CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ DANG KY, QUAN LÝ VA SỬ DỤNG CDĐL 1.1 Quá trình hình thành và phát triển việc bảo hộ CDĐL 1.1 Lịch sử phát triển việc bảo hộ CDĐL tại châu Âu Từ lau việc đặt tên cho sản phẩm thông qua sử dụng tên của nơi sản xuất và thu hoạch đã có từ rất lâu trên thế giới. Để thuận tiện cho việc gọi tên sản phẩm, thay vì việc nghĩ ra cho sản phẩm tên riêng những người nông dân thường lấy chính các địa danh đó. Ở châu Âu, từ cuối thế kỉ 19, trước sự phát triển mạnh mẽ của thương mại trong và ngoài nước, nhất là sự phá huỷ gần như toàn bộ các ruộng nho bởi bệnh rệp lá khô, chính quyền bắt đầu tiến hành can thiệp. Pháp là nước tiên phong trong lĩnh vực xây dựng và bảo hộ Tên gọi xuất xứ hàng hoá (TGXXHH) - một loại hình đặc thù của Chi dẫn địa lý (CDDL) - tại châu Âu.
Năm 1905, luật đầu tiên liên quan đến lĩnh vực này đã xây dựng các quy định hành chính nhằm xác định các vùng sản xuất nông nghiệp được quyền sử dụng TGXXHH cho sản phẩm. Nhưng luật này đã không giải quyết được cuộc khủng hoảng trong nông nghiệp do không có quy định về quy trình kỹ thuật, giám sát nội bộ, đặc biệt là ngành trồng và chế biến rượu nho. Năm 1911 và 1913, những người dân đã biểu tình chống lại luật này. Giai đoạn này đã xuất hiện sự cần thiết các hoạt động mang tính tập thể của các tác nhân liên quan trong xây dựng TGXXHH.
Từ thất bại này, nước Pháp đã ban hành các luật khác để xác định quyển sử dụng, tính thiết thực và tính ổn định của TGXXHH. Trước cuộc khủng hoảng toàn diện của ngành trồng nho và chế biến rượu vang của Pháp, năm 1935, Hạ viện Pháp đã thông qua luật về TGXXHH hoàn chỉnh đầu tiên. Luật này đã cho phép hình thành Viện Tên gọi Xuất xứ của Pháp và Hội đồng Quốc gia về Tham định TGXXHH. Từ năm 1990, TGXXHH được phát triển rộng rãi sang các sản phẩm từ sữa và thực phẩm khác như fromage, jambon, hoa qua [28, tr.
Cùng với Pháp, các nước châu Âu khác như Italia, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hy Lạp, Đức, Bỉ cũng phát triển Tên gọi Xuất xứ của mình. Đến tháng 8/2005 cộng đồng chung Châu Âu đã tiến hành bảo hộ được 694 sản phẩm dưới hình thức TGXXHH và CDĐL trong đó có 57,8% số sản phẩm là TGXXHH [28, tr. Có hai hình thức bảo hộ đối với nguồn gốc của sản phẩm ở Châu Âu, đó là: bảo hộ đưới danh nghĩa TGXXHH các sản phẩm có yêu cầu cao về sự đặc thù cũng như khả năng quản lý chất lượng và CDĐL đối với các sản phẩm có chất lượng hoặc danh tiếng. Hiện nay việc bảo hộ theo hình thức CDĐL phổ biến và tiến hành rộng rãi hơn ở Châu Âu.
Việc lựa chọn hình thức phù hợp để bảo hộ cho các sản phẩm là một vấn dé rất quan trong và các quốc gia Châu Âu đã mất rất nhiều thời gian để để hoàn thiện khung pháp lý này.2 Các Điều ước quốc tế về CDDL. Cùng với quá trình phát triển của việc bảo hộ CDDL tại mỗi quốc gia, các Điều ước quốc tế về bảo hộ CDĐL đã được ký kết nhằm thống nhất việc bảo hộ CDĐL trong phạm vi quốc tế. Có thể kể đến một số điều ước quốc tế cơ bản có quy định về CDĐL như: Công ước Paris về bảo hộ SHCN được ký kết ngày 20/03/1883 tại Paris (Công ước Paris) trong đó có một số quy định tại Điều 1(2) về chi dẫn nguồn gốc và TGXXHH trong danh sách đối tượng bảo hộ SHCN. Sau công ước Paris, Thoả ước Madrid về hạn chế những chỉ dẫn sai lệch về nguồn gốc hàng hoá 1891, được sửa đổi tới tháng 7 năm 1967 (Thoả ước Madrid) được ra đời nhằm ngăn chặn không chỉ những chỉ dẫn nguồn gốc sai lệch mà cả những chỉ dẫn giả mạo.
