Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận Nhằm đặt tiền đề lý thuyết cho đề tài nghiên cứu này, chúng tôi sẽ lần lượt trình bày các vấn đề thuộc về Cơ sở lý luận bao gồm các khái niệm có liên quan đến đề tài và lý giải các vấn đề đặt ra của luận văn này. Khái niệm - Quản lý văn hóa Trong học phần “Quản lý hoạt động văn hóa”, khái niệm “Quản lý văn hóa” nói chung như sau: QLVH là sự định hướng, tạo điều kiện, tổ chức điều hành cho văn hóa phát triển không ngừng theo định hướng có ích cho con người, giúp cho xã hội loài người không ngừng đi lên [47]. Cụ thể hơn, QLVH là cách gọi tắt của cụm từ “quản lý nhà nước về văn hoá”, là công việc của Nhà nước được thực hiện thông qua việc ban hành, tổ chức thực hiện, kiểm tra và giám sát việc thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực văn hóa, đồng thời góp phần phát triển kinh tế, xã hội của từng địa phương nói riêng và cả nước nói chung.
Ngoài ra, QLVH còn được hiểu là sự tác động chủ quan bằng nhiều hình thức, phương pháp của chủ thể quản lý (ở nước ta là các cơ quan Đảng, Nhà nước, đoàn thể, các cơ cấu dân sự, các cá nhân được trao quyền và trách nhiệm quản lý) đối với khách thể (là mọi thành tố tham gia và làm nên đời sống văn hóa) nhằm đạt được mục tiêu mong muốn (bảo đảm văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, nâng cao vị thế quốc gia, cải thiện chất lượng sống của người dân,…) [24] Cũng như sự quản lý nói chung với ý nghĩa là sự định hướng lập kế hoạch, điều hành, tổ chức thực hiện, kiểm tra, đánh giá,… QLVH còn có thêm 16 một số đặc điểm như QLVH không chỉ là quản lý nhà nước mà còn là sự tự quản lý của từng người, từng gia đình, tập thể, hàng xóm theo chuẩn mực chung của nhà nước; QLVH không chỉ là quản lý các vật hữu hình mà còn quản lý những cái vô hình như tình cảm xã hội, tư tưởng con người; sự QLVH cũng không thể đơn tuyến, các thành phần văn hóa dù là của tư nhân, của tập thể, của đoàn thể, của xã hội hay của quốc gia, tất cả phải hoạt động theo một chuẩn mực thống nhất trên cơ sở pháp luật chung, thông qua các chính sách văn hóa xã hội của nhà nước [14]. Theo tác giả Phạm Quang Nghị [38] thì khái niệm QLVH phải bao gồm vấn đề bảo tồn gìn giữ nền văn hóa, phát huy những gì đã có và tiếp thu những cái mới để tạo ra những cái đẹp trong cộng đồng xã hội. Nhiệm vụ của QLVH là bảo tồn và phát huy toàn bộ các tri thức và kinh nghiệm, những giá trị mà dân tộc đã tích lũy được qua quá trình nhận thức và cải tạo thế giới [38]. Thật vậy, sự hình thành, tồn tại và phát triển của nền văn hóa Việt Nam là cả một quá trình sáng tạo, sàng lọc và thử thách lâu dài, trải qua nhiều khó khăn đã tạo nên một nền văn minh với bản sắc riêng và mang trong mình sức mạnh to lớn của dân tộc.
Do đó, QLVH không chỉ là quản lý các hoạt động văn hóa nói chung mà còn bao gồm nhiều lĩnh vực cụ thể như: quản lý di sản, quản lý bảo tồn bảo tàng, quản lý nghệ thuật biểu diễn, quản lý truyền thông, quản lý nguồn nhân lực,… - Âm nhạc Có thể nói, nghệ thuật bao gồm nhiều loại hình đa dạng, phong phú và có những đặc trưng rất riêng trong từng thời kỳ, từng khu vực địa lý. Và một trong những phạm trù nghệ thuật được con người biết đến nhiều nhất có lẽ là âm nhạc. Thật vậy, mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ đều có nền âm nhạc thể hiện đầy đủ bản sắc văn hóa bản địa. Đây cũng là một trong nhiều lý do mà âm nhạc được đưa vào giảng dạy trong chương trình giáo dục phổ thông ở Việt Nam.
