PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hệ sinh thái rừng ngập mặn có vai trò quan trọng trong việc tạo ra dải đê thiên nhiên, ngăn chặn thiên tai và bảo vệ cho con người. Bên cạnh đó, rừng ngập mặn còn cung cấp nguyên vật liệu cho người dân như than, củi, thức ăn, dược liệu. Người dân sống trong vùng rừng ngập mặn chủ yếu mưu sinh bằng nghề đánh bắt tôm cá.
Tuy nhiên diện tích rừng ngập mặn đang giảm liên tục qua các năm. Trước năm 1987, rừng ngập mặn phân bố ở ven biển nước ta khoảng trên 400.000 ha với hơn 50% phân bố ở miền Nam. Sau năm 1987, cả nước chỉ còn lại 252.500 ha với trên 94 loài thực vật ngập mặn, tập trung ở Đồng bằng sông Cửu Long (191.800 ha), vùng cửa sông ven biển miền Bắc (46.400 ha) và ở miền Trung khoảng 14. Tính đến năm 1993, nước ta đã bị mất khoảng 80% diện tích rừng ngập mặn.
Phong trào nuôi tôm, các dự án phát triển khu công nghiệp và đô thị là một trong nguyên nhân dẫn đến phá rừng ngập mặn. Vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long, tỉnh Quảng Ninh, thành phố Hải Phòng là những nơi có diện tích rừng ngập mặn giảm nhiều nhất [20]. Trong Công bố hiện trạng rừng ngập mặn của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (2016) cho biết diện tích rừng ngập mặn trong cả nước đến năm 2015 chỉ còn 57.210 ha, trong đó, rừng tự nhiên là 19.559 ha, rừng trồng là 37. Cà Mau là tỉnh có diện tích đất rừng ngập mặn lớn nhất cả nước với khoảng 69.000 ha (2013), tập trung chủ yếu ở các huyện Năm Căn, Ngọc Hiển, Đầm Dơi và Phú Tân.
Hệ sinh thái nơi đây độc đáo và đa dạng với nhiều loài cây khác nhau như: Đước, Mắm, Vẹt, Bần, Dà (Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp nông thôn, 2017). Đã có một số nghiên cứu về thành phần và cấu trúc của rừng ngập mặn tại khu bảo tồn của Cà Mau của Huỳnh Quốc Tính và cs. (2009); nghiên cứu về thảm thực vật rừng ngập mặn khu vực Mũi Cà Mau của Phạm Hạnh Nguyên và cs. (2014); nghiên cứu về phân bố thực vật rừng ngập mặn ở Cồn Ngoài, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau của Lư Ngọc Trâm Anh và cs.
(2017) và điều tra về thành phần loài và giá trị sử dụng của thực vật rừng ngập mặn ở xã Viên An, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau của Lê Thị Thu Hương và cs. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu định lượng về sự đa dạng và phân bố của thực vật ngập mặn ở xã Lâm Hải, huyện Năm Căn, tỉnh Cà Mau. Đa dạng sinh học được coi là nguồn tài nguyên quý, là nguồn lợi có thể khai thác sử dụng đảm bảo cho cuộc sống và phát triển bền vững của quốc gia và các cộng đồng bản địa trên mọi miền [9]. 2 Vì thế, chúng tôi thực hiện đề tài này với mục đích đánh giá đa dạng về thành phần loài thực vật thân gỗ và đa dạng về mặt giá trị của chúng đối với môi trường và con người.
Đây cũng là một phần cơ sở khoa học quan trọng trong công tác phục hồi, quy hoạch, quản lí, phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn ở tỉnh Cà Mau và trong cả nước. Mục tiêu của đề tài Đánh giá được sự đa dạng về thành phần loài, phân bố và giá trị sử dụng của thực vật thân gỗ trong rừng ngập mặn ở xã Lâm Hải, huyện Năm Căn, tỉnh Cà Mau. Phạm vi, giới hạn của đề tài - Đề tài chỉ tiến hành nghiên cứu đa dạng loài thực vật thân gỗ của rừng ngập mặn ở xã Lâm Hải, huyện Năm Căn, tỉnh Cà Mau. - Đề tài chỉ xác định một số yếu tố ảnh hưởng đến hệ thực vật ngập mặn ở khu vực cụ thể là độ mặn, thể nền và pH đất.
