MỞ ĐẦU Làng nghề - một trong những đặc thù của nông thôn Việt Nam, đóng vai tr quan trọng trong phát tri n kinh tế - xã hội ở nông thôn, góp phần chuy n dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa. Các làng nghề truyền thống hầu hết tập trung ở vùng châu thổ sông Hồng như Hà Nội, Bắc Ninh, Thái Bình, Nam Định. Một số ít rải rác ở các vùng cao và châu thổ miền Trung và miền Nam. Tuy được hình thành và phát tri n hàng chục năm nhưng đến nay hầu hết làng nghề được hình thành tự phát, nhỏ lẻ.
Bên cạnh đó, sản xuất tại làng nghề c n sử dụng các thiết bị thủ công, đơn giản công nghệ lạc hậu, hiệu quả sử dụng nguyên, nhiên liệu thấp, mặt bằng sản xuất hạn chế, ý thức người dân trong bảo vệ môi trường c n chưa cao. Do đó, nhiều hoạt động sản xuất của làng nghề đã và đang tạo sức ép không nhỏ đến chất lượng môi trường sống của chính làng nghề và cộng đồng xung quanh. Hiện nay nhà nước nói chung và t nh Bắc Ninh nói riêng đã và đang có nhiều chính sách đ thực hiện công tác bảo vệ môi trường làng nghề. Ngày 26/6/2013, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ban hành văn bản số 2436/BTNMT-TCMT tri n khai thực hiện đề án tổng th bảo vệ môi trường làng nghề.
T nh Bắc Ninh đã có văn bản số 1442/UBND-NN.TN ngày 16/7/2013 về tri n khai thực hiện đề án tổng th bảo vệ môi trường làng nghề đ giữ được sản xuất làng nghề đồng thời đảm bảo sức khỏe người dân trong khu vực. Theo thống kê, Bắc Ninh chiếm 18% số làng nghề và trên 10% số làng nghề truyền thống của cả nước. Làng nghề Bắc Ninh có vị trí quan trọng trong cuộc sống của nhân dân và góp phần tích cực trong chuy n đổi cơ cấu kinh tế ở địa phương. Tạo ra một khối lượng hàng hoá dồi dào, phong phú đa dạng, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu.
Tại huyện Thuận Thành, t nh Bắc Ninh có xã Song Hồ với làng nghề làm tranh Đông Hồ, nhưng nay do nhu cầu xã hội đa số các hộ trong xã đã chuy n sang làm nghề sản xuất vàng mã. Nói đến làng nghề sản xuất vàng mã tại huyện Thuận Thành, t nh Bắc Ninh là nói đến làng nghề sản xuất vàng mã tại xã Song Hồ. Quá trình sản xuất sản phẩm đ i hỏi sử dụng khối lượng lớn giấy màu, bìa, tre nứa và phẩm màu đ nhuộm giấy tạo nhiều màu sắc đa dạng cho sản phẩm. Rác thải và nước thải trong quá trình sản xuất là nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, làm ảnh hưởng đến sức khoẻ người dân, sản xuất nông nghiệp và cảnh quan khu vực.
Kết quả điều tra khảo sát chất lượng môi trường tại một số vị trí trên địa bàn xã Song Hồ cho thấy các mẫu nước mặt, nước ngầm, nước thải đều có dấu hiệu ô nhiễm với mức độ khác nhau. Xuất phát từ thực tiễn trên, tôi đã lựa chọn đề tài: “Đánh giá ản ƣởng của oạt động sản xuất vàng mã đến c ất lƣợng môi trƣờng tại huyện T uận Thành, tỉn Bắc Ninh”. Mục tiêu ng iên cứu - Đánh giá được chất lượng môi trường nước mặt, nước dưới đất và thành phần nước thải tại xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, t nh Bắc Ninh. - Đánh giá được ảnh hưởng của hoạt động sản xuất vàng mã đến môi trường nước và sức khoẻ người dân tại xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, t nh Bắc Ninh.