17 Vậy, như đã biết, có rất nhiều định nghĩa về âm nhạc, trong đó theo một tài liệu của Đức Riemann Musik Lexikon [72], Haris Heinrich Eggebrecht đã định nghĩa, mô tả âm nhạc là những âm thanh đại diện cho thế giới tự nhiên và tinh thần của con người: "Âm nhạc là – trong lĩnh vực mà khái niệm có liên quan, văn hoá phương Tây – sự hình thành có tính nghệ thuật của các âm thanh đại diện cho thế giới và tinh thần dưới dạng tiếng nói của thiên nhiên và cảm xúc trong địa hạt của thính giác, được hình thành một cách cụ thể, và đạt được ý nghĩa như một nghệ thuật, trở thành có ý nghĩa và tạo ra ý nghĩa thông qua nhận thức và lý thuyết". Trong tài liệu The Beautiful in Music [72], nhà nghiên cứu lý luận âm nhạc người Đức Eduard Harnslick đã viết: Bản chất của âm nhạc là âm thanh và sự chuyển động. Ông cho rằng những vấn đề cơ bản của mỹ học âm nhạc thực chất là nghiên cứu những hình thức chuyển động của âm thanh. Cảm xúc không có mặt trong âm nhạc mà nó tuỳ thuộc vào sự cảm của người nghe.
Các triết gia nổi tiếng trên thế giới đã không ngừng nói về ảnh hưởng lớn lao của âm nhạc. Tuân Tử trong bài Luận về Âm nhạc đã viết: Thanh nhạc nhập vào lòng người rất sâu, cảm hóa người rất nhanh, cho nên các tiên vương phải trau dồi về âm nhạc. Không chỉ “các tiên vương”, các nhà lãnh đạo mà mỗi con người, đặc biệt là thế hệ trẻ cần hiểu được vai trò quan trọng của âm nhạc đối với mỗi con người. Theo Từ điển danh ngôn, Aristotle – nhà khoa học và triết gia người Hy Lạp cũng đã nói:“Âm nhạc có sức mạnh tạo ra một số ảnh hưởng nhất định đối với phẩm hạnh của linh hồn, và nếu nó có sức mạnh như vậy, rõ ràng rằng những người trẻ tuổi nên được định hướng đến âm nhạc, và nên được dạy dỗ về âm nhạc” [71] Lev Nikolayevich Tolstoy gọi âm nhạc là “Tốc ký của tình cảm”, nhạc sĩ sáng tác kiêm nhà phê bình âm nhạc A.
Xê – Rốp thì gọi âm nhạc là “ngôn ngữ của tâm hồn”. “Đó là lĩnh vực của những tình cảm và những tâm trạng” 18 - ông viết về âm nhạc – “đó là đời sống của tâm hồn biểu hiện bằng âm thanh”. Theo định nghĩa của UNESCO, âm nhạc là một loại hình văn hóa phi vật thể. Âm nhạc là nghệ thuật âm thanh, là nghệ thuật của thời gian.
Âm nhạc còn là nghệ thuật tổng hợp của sáng tác và biểu diễn [60]. Theo từ điển Tiếng Việt [46], âm nhạc là “nghệ thuật dùng những hình thức tổ hợp âm thanh nhất định diễn đạt tư tưởng và tình cảm”. Thụy Loan trong “Lược sử âm nhạc Việt Nam” cũng cho rằng “Âm nhạc là tiếng nói tình cảm, là bộ phận không thể thiếu được của đời sống tinh thần, và là công cụ đấu tranh để tồn tại và phát triển của dân tộc ta”. Sách giáo khoa (SGK) Âm nhạc và Mỹ thuật 6 [9] cũng đưa ra một khái niệm cho âm nhạc: Âm nhạc là nghệ thuật của âm thanh, có tính truyền cảm trực tiếp, gồm âm thanh của giọng hát và âm thanh của các loại nhạc cụ.