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Phân bố của rừng ngập mặn Rừng ngập mặn là rừng thường xanh chịu mặn, thấy nhiều ở những cửa sông lớn ven biển, dọc theo bờ biển có mái che, đầm phá nước nông, cửa sông, sông hoặc đồng bằng nơi nước mặn hòa với nước ngọt ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Khi nước triều lên, thực vật ở đây sẽ bị ngập một phần hay có khi ngập hoàn toàn trong nước biển; khi nước triều xuống, chúng lại hiện ra trên bãi đất, chủ yếu mọc trên bãi bồi, nền mềm [38]. Phân bố của rừng ngập mặn trên thế giới Dựa theo sự phân bố địa lý của thế giới, Walsh (1974) đã phân chia thực vật rừng ngập mặn thành 2 vùng chính: + Vùng Ấn Độ - Thái Bình Dương gồm: Đông Phi, Biển Đỏ, Ấn Độ, Đông Nam Á, phía nam Nhật Bản, Philippine, Úc, New Zealand và quần đảo Nam Thái Bình Dương.
+ Vùng Tây Phi và châu Mỹ bao gồm bờ biển Atlantic của châu Phi và châu Mỹ, bờ biển Thái Bình Dương của vùng nhiệt đới châu Mỹ và quần đảo Galapagos. Để đánh giá rừng ngập mặn trên thế giới thì ISME và ITTO đã thực hiện hai chương trình mang tên “Hệ thống thông tin và dữ liệu về rừng ngập mặn trên toàn cầu” và “Bản đồ thế giới về rừng ngập mặn” thông qua việc sử dụng hình ảnh vệ tinh để tính diện tích. Đến năm 1997, diện tích rừng ngập mặn đã công bố là 18.700 ha trên thế giới [46]. Về độ trải dài của rừng ngập mặn thì Burke và cs.
(2000) đã nghiên cứu được rừng ngập mặn phân bố trải dài trên 8% tổng chiều dài đường bờ biển của thế giới và khoảng 1/4 đường bờ nhiệt đới, chiếm khoảng 181. Khoảng 112 nước và vùng lãnh thổ trên thế giới có rừng ngập mặn trong phạm vi quyền tài phán quốc gia. Trong số các hệ sinh thái thì hệ sinh thái rừng ngập mặn là một trong những dạng điển hình cho vùng nhiệt đới nóng ẩm. Tính đa dạng trong hệ sinh thái này tương đối cao, nhất là ở khu vực Đông Nam Á [20].
Qua các số liệu thống kê năm 2012 cho thấy, rừng ngập mặn phân bố rộng nhất ở Châu Á với 39% diện tích rừng ngập mặn thế giới, tiếp theo là Châu Phi (21%), Bắc và Trung Mỹ (15%), Nam Mỹ (12,6%) và Châu Đại Dương (gồm Úc, Papua New Guinea, New Zealand, đảo Nam Thái Bình Dương) (12,4%) [55]. Châu Á có diện tích rừng ngập mặn lớn nhất và đa dạng sinh học cao (nhất là ở Nam và Đông Nam Á). Sự đa dạng loài cây ngập mặn nơi đây cao nhất thế giới với hơn 50 loài cây ngập mặn mọc dọc theo bờ biển, một số trong đó (Aegiceras floridum, Camptostemon philippinensis, Heritiera 4 globosa) là loài đặc hữu của khu vực. Một số loài tương đối phổ biến ở các quốc gia, được coi là hiếm trong khu vực như: Ceriops decandra, Osbornia octodonta, Scyphiphora hydrophyllacea, Sonneratia ovata [38].
Phân bố của rừng ngập mặn ở Việt Nam Nước ta có 30 tỉnh và thành phố có rừng và đất ngập mặn ven biển chạy suốt từ Móng Cái đến Hà Tiên, trong đó: - Vùng ven biển Bắc Bộ có 5 tỉnh: Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình. - Vùng ven biển Trung Bộ có 14 tỉnh rải rác từ Thanh Hoá cho đến Bình Thuận. - Vùng ven biển Đông Nam Bộ và Nam Bộ có 11 tỉnh: Bà Rịa - Vũng Tàu, Đồng Nai, Thành phố Hồ Chí Minh, Long An, Bến Tre, Tiền Giang, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau và Kiên Giang [19]. Bằng phương pháp khảo sát thực địa, Trần Thị Thúy Vân và cs.
