MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm gần đây, thực hiện đƣờng lối công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nƣớc do Đảng đề ra, đất nƣớc ta đã có nhiều khởi sắc, bộ mặt kinh tế thị trƣờng theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa đang trên đà phát triển với những khu công nghiệp, khu du lịch, văn hóa, dịch vụ… Các dự án liên doanh trong và ngoài nƣớc, các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng và công trình nhƣ: Giao thông, thể thao, giải trí…đã và đang đƣợc đƣa vào hoạt động với quy mô lớn. Sự thay đổi và phát triển đó đòi hỏi phải có mặt bằng xây dựng. Vì vậy để thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội nhà nƣớc phải thu hồi một phần đất của ngƣời dân.
Do đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá của mỗi quốc gia, là sản phẩm của tự nhiên, là tƣ liệu sản xuất không thể thay thế, đồng thời do dân số ngày càng tăng nhanh mà quỹ đất thì có hạn nên đất đai ngày càng có giá trị cao. Việc quy hoạch, thu hồi, bố trí, sắp xếp lại đất đai đáp ứng cho những nhu cầu trên một cách hợp lý và khoa học, tạo điều kiện cho sự phát triển lâu dài và bền vững của đất nƣớc là một vấn đề lớn và cấp thiết. Hiện nay một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến việc các dự án đầu tƣ đƣợc triển khai chậm là do công tác bồi thƣờng giải phóng mặt bằng (GPMB) còn gặp nhiều khó khăn vƣớng mắc. Khó khăn của công tác GPMB đó là chính sách bồi thƣờng GPMB, các văn bản hƣớng dẫn của Nhà nƣớc chƣa hoàn thiện, hay thay đổi gây nhiều khó khăn cho việc xác định và phân loại mức độ bồi thƣờng, giá bồi thƣờng.
Việc tuyên truyền phổ biến các chính sách có liên quan đến công việc này chƣa thực hiện tốt dẫn tới ý thức thực hiện giải tỏa của ngƣời dân chƣa cao. Chƣa có biện pháp hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, tạo công ăn việc làm mới cho ngƣời dân bị thu hồi đất một cách cụ thể. Nó ảnh hƣởng trực tiếp đến quyền lợi của các tổ chức, cá nhân và hộ gia đình. Do đó đòi hỏi phải có các phƣơng án đền bù thật hợp lý và công bằng đảm bảo lợi ích cho nhân dân, đẩy nhanh tiến độ hoàn thành các dự án thúc đẩy nền kinh tế nƣớc ta ngày càng phát triển.
2 Từ thực tế đó, đƣợc sự đồng ý của Ban giám hiệu nhà trƣờng, Ban chủ nhiệm khoa Quản lý Tài nguyên , dƣới sự hƣớng dẫn trực tiếp của cô giáo TS Nguyễn Thị Lợi, em tiến hành nghiên cứu đề tài : “Đánh giá công tác bồi thường giải phóng mặt bằng dự án mở rộng đường quốc lộ 3 cũ trên địa bàn xã Đắc Sơn – huyện Phổ Yên – tỉnh Thái Nguyên”. Mục đích của đề tài - Đánh giá công tác bồi thƣờng GPMB thuộc dự án mở rộng đƣờng quốc lộ 3 cũ trên địa bàn xã Đắc Sơn – huyện Phổ Yên – tỉnh Thái Nguyên từ đó tìm ra: + Những thuận lợi trong công tác bồi thƣờng GPMB. + Những khó khăn và các vấn đề tồn tại trong công tác bồi thƣờng GPMB. - Đề xuất phƣơng án và giải pháp có tính khả thi, rút ra bài học kinh nghiệm cho công tác bồi thƣờng GPMB.
