Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Ở Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp Cần Thiết

Khám phá cơ chế giám sát hiến pháp trong bài viết này, phân tích vai trò và tầm quan trọng của nó trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Tùng
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Thư
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Tại Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ GIÁM SÁT HIẾN PHÁP
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của cơ chế giám sát hiến pháp
• 1.2. Các cơ chế giám sát hiến pháp
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của giám sát Hiến pháp
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ GIÁM SÁT HIẾN PHÁP Ở VIỆT NAM
• 2.1. Các cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam
• 2.2. Thực tiễn vận hành của các cơ chế giám sát hiến pháp
• 2.3. Đánh giá chung về cơ chế giám sát hiến pháp ở Việt Nam hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ GIÁM SÁT HIẾN PHÁP Ở VIỆT NAM
• 3.1. Sự cần thiết phải đổi mới cơ chế giám sát hiến pháp ở Việt Nam
• 3.2. Quan điểm đổi mới cơ chế giám sát hiến pháp
• 3.3. Các giải pháp đổi mới cơ chế giám sát hiến pháp ở Việt Nam
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Tại Việt Nam

Cơ chế giám sát hiến pháp tại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người và trật tự hiến pháp. Được hình thành từ những nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền, cơ chế này nhằm đảm bảo rằng mọi hoạt động của các cơ quan nhà nước đều tuân thủ theo quy định của Hiến pháp. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy nhiều thách thức trong việc thực thi cơ chế này, từ việc thiếu các thiết chế độc lập cho đến sự không đồng bộ trong các quy định pháp luật.

1.1. Khái Niệm Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp

Cơ chế giám sát hiến pháp được hiểu là hệ thống các chức năng và thẩm quyền nhằm kiểm tra tính hợp hiến của các văn bản pháp luật. Điều này bao gồm việc theo dõi và đánh giá hoạt động của các cơ quan nhà nước để đảm bảo rằng quyền lợi của công dân được bảo vệ.

1.2. Vai Trò Của Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp

Cơ chế giám sát hiến pháp không chỉ bảo vệ quyền con người mà còn đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước. Nó giúp ngăn chặn các hành vi lạm quyền và bảo vệ trật tự hiến pháp.

II. Thực Trạng Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Ở Việt Nam Hiện Nay

Thực trạng cơ chế giám sát hiến pháp tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có những nỗ lực trong việc xây dựng các cơ chế giám sát, nhưng hiệu quả thực thi vẫn còn hạn chế. Các cơ quan giám sát chưa thực sự độc lập và thiếu các quy định rõ ràng về quyền hạn và trách nhiệm.

2.1. Các Cơ Quan Giám Sát Hiến Pháp Tại Việt Nam

Các cơ quan như Quốc hội, Tòa án nhân dân tối cao và Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát hiến pháp. Tuy nhiên, sự phối hợp giữa các cơ quan này vẫn chưa đạt hiệu quả cao.

2.2. Những Thách Thức Trong Giám Sát Hiến Pháp

Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu sự độc lập của các cơ quan giám sát. Điều này dẫn đến việc giám sát không hiệu quả và không thể phát hiện kịp thời các vi phạm hiến pháp.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Tại Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả của cơ chế giám sát hiến pháp, cần có những giải pháp cụ thể. Việc xây dựng một cơ quan giám sát độc lập và chuyên trách là rất cần thiết. Bên cạnh đó, cần cải cách các quy định pháp luật để đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả trong việc thực thi.

3.1. Xây Dựng Cơ Quan Giám Sát Độc Lập

Cần thiết lập một cơ quan giám sát hiến pháp độc lập, có đủ thẩm quyền và nguồn lực để thực hiện nhiệm vụ giám sát một cách hiệu quả. Điều này sẽ giúp tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm trong hoạt động của các cơ quan nhà nước.

3.2. Cải Cách Quy Định Pháp Luật

Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến giám sát hiến pháp để đảm bảo tính đồng bộ và hiệu lực. Việc này sẽ giúp các cơ quan giám sát hoạt động hiệu quả hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp

Việc áp dụng cơ chế giám sát hiến pháp trong thực tiễn đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để đảm bảo rằng cơ chế này hoạt động hiệu quả và bảo vệ quyền lợi của công dân.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Giám Sát Hiến Pháp

Nghiên cứu cho thấy rằng việc giám sát hiến pháp đã giúp phát hiện và xử lý nhiều vi phạm pháp luật. Điều này chứng tỏ rằng cơ chế giám sát có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ trật tự hiến pháp.