Để nghiên cứu những biểu hiện cụ thể của âm nhạc, dựa trên những định nghĩa đã có, chúng tôi chọn khái niệm “Âm nhạc là một loại hình nghệ thuật đặc biệt thông qua những âm thanh đặc trưng, nghĩa là những âm thanh đã được tổ chức một cách chặt chẽ, tạo thành những hệ thống có tính logic. Âm nhạc nói lên tất cả những gì trong cuộc sống nội tâm con người như niềm vui sướng và nỗi đau thương, cuộc đấu tranh sống còn và những tâm tư thầm kín, những khát vọng và những ước mơ về hạnh phúc, tương lai,…” [43] bởi lẽ trong suốt quá trình công tác giảng dạy thì đây được xem là khái niệm phù hợp, thiết thực nhất đối với cách đối tượng học cảm nhận, thể hiện được đặc thù bộ môn âm nhạc một cách rõ ràng và sâu sắc nhất. - Công tác tổ chức Tác giả Vũ Anh Tuấn trong bài viết “Công tác tổ chức – một hướng tiếp cận” đã đề cập đến thuật ngữ này: “Công tác tổ chức là quá trình tổ chức, sắp xếp các hoạt động theo một trật tự nhất định để thực hiện hiệu quả một công việc nhằm đạt được mục tiêu đã đặt ra” [70]. Và so với mục đích nghiên cứu của luận văn, chúng tôi sử dụng nội hàm của thuật ngữ “công tác tổ chức” nêu 19 trên.
Nghĩa là chúng tôi sẽ nghiên cứu công tác tổ chức hoạt động giảng dạy bộ môn Âm nhạc ở các trường THCS công lập ở quận Phú Nhuận, Tp. HCM với nội dung “quá trình tổ chức, sắp xếp các hoạt động theo một trật tự nhất định để thực hiện hiệu quả một công việc nhằm đạt được mục tiêu đã đặt ra”. - Giảng dạy Giảng dạy, nói một cách khái quát, là hoạt động giảng để truyền thụ tri thức [46]. - Tổ chức hoạt động giảng dạy Hiện nay chúng tôi chưa tìm được khái niệm “Tổ chức hoạt động giảng dạy” được thiết lập bởi các nhà nghiên cứu.
Vì vậy, trong luận văn này, chúng tôi ghép những khái niệm từ thuật ngữ “tổ chức” và “hoạt động giảng dạy” để trở thành khái niệm “Tổ chức hoạt động giảng dạy như sau: việc tổ chức và điều khiển các hoạt động giảng dạy về tất cả các môn học trong chương trình SGK do Bộ GD & ĐT xuất bản và lưu hành tại Việt Nam. Theo đó, công tác quản lý hoạt động giảng dạy Âm nhạc nói riêng là việc tổ chức và điều khiển các hoạt động giảng dạy bộ môn Âm nhạc cấp Tiểu học và THCS, sắp tới đây là cấp Trung học phổ thông (THPT). Cụ thể, luận văn sẽ đề cập và tập trung nghiên cứu về công tác tổ chức, quản lý hoạt động giảng dạy môn Âm nhạc tại các trường THCS công lập trên địa bàn quận Phú Nhuận, Tp. Chúng tôi thực hiện nghiên cứu vấn đề trên và qua đó có thể định hướng nâng cao chất lượng công tác quản lý giảng dạy âm nhạc ngày càng hoàn thiện hơn.
Qua những nội dung cụ thể trong công tác quản lý chương trình SGK, cùng với những phương pháp đổi mới quản lý tích cực, chất lượng giảng dạy môn học Âm nhạc sẽ ngày càng được nâng cao và trở thành động lực thúc đẩy các nhà lãnh đạo, quản lý gặt hái nhiều thành công hơn trong công tác quản lý giảng dạy các môn học.