Yêu cầu của đề tài - Nắm chắc Luật đất đai, Nghị định, Thông tƣ, Quyết định có liên quan đến công tác bồi thƣờng GPMB. - Nắm chắc khung giá bồi thƣờng của Chính phủ, địa phƣơng và các Quyết định có liên quan. - Các số liệu điều tra phải đầy đủ, chính xác, trung thực và khách quan. - Phải biết phân tích đánh giá các số liệu điều tra.
- Các giải pháp đƣa ra phải có tính khả thi và phù hợp với thực tế ở địa phƣơng. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Nắm vững đƣợc Luật Đất đai, Nghị định, Thông tƣ, Quyết định có liên quan đến công tác bồi thƣờng GPMB. - Giúp củng cố kiến thức đã học bằng việc áp dụng trực tiếp và gián tiếp vào kiều kiện thực tiễn tại địa phƣơng.
Ý nghĩa trong thực tiễn Từ quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài có thể nắm đƣợc những thuận lợi và khó khăn, để từ đó đề xuất các giải pháp nhằm thực hiện công tác bồi thƣờng GPMB một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất. 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Khái quát về công tác bồi thƣờng GPMB 2. Khái niệm về bồi thường GPMB “Đất ngày càng có giá trị cao, nhu cầu sử dụng đất thì ngày càng tăng lên, đồng thời nƣớc ta đang trong giai đoạn công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nƣớc và phát triển cơ sở hạ tầng rất mạnh.
Vì vậy, việc thu hồi đất là không thể tránh khỏi. Bồi thƣờng thiệt hại có nghĩa là trả lại tƣơng xứng giá trị hoặc công lao động cho một chủ thể nào đó thiệt hại vì một hành vi của chủ thể khác. Việc bồi thƣờng có thể bằng tiền hoặc vật chất khác, có thể do các quy định của pháp luật điều tiết hoặc do thoả thuận của các chủ thể. Bồi thƣờng thiệt hại về đất đai thực chất là việc giải quyết mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nƣớc với ngƣời đƣợc giao đất, cho thuê đất và những ngƣời bị thu hồi đất.
Bồi thƣờng thiệt hại về đất phải đƣợc thực hiện theo quy định của Nhà nƣớc về giá đất, phƣơng thức thu hồi và thanh toán. Việc thu hồi về đất không giống với việc trao đổi mua bán tài sản, hàng hoá trên thị trƣờng. Nó vừa đảm bảo lợi ích của ngƣời bị thu hồi, đồng thời cũng phải đảm bảo lợi ích của Nhà nƣớc, của ngƣời nhận đất thu hồi để sử dụng, tức là phải giải quyết hài hoà lợi ích của cả ba đối tƣợng này. Bản chất của bồi thường GPMB Trƣớc tiên GPMB đƣợc tiến hành theo các dự án xây dựng, là một bộ phận hết sức quan trọng không thể thiếu của dự án.
GPMB bắt đầu bằng quyết định thu hồi đất của các đối tƣợng đang sử dụng và giao cho chủ dự án. Đất đai thuộc sở hữu của toàn dân do nhà nƣớc quản lý. Nhà nƣớc cho các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất ổn định lâu dài và cho thuê đất. Nhà nƣớc là chủ sở hữu pháp lý duy nhất với đầy đủ 3 quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt với toàn bộ quỹ đất đai trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam một cách toàn vẹn không bị giới hạn.
Các đối tƣợng sử dụng đất chỉ có 2 quyền chiếm hữu và sử dụng một cách hạn chế về không gian, thời gian và nội dung pháp lý. GPMB thực chất là nhà nƣớc thu hồi 2 quyền trên của các đối tƣợng và 4 trao cho đối tƣợng sử dụng khác. GPMB không chỉ là thay đổi chủ sử dụng đất mà còn bao hàm cả sự thay đổi mục đích sử dụng đất. GPMB nhất thiết phải tiến hành bồi thƣờng thiệt hại TĐC cho các đối tƣợng bị di dời.