4.2. Các Mô Hình Giám Sát Hiến Pháp Thành Công

Một số mô hình giám sát hiến pháp thành công từ các quốc gia khác có thể được áp dụng tại Việt Nam. Việc học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế sẽ giúp cải thiện hiệu quả của cơ chế giám sát hiến pháp.

V. Kết Luận Về Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp Tại Việt Nam

Cơ chế giám sát hiến pháp tại Việt Nam cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của một nhà nước pháp quyền. Việc xây dựng một cơ quan giám sát độc lập và cải cách các quy định pháp luật là những bước đi cần thiết để nâng cao hiệu quả giám sát hiến pháp.

5.1. Tương Lai Của Cơ Chế Giám Sát Hiến Pháp

Tương lai của cơ chế giám sát hiến pháp tại Việt Nam phụ thuộc vào sự quyết tâm cải cách và xây dựng một hệ thống giám sát hiệu quả. Điều này sẽ góp phần bảo vệ quyền con người và trật tự hiến pháp.

5.2. Những Đề Xuất Để Nâng Cao Hiệu Quả Giám Sát

Cần có những đề xuất cụ thể để nâng cao hiệu quả của cơ chế giám sát hiến pháp, bao gồm việc tăng cường đào tạo cho các cán bộ giám sát và nâng cao nhận thức của cộng đồng về quyền lợi hiến pháp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và xã hội dân sự tại Việt Nam, việc bảo vệ quyền con người và quyền công dân được đặt ở vị trí trung tâm. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam còn nhiều hạn chế, như việc giám sát hoạt động của Quốc hội - cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất - vẫn chưa được thực hiện hiệu quả. Luận văn tập trung nghiên cứu cơ chế giám sát Hiến pháp tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, nhằm đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế này, góp phần bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp và quyền con người được ghi nhận trong Hiến pháp.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm các cơ chế giám sát Hiến pháp hiện hành và hiệu quả hoạt động của chúng trong những năm gần đây, tập trung chủ yếu vào các cơ quan nhà nước trung ương và địa phương. Mục tiêu cụ thể là phân tích thực trạng, đánh giá hiệu quả và đề xuất các giải pháp đổi mới cơ chế giám sát Hiến pháp phù hợp với điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội của Việt Nam.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp mô hình lý luận cho việc xây dựng cơ quan giám sát chuyên trách, góp phần hoàn thiện cơ chế giám sát Hiến pháp, đồng thời hỗ trợ phát triển nền dân chủ nhân dân và xã hội dân sự. Ngoài ra, luận văn còn bổ sung luận cứ khoa học quan trọng cho công tác đào tạo và nghiên cứu trong lĩnh vực luật Hiến pháp và luật hành chính.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Thuyết phân quyền của Montesquieu: Phân chia quyền lực nhà nước thành ba nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp, nhằm hạn chế sự lạm quyền và bảo vệ quyền con người.
• Lý thuyết về cơ chế giám sát Hiến pháp: Định nghĩa giám sát Hiến pháp là hoạt động của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền kiểm tra tính hợp hiến của các văn bản pháp luật và hành vi của các quan chức nhà nước nhằm bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp.
• Mô hình giám sát Hiến pháp quốc tế: Bao gồm mô hình giám sát phi tập trung (Mỹ), mô hình giám sát tập trung (Châu Âu), mô hình hỗn hợp và mô hình cơ quan lập hiến đồng thời là cơ quan giám sát Hiến pháp (Trung Quốc, Cuba).

