm soát các tình trạng bệnh và biến chứng của người bệnh. Thầy thuốc điều trị, thầy thuốc phục hồi chức năng, người bệnh và gia đình quyết định người bệnh sẽ được điều trị phục hồi chức năng tại bệnh viện hay tại nhà. + Nếu có chỉ định phục hồi chức năng tại bệnh viện, thầy thuốc phục hồi chức năng sẽ phải xác định các phương thức và kỹ thuật can thiệp phục hồi chức năng thích hợp nhất cho người bệnh trong từng giai đoạn của bệnh (vận động trị liệu, hoạt động trị liệu, ngôn ngữ trị liệu. Phục hồi chức năng sớm tại bệnh viện có vai trò quan trọng trong tiến trình phục hồi và dự phòng biến chứng sau đột quỵ não.
6 + Sau khi ra viện về nhà, nhóm điều trị phải xác định được loại hình phục hồi chức năng thích hợp nhất cho người bệnh để tập luyện tại nhà. Đây là giai đoạn có thể lâu dài để đạt đến hiệu quả tối đa, có ý nghĩa rất lớn trong nâng cao chất lượng cuộc sống và hội nhập xã hội của người bệnh. * Các tiêu chuẩn quyết định người bệnh thực hiện chương trình phục hồi chức năng tại nhà. - Người bệnh đã ổn định về tình trạng sức khỏe tổng quát (mạch, nhiệt độ, huyết áp, nhịp thở, ăn uống.
- Người bệnh sau giai đoạn cấp tính của đột quỵ não. - Người bệnh đã kết thúc chương trình điều trị tại bệnh viện và có thể tiếp tục chương trình tại nhà. - Có người chăm sóc đã được hướng dẫn hỗ trợ trong việc tập luyện PHCN tại nhà * Lập kế hoạch phục hồi chức năng tại nhà. - Chương trình phục hồi chức năng tại nhà sau khi xuất viện trở về gia đình và cộng đồng là một trong những mối quan tâm lớn không những của người bệnh và gia đình mà cũng là mối quan tâm của những người làm công tác phục hồi chức năng.
- Huấn luyện cho người chăm sóc người bệnh thực hành những kỹ năng chăm sóc phục hồi chức năng cơ bản. - Đến thăm nhà người bệnh để xem xét môi trường nhà ở và khuyến cáo những thay đổi cần thiết có thể được để tạo điều kiện thuận lợi cho người bệnh hòa nhập với cuộc sống gia đình. * Xây dựng chương trình phục hồi chức năng tại nhà. Vai trò của nhóm điều trị lúc này là cung cấp chương trình phục hồi chức năng tại nhà liên tục cho người bệnh.
Nhóm điều trị sẽ tập trung hơn bao gồm các kỹ thuật vận động trị liệu, hoạt động trị liệu, tâm lý trị liệu, điều dưỡng. Những công việc chính của nhóm điều trị lúc này là: 7 - Lượng giá nhu cầu phục hồi chức năng tại nhà - Xác định mục tiêu phục hồi của người bệnh và người chăm sóc - Lập kế hoạch chương trình PHCN tại nhà. Hậu quả của đột quỵ não Trong số những người bệnh sống sót sau đột quỵ não thì phần lớn đều để lại những hậu quả nặng nề. - Liệt hoặc mất vận động: Theo thống kê, có khoảng 90% người bệnh bị liệt vận động (liệt nửa người, liệt tay chân, liệt mặt) sau đột quỵ não.
Di chứng này gây khó khăn cho người bệnh về chế độ sinh hoạt, đi lại hàng ngày. Người bệnh cần phải phục hồi sau đột quỵ não nếu không sẽ không thể tự chăm sóc bản thân mình mà phải phụ thuộc vào người thân chăm sóc. Đồng thời khi phải nằm liệt lâu, người bệnh có thể gặp một số biến chứng nguy hiểm như: viêm loét da, viêm đường tiết niệu, viêm phổi, viêm đường hô hấp… dễ gây nhiễm trùng, tử vong. - Rối loạn nhận thức: Rối loạn nhận thức là sự suy giảm các chức năng cao cấp của vỏ não do tổn thương tế bào não và rối loạn chức năng não gây nên.
Đây là một trong những biến chứng nặng nề sau đột quỵ não dẫn đến sa sút trí tuệ của người bệnh. Người bệnh bị rối loạn nhận thức có các biểu hiện như: hay quên, suy giảm trí nhớ, đầu óc lơ mơ không tỉnh táo, mất khả năng định hướng không gian, thời gian, không nhận biết được người thân, gia đình của mình và không hiểu được lời nói của người khác… - Rối loạn ngôn ngữ: Sau đột quỵ não, người bệnh có thể bị tổn thương dẫn đến rối loạn về ngôn ngữ. Người bệnh có thể gặp hiện tượng rối loạn ngôn ngữ với biểu hiện khá đa dạng như: nói ngọng, nói lắp, âm điệu bị biến đổi… và gặp khó khăn khi diễn đạt, thậm chí là không nói được. - Rối loạn thị giác: Người bệnh bị rối loạn thị giác có biểu hiện là mắt nhìn mờ một bên hoặc cả hai bên, mù một phần hoặc toàn bộ, quầng hoặc đau mắt.
8 - Tiểu tiện không tự chủ: Những người sau đột quỵ não thường bị rối loạn cơ vòng. Ngoài ra, rối loạn cảm giác và nhận thức khiến người bệnh không kiểm soát được tình trạng tiểu tiện. - Rối loạn tâm lý: Phần lớn người bệnh sau đột quỵ não suy giảm hoặc mất khả năng chăm sóc bản thân và phải nhờ đến sự chăm sóc của người thân. Điều này có thể khiến cho người bệnh cảm thấy tự ti, mặc cảm, dễ dẫn đến trầm cảm.
Đột quỵ não là nguyên nhân gây tàn tật phổ biến đứng thứ ba trong những nguyên nhân gây tàn tật trên toàn thế giới chiếm tỷ lệ 4,5% chỉ sau nhồi máu cơ tim (6,1%). Tại Mỹ, hàng năm có đến khoảng 700.000 ca đột quỵ não xảy ra, trong đó đến 500.000 người tàn tật do đột quỵ não [42].