Nội dung ng iên cứu - Thu thập thông tin, số liệu, tổng hợp các kết quả nghiên cứu đã có về tự nhiên, kinh tế - xã hội, và hoạt động sản xuất vàng mã tại xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, t nh Bắc Ninh. - Điều tra, khảo sát hiện trạng môi trường nước, hiện trạng chất thải rắn bằng phương pháp lập phiếu điều tra. Đối tượng điều tra gồm hộ sản xuất, hộ kinh doanh vàng mã và cán bộ quản lý. Số lượng phiếu điều tra: 80 phiếu dành cho các hộ gia đình, 30 phiếu dành cho cán bộ quản lý.
- Đánh giá chất lượng môi trường nước mặt, nước dưới đất, thành phần nước thải và chất thải rắn. Số lượng mẫu: 10 - 15 mẫu nước/1 đối tượng. - Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động sản xuất vàng mã đến môi trường nước và sức khoẻ người dân tại xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, t nh Bắc Ninh. - Điều tra, đánh giá công tác quản lý môi trường tại khu vực nghiên cứu.
- Đề xuất một số giải pháp nhằm giảm thi u tác động của hoạt động sản xuất đến môi trường và nâng cao công tác quản lý môi trường tại làng nghề. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về làng ng ề, p ân loại và lịc sử p át triển làng ng ề 1. Khái niệm làng nghề Theo Tiến sĩ Phạm Côn Sơn trong “Làng nghề truyền thống Việt Nam” thì Làng nghề được định nghĩa như sau: Làng nghề là một đơn vị hành chính cổ xưa mà cũng có nghĩa là nơi quần cư đông người, sinh hoạt có tổ chức, k cương tập quán riêng theo nghĩa rộng.
Làng nghề không những là làng sống chuyên nghề mà cũng hàm ý là những người cùng nghề sống hợp quần đ phát tri n công ăn việc làm. Cơ sở vững chắc của làng nghề là sự vừa làm ăn tập th , vừa phát tri n kinh tế, vừa giữ gìn bản sắc dân tộc và các cá biệt của địa phương. Xét theo góc độ kinh tế, trong cuốn: “Bảo tồn và phát tri n các làng nghề truyền thống trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa” Tiến sĩ Dương Bá Phượng cho rằng “Làng nghề là làng ở nông thôn có một hoặc một số nghề thủ công tách hẳn ra khỏi thủ công nghiệp và kinh doanh độc lập. Thu nhập từ các làng nghề đó chiếm t trọng cao trong tổng giá trị toàn làng”.
Theo Đặng Kim Chi, thuật ngữ “làng nghề” là làng nông thôn ở Việt Nam có ngành ti u thủ công, phi nông nghiệp chiếm ưu thế về số lao động vào thu nhập so với nghề nông [3]. Phân loại làng nghề Làng nghề là một trong những đặc thù của nông thôn Việt Nam. Nhiều sản phẩm được sản xuất trực tiếp tại các làng nghề đã trở thành thương phẩm trao đổi, góp phần cải thiện đời sống gia đình và tận dụng những lao động dư thừa lúc nông nhàn. Đa số các làng nghề đã trải qua lịch sử phát tri n hàng ngàn năm, song song với quá trình phát tri n KT – XH, văn hóa và nông nghiệp của đất nước.