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: giám sát Hiến pháp, cơ chế giám sát Hiến pháp, bảo hiến, tài phán Hiến pháp, thẩm quyền giám sát, và các chủ thể giám sát.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp hệ thống: Phân tích tổng thể các yếu tố cấu thành cơ chế giám sát Hiến pháp và mối quan hệ giữa chúng.
• Phương pháp luật học so sánh: So sánh các mô hình giám sát Hiến pháp của các quốc gia để rút ra bài học kinh nghiệm phù hợp với Việt Nam.
• Phương pháp phân tích tổng hợp: Tổng hợp các dữ liệu, số liệu, và kết quả nghiên cứu để đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm Hiến pháp Việt Nam năm 2013, các luật liên quan như Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân, các báo cáo của Quốc hội, tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các cơ quan và chủ thể tham gia giám sát Hiến pháp tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2013 đến 2016.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong năm 2016, tập trung thu thập và phân tích dữ liệu thực tiễn hoạt động giám sát Hiến pháp của các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quyền giám sát Hiến pháp chủ yếu thuộc về Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội
   Quốc hội được trao quyền giám sát tối cao việc tuân theo Hiến pháp, tuy nhiên, hoạt động giám sát còn mang tính hình thức, chưa có cơ chế chuyên trách độc lập. Khoảng 20-25% đại biểu Quốc hội tham gia chất vấn trong các kỳ họp, nhiều đại biểu không sử dụng quyền chất vấn. Việc giám sát văn bản pháp luật có dấu hiệu vi hiến chưa được thực hiện triệt để.

2. Hệ thống giám sát phân tán, thiếu đồng bộ và hiệu quả thấp
   Các cơ quan như Hội đồng nhân dân các cấp, Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đều có vai trò giám sát nhưng hoạt động giám sát mang tính kiến nghị, thiếu chế tài ràng buộc. Ví dụ, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền giám sát nhưng hiệu lực bị hạn chế do tính độc lập của Ủy ban nhân dân.

3. Thiếu thiết chế giám sát Hiến pháp độc lập, chuyên trách
   Việt Nam chưa có cơ quan chuyên trách giám sát Hiến pháp độc lập như Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng bảo hiến. Việc giải thích Hiến pháp hiện do Ủy ban Thường vụ Quốc hội thực hiện, chưa có cơ sở pháp lý cho Tòa án thực hiện quyền này, gây mâu thuẫn trong xét xử và bảo vệ Hiến pháp.

4. Vai trò giám sát của nhân dân và các tổ chức chính trị - xã hội còn hạn chế
   Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên tham gia giám sát nhưng chủ yếu mang tính hỗ trợ, không có quyền quyết định. Quyền giám sát của nhân dân thông qua khiếu nại, tố cáo và tổ chức Thanh tra nhân dân còn nhiều khó khăn trong thực tiễn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của những hạn chế trên là do cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay mang tính phân tán, không có thiết chế chuyên trách độc lập, dẫn đến hiệu quả giám sát thấp. So với các nước có mô hình giám sát tập trung hoặc hỗn hợp, Việt Nam thiếu một cơ quan tài phán có thẩm quyền giải thích và phán quyết về vi phạm Hiến pháp, làm giảm tính thống nhất và hiệu lực của hệ thống pháp luật.

Việc Quốc hội vừa là cơ quan lập pháp vừa thực hiện quyền giám sát tối cao tạo ra xung đột lợi ích, khó đảm bảo khách quan trong giám sát. Hoạt động chất vấn còn hạn chế về số lượng và chất lượng, chưa phát huy hết vai trò kiểm soát quyền lực. Các cơ quan hành pháp và tư pháp chưa có cơ chế giám sát hiệu quả từ bên ngoài, dẫn đến nguy cơ lạm quyền.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỉ lệ đại biểu Quốc hội tham gia chất vấn theo từng nhiệm kỳ, bảng tổng hợp các hình thức giám sát và hiệu quả thực hiện, cũng như sơ đồ mô tả cơ cấu tổ chức và mối quan hệ giữa các chủ thể giám sát Hiến pháp tại Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thành lập cơ quan giám sát Hiến pháp độc lập, chuyên trách
   Xây dựng Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng bảo hiến với thẩm quyền giải thích và phán quyết về vi phạm Hiến pháp. Giải pháp này nhằm tăng cường tính khách quan, hiệu quả giám sát, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Thời gian thực hiện dự kiến trong 3-5 năm, do Quốc hội chủ trì phối hợp với các cơ quan liên quan.