Tiếp sau sự ra đời của hai Điều ước quốc tế trên, năm 1958 Hiệp định Lisbon về bảo hộ TGXXHH và đăng ký quốc tế TGXXHH đã được ký kết. Trong Hiệp định này khái nệm TGXXHH được nêu ra trong Điều 2 và quy trình đăng ký TGXXHH trong phạm vi quốc tế. Hiệp ước Lisbon đã góp phần đơn giản hoá tối đa thủ tục đăng ký TGXXHH trong phạm vi quốc tế thông qua việc hình thành một hệ thống đăng ký quốc tế về đối tượng này. Có thể nói, CDĐL được hình thành từ Công ước Paris, được phát triển trong Hiệp định Lisbon và thực sự hoàn thiện trong Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền SHTT được ký kết ngày 15/04/1994 (Hiệp định TRIPs).
CDDL với tư cách là một đối tượng của quyền SHTT được quy định tại mục 3 (từ Điều 22 đến Điều 24) cụ thể và chi tiết là cơ sở để các nước thành viên nội luật hoá vào hệ thống pháp luật quốc gia.2 Khái niệm CDDL.1 Khái niệm CDĐL trong hiệp định TRIPs. Trên bình diện quốc tế, khái nệm CDĐL được quy định tại Hiệp định TRIPs. Điều 22 khoản 1 Hiệp định TRIPs quy định: “Trong Hiệp định này CDDL là những chỉ dẫn về hàng hoá bắt nguồn từ lãnh thổ của một Thành viên hoặc từ khu vực hay địa phương thuộc lãnh thổ đó, có chất lượng, uy tín hoặc đặc tính nhất định chủ yếu do xuất xứ địa lý quyết định ”. Từ cách tiếp cận này của Hiệp định TRIPs có thể hiểu CDĐL có các đặc điểm cơ bản như sau: - CDDL là những chỉ dẫn về nguồn gốc của hang hoá.
Hiệp định TRIPs không quy định những dấu hiệu để “chỉ dẫn” ở đây là những dấu hiệu gì nên có thể nhận định dấu hiệu được bảo hộ dưới danh nghĩa CDDL rất rộng, bao gồm: tên gọi địa danh, tên tự đặt, hình ảnh, biểu tượng hoặc bất cứ đấu hiệu nào miễn là các dấu hiệu này chỉ ra nguồn gốc của hang hoá. Hiệp định TRIPs chỉ bảo hộ CDĐL đối với các “hàng hoá” mà không cho các “dịch vụ” như nhãn hiệu. Trong quá trình đám phán để đi đến ký kết Hiệp định TRIPs, một số thành viên như Thụy Sỹ đã đề nghị phải bảo hộ dưới danh nghĩa CDDL cho cả các địch vụ, ví dụ như dịch vụ du lịch [36, tr. Tuy nhiên, đến khi ký kết Hiệp định, các nước đã thống nhất chỉ được bảo hộ CDĐL đối với các “hàng hoá” mà không mở rộng đến với các “dịch vụ”.
- Hang hoá mang CDĐL có nguồn gốc từ vùng địa lý được chỉ dẫn tới. Hiệp định TRIPs chỉ nêu ra nguồn gốc của vùng địa lý là “/dnh thổ” hoặc “khu vực hay địa phương thuộc lãnh thổ đó” mà không quy định khu vực hay địa phương đó phải có tên trên bản đồ. Vùng địa lý có thể là một quốc gia, một vùng trong lãnh thổ của quốc gia, một bang, một quận, huyện hoặc một làng.trong phạm vi lãnh thổ của nước thành viên (WTO). Đối với nhãn hiệu, khi lựa chọn hàng hoá, người tiêu dùng sẽ có sự liên tưởng tới hàng hoá và nhà sản xuất ra loại mặt hàng đó, trong khi CDĐL chỉ dẫn cho người tiêu dùng biết sản phẩm đó có nguồn gốc từ địa phương (khu vực) nào.