(2017) đã thống kê được tại khu vực ven biển tỉnh Thái Bình có 14 loài thực vật ngập mặn chủ yếu với sự phân bố khác nhau giữa các loài. Quần xã Mắm biển, Trang phân bố ngoài cùng, nơi có độ mặn cao và nước ngập sâu. Quần xã Bần chua, Trang, Sú phân bố ven bờ, nơi có mực nước ngập trung bình. Quần xã Bần chua chiếm ưu thế, dưới tán là Ô rô phân bố chủ yếu ở vùng cửa sông [34].
Kết quả điều tra của Dương Viết Tình và Nguyễn Trung Thành (2012) tại cửa sông Gianh, tỉnh Quảng Bình nhận thấy rừng ngập mặn phân bố dọc theo các bãi bồi hai bên bờ sông theo hướng đi lên thượng lưu của sông Gianh. Rừng ngập mặn tập trung chủ yếu ở phía ngoài đê và vùng không có đê [3]. Cũng trong khu vực miền Trung, tại huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam, Đoạn Chí Cường và cs. (2015) nghiên cứu về hiện trạng và sự biến động của rừng ngập mặn giai đoạn 1990-2010 thì sự phân bố rừng ngập mặn trải dài từ cửa sông, nơi có nền bùn tương đối nhão đến các khu vực ít bị ảnh hưởng bởi thủy triều và thành phần loài cũng có sự thay đổi.
Quần xã Mắm tập trung ở các khu vực cửa sông, nơi có chế độ triều và độ mặn cao rồi đến quần xã Bần, Đước, Vẹt trụ. Ở các bãi bồi có tỷ lệ cát cao và ít chịu ảnh hưởng của thủy triều có quần xã Giá. Bên cạnh đó những nơi ít chịu ảnh hưởng bởi thủy triều có sự tồn tại và phát triển của quần xã Dừa nước cùng với Ô rô và Ráng [6]. Theo số liệu Ủy ban nhân dân huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa (2010), diện tích rừng ngập mặn khu vực Tuần Lễ từ trên 20 ha giảm còn khoảng 10,5 ha, chỉ còn 570 cây.
Khả năng phục hồi của rừng rất thấp từ 15-20% so với 5 những năm trước. Nguyên nhân chính là do các hộ dân ở đây thiếu hiểu biết, ý thức hay do công tác quản lý [41]. Ở phía bắc, rừng ngập mặn phát triển ở vùng đồng bằng sông, cửa sông và trên bãi triều rộng; ở đây có ít loài hơn ở phía nam của đất nước, có thể do nhiệt độ thấp hơn, nhưng có một số khu rừng nguyên sinh với cây đứng hỗn hợp cây cao tới 8m thuộc chi Đước và chi Vẹt tạo thành ba chân của các khu rừng phát triển [37]. Đến năm 2017, diện tích rừng trên địa bàn tỉnh Cà Mau vào khoảng 92.000 ha, chiếm 77% tổng diện tích rừng của vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Trong đó, rừng ngập mặn chiếm diện tích lớn nhất (54.653 ha), tập trung chủ yếu ở các huyện Năm Căn, Ngọc Hiển, Đầm Dơi, Phú Tân. Hệ sinh thái nơi đây độc đáo và đa dạng với nhiều loài cây khác nhau như: Đước, Mắm, Vẹt, Bần, Dà theo Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp nông thôn (2017). Theo Hoàng Văn Thơi (2006) thì các loài cây rừng ngập mặn phát triển tốt trên đất bùn lầy, bãi bồi phù sa. Chính vì vậy mà hệ sinh thái rừng ngập mặn ở Cà Mau rất phong phú và đa dạng với nhiều loài cây ngập mặn đặc trưng [10].
Đa dạng thực vật ngập mặn 1.