2. Hoàn thiện pháp luật về giám sát Hiến pháp và quyền giải thích Hiến pháp
   Sửa đổi, bổ sung các luật liên quan để quy định rõ thẩm quyền, trình tự, thủ tục giám sát và xử lý vi phạm Hiến pháp, đặc biệt là quyền giải thích Hiến pháp thuộc về cơ quan chuyên trách. Mục tiêu đạt được trong vòng 2 năm, do Bộ Tư pháp và Ủy ban Pháp luật Quốc hội thực hiện.

3. Nâng cao năng lực và trách nhiệm của đại biểu Quốc hội trong hoạt động giám sát
   Tăng cường đào tạo kỹ năng chất vấn, giám sát cho đại biểu, khuyến khích đại biểu sử dụng quyền chất vấn thường xuyên và hiệu quả. Đồng thời, xây dựng cơ chế đánh giá, giám sát hoạt động của đại biểu. Thời gian triển khai trong nhiệm kỳ Quốc hội hiện tại, do Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các cơ quan đào tạo phối hợp thực hiện.

4. Tăng cường vai trò giám sát của nhân dân và các tổ chức chính trị - xã hội
   Hoàn thiện cơ chế pháp lý để Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức xã hội có quyền giám sát hiệu quả hơn, đồng thời phát huy quyền giám sát trực tiếp của nhân dân thông qua các hình thức khiếu nại, tố cáo và tham gia quản lý nhà nước. Thời gian thực hiện trong 2-3 năm, do Chính phủ và các tổ chức liên quan phối hợp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà lập pháp và cơ quan Quốc hội
   Giúp hiểu rõ hơn về cơ chế giám sát Hiến pháp hiện hành, từ đó hoàn thiện chính sách, pháp luật liên quan đến giám sát và bảo vệ Hiến pháp.

2. Cơ quan tư pháp và hành pháp
   Nắm bắt các vấn đề pháp lý và thực tiễn trong giám sát Hiến pháp để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và bảo vệ quyền con người.

3. Giảng viên, sinh viên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
   Sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo chuyên sâu về cơ chế giám sát Hiến pháp, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu.

4. Các tổ chức xã hội dân sự và Mặt trận Tổ quốc
   Hiểu rõ vai trò và giới hạn trong hoạt động giám sát Hiến pháp, từ đó phát huy hiệu quả giám sát xã hội và góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ chế giám sát Hiến pháp là gì?
   Cơ chế giám sát Hiến pháp là hệ thống các chức năng, thẩm quyền và thủ tục kiểm tra việc tuân theo và thi hành Hiến pháp nhằm bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp trong hệ thống pháp luật và đời sống xã hội.

2. Ai là chủ thể giám sát Hiến pháp ở Việt Nam?
   Chủ yếu là Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội, bên cạnh đó có Hội đồng nhân dân các cấp, Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các tổ chức chính trị - xã hội như Mặt trận Tổ quốc.

3. Tại sao cần có cơ quan giám sát Hiến pháp độc lập?
   Để đảm bảo khách quan, hiệu quả trong việc kiểm tra tính hợp hiến của các văn bản pháp luật và hành vi của các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền, tránh xung đột lợi ích khi cơ quan lập pháp tự giám sát chính mình.

4. Hoạt động giám sát của Quốc hội hiện nay có những hạn chế gì?
   Hoạt động giám sát còn mang tính hình thức, số lượng đại biểu tham gia chất vấn thấp, thiếu cơ chế xử lý hiệu quả các văn bản vi hiến, và chưa có sự phối hợp đồng bộ giữa các hình thức giám sát.

5. Nhân dân có thể tham gia giám sát Hiến pháp bằng cách nào?
   Thông qua việc xem xét, đánh giá đại biểu dân cử, trực tiếp tham gia quản lý nhà nước, thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo và thông qua tổ chức Thanh tra nhân dân do nhân dân bầu ra.