Chính vì thế CDDL giống như “người dẫn đường im lặng” đối với người tiêu dùng. - Sản phẩm mang CDĐL có chất lượng, uy tín hay các đặc tính nhất định bat nguồn từ vùng địa lý. Nếu như nhãn hiệu là dấu hiệu dùng để phan biệt hàng hoá/ dịch vụ của các cơ sở sản xuất kinh doanh khác nhau và việc sử dụng các dấu hiệu này không có ý nghĩa đảm bảo rằng sản phẩm mang nhãn hiệu phải có một chất lượng nhất định, thì đối với CDDL việc sử dụng các dấu hiệu này ngoài mục đích chỉ dẫn về nguồn gốc của hàng hoá còn là sự đảm bảo rằng sản phẩm mang CDDL chất lượng, uy tín, đặc tính nào đó. Sản phẩm mang CDĐL có “chất lượng”, “uy tín” hay “các đặc tính nhất định” và các yếu tố này có được chủ yếu do xuất xứ địa lý của vùng mang CDĐL quyết định.
Khái niệm trên chỉ ra tiêu chí “chất lượng” của sản phẩm mang CDDL nói chung mà không diễn đạt cụ thể sản phẩm mang CDĐL phải có “chất lượng riêng biệt”, “chất lượng đặc biệt”, “chất lượng riêng biệt phân biệt với các sản phẩm cùng loại”, “siêu chất lượng” hay “chất lượng cao”.như trong pháp luật một số nước. Điều kiện vẻ “danh tiếng” của sản phẩm được nêu ra trong khái niệm CDĐL ở Hiệp định TRIPs nhưng lại không được nhắc đến trong khái niệm TGXXHH của Hiệp ước Lisbon [38, tr. Hiệp định TRIPs không nêu rõ “xuất xứ địa lý” của sản phẩm gồm những yếu tố nào nên theo suy đoán chung nó bao gồm yếu tố tự nhiên, yếu tố con người.2 Phân biệt CDDL với TGXXHH và chỉ dẫn nguồn gốc. Trong hệ thống pháp luật quốc tế cũng như luật một số quốc gia, bên cạnh khái niệm CDDL (geographical indication) còn một số khái niệm như: TGXXHH (appellation of origin) hay chỉ dẫn nguồn gốc (indication of source).
Để hiểu rõ hơn bản chất và đặc điểm của CDĐL, tác giả tập trung 10 phân tích một số khác biệt cơ bản giữa CDDL với TGXXHH và chỉ dẫn nguồn gốc được quy định trong các Điều ước quốc tế.1 Phân biệt CDĐL với TGXXHH Khái niệm TGXXHH quy định tại Điều 2 của Hiệp ước Lisbon [38, tr. 3] “TGXXHH là tên địa ly của một nước, một vùng hay một địa phương dùng để chỉ sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ tại nơi đó và chất lượng hay những đặc tính của sản phẩm chỉ có hoặc được tạo thành chủ yếu từ môi trường địa lý bao gồm các yếu tố tự nhiên và con người ” Như vậy, CDĐL và TGXXHH có một số điểm khác biệt như sau: - Dấu hiệu được bảo hộ dưới danh nghĩa CDDL và TGXXHH có phạm vi khác nhau. Hiệp định TRIPs chỉ nêu ra CDĐL là những “chỉ dẫn” mà không nêu rõ chỉ dẫn đó là những dấu hiệu nào nên có thể hiểu tất cả những dấu hiệu (tên gọi địa danh, hình ảnh, biểu tượng.) biểu hiện mối quan hệ giữa sản phẩm và nơi xuất xứ của sản phẩm có thể được bảo hộ dưới danh nghĩa CDDL. Đối với TGXXHH, dấu hiệu được bảo hộ dưới danh nghĩa TGXXHH chỉ có thể là tên gọi của một khu vực địa lý - địa danh để chỉ nước, một vùng hay một địa phương nhất định.
Những tên địa lý này phải là những tên gọi được sử dụng chính thức trên bản đồ địa lý để chỉ một khu vực địa lý.