Ví dụ như làng đúc đồng Đại Bái (Bắc Ninh) với hơn 900 năm phát tri n, làng nghề gốm Bát Tràng (Hà Nội) có gần 500 năm tồn tại, nghề chạm bạc ở Đồng Xâm (Thái Bình) hay nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước (Đà Nẵng) cũng đã hình thành cách đây hơn 400 năm… Nếu đi sâu vào tìm hi u nguồn gốc của các sản phẩm từ các làng nghề đó, có th thấy rằng hầu hết các sản phẩm này ban đầu đều được sản xuất đ phục vụ sinh hoạt hàng ngày hoặc là công cụ sản xuất nông nghiệp, chủ yếu được 3 làm trong lúc nông nhàn. Kỹ thuật, công nghệ, quy trình sản xuất cơ bản đ làm ra các sản phẩm này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác [3, 16]. Làng nghề theo cách phân loại về thời gian gồm có: làng nghề truyền thống và làng nghề mới. Phân loại dựa vào phương thức sản xuất thì làng nghề được chia làm 5 loại chính như sau: - Làng nghề chế biến nông sản, thực phẩm.
- Làng nghề sản xuất nguyên vật liệu xây dựng và gốm sứ. - Làng nghề tái chế chất thải. - Làng nghề dệt nhuộm. - Làng nghề thủ công mỹ nghệ.
Ngoài ra có th phân loại làng nghề theo các ki u dạng sau [3]: Phân loại theo quy mô sản xuất, trình độ công nghệ. Chia thành 3 dạng chính: làng nghề có quy mô lớn, làng nghề có quy mô vừa và làng nghề có quy mô nhỏ. Phân loại theo nguồn thải và mức độ ô nhiễm. Phân loại theo mức độ sử dụng nguyên nhiên liệu.
Phân loại theo thị trường tiêu thụ sản phẩm, tiềm năng tồn tại và phát tri n. Lịch sử phát triển làng nghề Sự phát tri n của các làng nghề Việt Nam đã trải qua những giai đoạn khác nhau, gắn với những cung bậc thăng trầm của lịch sử. Đặc biệt, từ giai đoạn đổi mới nền kinh tế đến nay, dưới tác động to lớn của sự biến đổi nền kinh tế trong nước cũng như trên toàn thế giới, sự phát tri n của các làng nghề cũng có những thay đổi lớn, có những thành công mới nhưng cũng có không ít những vấn đề nan giải. Xuất hiện từ rất lâu đời (đi n hình như các làng nghề ở Hà Tây (cũ), Hà Nam, Hưng Yên, Hà Bắc), các làng nghề nông thôn đã có những bước đánh dấu khá rõ nét trong lịch sử kinh tế xã hội Việt Nam.
Vượt lên các nhu cầu về nông nghiệp, các sản phẩm như: đồ sành sứ, đồ gốm, vải vóc, đồ ăn, đồ thờ cúng, hàng mỹ nghệ, giấy vàng mã, giấy dó… đã được chế biến phục vụ cho nhu cầu đời sống hàng ngày, phục vụ cho đời sống tâm linh, cho việc học tập, cho đời sống văn hóa và cho cả xuất khẩu. Giai đoạn 1986 - 1992: đây là giai đoạn quan trọng đối với sự phát tri n của làng nghề, nó được đánh dấu bằng sự chuy n đổi từ cơ chế quản lý bao cấp sang cơ 4 chế thị trường. Các chính sách kinh tế, đặc biệt là chính sách đổi mới quản lý trong nông nghiệp và phát tri n các thành phần kinh tế đã có tác động mạnh mẽ đến sự phát tri n kinh tế nông nghiệp, nông thôn nói chung và với làng nghề nói riêng. Trong giai đoạn này, nhiều làng nghề truyền thống đã được khôi phục và phát tri n, mở rộng quy mô sản xuất, đầu tư vốn, kỹ thuật, hình thành nhiều cơ sở kinh doanh mới, thu hút ngày càng nhiều lao động, tăng dần sản lượng và kim ngạch xuất khẩu… Đi n hình như làng gốm Bát Tràng, gốm Đồng Nai, chạm khắc Hà Tây, thêu ren Thái Bình, giấy Phú Lâm… [3].
Các sản phẩm truyền thống của làng nghề Việt Nam đã được tiêu thụ khá ổn định ở các thị trường Đông Âu và Liên Xô.