Kết luận

• Cơ chế giám sát Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay còn nhiều hạn chế do thiếu thiết chế chuyên trách độc lập và pháp luật chưa hoàn thiện.
• Quốc hội giữ vai trò trung tâm trong giám sát Hiến pháp nhưng hoạt động giám sát còn mang tính hình thức, chưa phát huy hiệu quả tối đa.
• Việc xây dựng cơ quan giám sát Hiến pháp độc lập, chuyên trách là yêu cầu cấp thiết để bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp và quyền con người.
• Nâng cao năng lực đại biểu Quốc hội và phát huy vai trò giám sát của nhân dân, các tổ chức chính trị - xã hội là giải pháp quan trọng.
• Tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện pháp luật và tổ chức thực hiện các giải pháp trong vòng 2-5 năm tới nhằm xây dựng cơ chế giám sát Hiến pháp hiệu quả, phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Các cơ quan chức năng cần khẩn trương triển khai xây dựng cơ quan giám sát Hiến pháp chuyên trách và hoàn thiện khung pháp lý liên quan để nâng cao hiệu quả bảo vệ Hiến pháp và quyền con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ GIÁM SÁT HIẾN PHÁP 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của cơ chế giám sát Hiến pháp 1. Khái niệm cơ chế giám sát Hiến pháp Trong Từ điển tiếng Việt, “giám sát” được hiểu là “sự theo dõi, xem xét làm đúng hoặc làm sai những điều đã quy định” hoặc được hiểu là “theo dõi và kiểm tra xem có thực hiện đúng những điều quy định không”.[30] Theo Từ điển Luật học: Giám sát là sự theo dõi, quan sát hoạt động mang tính chủ động thường xuyên, liên tục và sẵn sàng tác động bằng các biện pháp tích cực để buộc và hướng dẫn hoạt động của đối tượng chịu sự giám sát đi đúng quỹ đạo, quy chế nhằm đạt được mục đích, hiệu quả đã được xác định từ trước, đảm bảo cho pháp luật được tuân theo nghiêm chỉnh.174] Tuy cách diễn đạt và biểu hiện ý nghĩa của từ “giám sát” có khác nhau nhưng chúng đều có một số đặc điểm sau đây: Giám sát luôn luôn gắn liền với một chủ thể nhất định, tức là phải trả lời được câu hỏi: ai (người hoặc tổ chức nào) có quyền thực hiện việc theo dõi, xem xét, kiểm tra và đưa ra những nhận định về một việc làm nào đó đã được thực hiện đúng hoặcc sai những điều đã quy định. Đồng thời “giám sát” cũng luôn luôn gắn với một đối tượng cụ thể, tức là phải trả lời được câu hỏi: giám sát ai, giám sát việc gì.

Điều này có ý nghĩa quan trọng ở chỗ, nó phân biệt giữa “giám sát” và “kiểm tra”. “Kiểm tra” thì chủ thể hoạt động và đối tượng chịu sự tác động của hoạt động đó có thể đồng nhất với nhau, đó là việc tự kiểm tra của chủ thể hoạt động. Nói một cách khác, chủ thể tự mình xem xét, đánh giá tình trạng tốt, xấu của công việc mình đang làm. Nhưng “giám sát” thì không thể tự mình giám sát hoạt động của chính mình.

“Giám sát” là hoạt động của chủ thể ngoài hệ thống đối với đối tượng thuộc hệ thống 7 khác, tức là giữa cơ quan giám sát và cơ quan chịu giám sát không nằm trong cùng một hệ thống phụ thuộc nhau. “Giám sát” phải được tiến hành trên cơ sở các quyền và nghĩa vụ của chủ thể giám sát và đối tượng chịu sự giám sát. “Giám sát” cũng phải được tiến hành trên những căn cứ nhất định, nếu như không có những quy định này thì không có cơ sở để chủ thể có quyền thực hiện việc giám sát, đưa ra những nhận định về hoạt động của đối tượng chịu sự giám sát. Trong hoạt động giám sát, cả chủ thể giám sát, đối tượng bị giám sát và nội dung tính chất hoạt động giám sát đều rất đa dạng.

Từ giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước đến giám sát thi công một công trình, giám sát kỹ thuật, giám sát một trận thi đấu thể thao .v… Trong đó, đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước đáng chú ý hai loại hình giám sát sau đây: Giám sát mang tính chất quyền lực nhà nước: Là loại hình giám sát được tiến hành bởi chủ thể là các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với một hay một số hệ thống các cơ quan nhà nước khác theo những nguyên tắc nhất định về sự phân công quyền lực nhà nước. Đó có thể là hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội/ Nghị viện đối với Chính phủ, Tòa án tối cao và Viện Kiểm sát tối cao; là hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân các cấp đối với các cơ quan nhà nước ở địa phương như ở các nước xã hội chủ nghĩa. Ngoài ra có thể kể thêm hoạt động giám sát của Tòa án đối với bộ máy nhà nước thông qua hoạt động xét xử. Các phương pháp, cách thức mà loại hình giám sát này áp dụng luôn luôn mang tính quyền lực nhà nước và nó trực tiếp mang lại những hậu quả pháp lý.