Để ổn định đời sống sinh hoạt cũng nhƣ hoạt động sản xuất kinh doanh các đối tƣợng phải di dời, chủ dự án phải tiến hành bồi thƣờng những thiệt hại do GPMB gây ra nhƣ giá trị quyền sử dụng đất, giá tài sản trên đất và các khoản hỗ trợ ổn định cuộc sống khác theo giá thị trƣờng hiện hành. Trong điều kiện hiện nay, GPMB còn gắn liền với việc bố trí ổn định đời sống, sản xuất của đối tƣợng di dời. Nó không chỉ đơn thuần là việc sắp xếp nơi ở cho các đối tƣợng mà cao hơn nó còn đòi hỏi sự hợp lý trong bố trí, tái hòa nhập nâng cao chất lƣợng cuộc sống cộng đồng về kinh tế, văn hóa giáo dục, y tế… theo hƣớng sắp xếp lại cơ cấu dân cƣ, cơ cấu xã hội hiện đại văn minh. GPMB còn phải đảm bảo cho yêu cầu tái sản xuất, mở rộng kinh doanh của các đối tƣợng theo xu hƣớng chuyển dịch cơ cấu kinh tế, bảo vệ môi trƣờng và sức khỏe cộng đồng.
Đặc điểm của quá trình bồi thường GPMB - Quá trình bồi thƣờng GPMB là quá trình đa dạng và phức tạp nó thể hiện khác nhau giữa các dự án, liên quan đến lợi ích của các bên tham gia và lợi ích của toàn xã hội. Do đó, quá trình bồi thƣờng GPMB có đặc điểm sau: + Tính đa dạng: Mỗi dự án đƣợc tiến hành trên các vùng đất khác nhau với các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và trình độ dân trí nhất định. Do vậy, quá trình bồi thƣờng, GPMB cũng mang những đặc điểm riêng biệt đối với từng dự án. + Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, xã hội đối với mọi ngƣời dân.
Đối với từng vùng nông thôn thì đất đai là tƣ liệu sản xuất không thể thiếu trong hoạt động sản xuất nông nghiệp. Còn đối với đô thị, thì đất đai là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp tới đời sống và sinh hoạt của ngƣời dân. Do vậy, dựa vào các đặc điểm trên mà chúng ta thấy quá trình bồi thƣờng thiệt hại ở mỗi dự án là khác nhau” (Viện nghiên cứu địa chính, 2002) [15]. Những yếu tố tác động đến bồi thường GPMB GPMB là một hoạt động hết sức nhạy cảm và phức tạp do tác động tƣơng hỗ qua lại với nhiều yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội… Các yếu tố này có thể giúp cho quá trình GPMB diễn ra nhanh hay chậm, nhƣ vậy nó phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: - Chính sách đền bù TĐC của Nhà nƣớc Chính sách của Nhà nƣớc về đền bù tái định cƣ có ảnh hƣởng hết sức rõ rệt tới việc thực hiện công tác GPMB.
Các chính sách quy định về trình tự tiến hành GPMB, quy định về quyền và nghĩa vụ các bên, đồng thời cũng quy định cụ thể về mức đền bù TĐC. Do vậy chính sách có ảnh hƣởng xuyên sốt quá trình tiến hành GPMB. Chính sách cặn kẽ, tỷ mỉ toàn diện, có tính pháp lý và khả năng áp dụng thực tiễn cao sẽ tạo điều kiện cho GPMB nhanh chóng. Ngƣợc lại nếu các chính sách mà không phù hợp, mâu thuẫn với điều kiện thực tế thì nó lại trở thành một trở lực với GPMB.
- Quy mô dự án và đặc điểm kinh tế - xã hội của địa bàn Địa điểm, quy mô dự án và đặc điểm kinh tế - xã hội của địa bàn quyết định khối lƣợng GPMB, tính chất, đặc điểm của các đối tƣợng, độ phức tạp của GPMB.