Giám sát có tính quyền lực nhà nước có trong các hình thức mà trong khoa học pháp lý gọi là thanh tra, kiểm tra, kiểm sát… Giám sát không mang tính quyền lực nhà nước: Là loại hình giám sát được tiến hành bởi các chủ thể phi Nhà nước. Đó 8 là hoạt động giám sát của các tổ chức đoàn thể, hội, nhóm, thuộc khu vực xã hội dân sự với bộ máy nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước. Giám sát này thường chỉ dừng lại ở việc theo dõi, đánh giá và đưa ra các kiến nghị xử lý lên các cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà thôi. Còn đối với giám sát Hiến pháp, thuật ngữ “giám sát Hiến pháp” lần đầu tiên được đưa ra trong nghị lập hiến Hợp chủng quốc Hoa Kỳ năm 1787.

Những chính trị gia đầu tiên khởi xướng và cổ vũ cho tư tưởng giám sát Hiến pháp là Wilson, Madison, Hamilton. Với mục đích nhằm kiềm chế quyền lập pháp của Quốc hội liên bang, bảo đảm cho cho các nhánh quyền khác có những quyền hạn tự bảo vệ khi cần thiết chính trị gia đề nghị trao cho Tòa án quyền bãi bỏ dự luật do Quốc hội liên bang thông qua. Theo mô hình của Mỹ, giám sát Hiến pháp còn có tên gọi khác là “giám sát tư pháp” (judical review), được hiểu là thẩm quyền của Tòa án trong việc xem xét tính hợp hiến của các đạo luật được ban hành bởi các cơ quan hoặc các cấp chính quyền khác nhau. Ở Châu Âu, thuật ngữ “giám sát Hiến pháp” được sử dụng phổ biến vào những năm đầu thế kỷ XX.

Người đầu tiên khởi xướng tư tưởng giám sát Hiến pháp là luật gia người Đức H. Giám sát Hiến pháp ở Châu Âu còn có tên gọi là “giám sát” tính hợp hiến” và được định nghĩa “Giám sát tính hợp hiến là nguyên tắc theo đó Tòa án có thể tuyên bố các đạo luật được thông qua bởi cơ quan lập pháp và cả cơ quan hành pháp là vi phạm Hiến pháp. Tòa án có thể hủy bỏ các đạo luật vi phạm đến quyền cơ bản của con người được quy định trong Hiến pháp”. Hiểu theo mô hình chủ yếu của Mỹ hay theo mô hình của Châu Âu, thì hoạt động giám sát Hiến pháp luôn hướng tới mục đích cuối cùng là bảo vệ tính tối cao của Hiến pháp.

Tóm lại, có thể hiểu thuật ngữ giám sát Hiến pháp như sau: “Giám sát Hiến pháp” là hoạt động của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền kiểm tra các văn bản do các cơ quan nhà nước khác có thẩm quyền ban hành hoặc 9 hành vi của các quan chức nhà nước cao cấp có phù hợp với Hiến pháp hay không nhằm bảo đảm bảo tính tối cao của Hiến pháp trong hệ thống pháp luật và trong đời sống xã hội. Ngoài thuật ngữ “giám sát Hiến pháp” còn tồn tại nhiều thuật ngữ khác nhau: bảo hiến, bảo vệ Hiến pháp, tài phán Hiến pháp… Thuật ngữ “giám sát Hiến pháp” còn được gọi là “kiểm tra Hiến pháp bằng tòa án” tức là cơ chế phán quyết về những vi phạm Hiến pháp. Cơ quan giám sát thông qua hoạt động tố tụng Hiến pháp sẽ đưa ra những bản án, những quyết định có giá trị như đạo luật trong việc xem xét tính hợp hiến của các văn bản do các cơ quan nhà nước ban hành và hành vi được thực hiện trên cơ sở những văn bản vi hiến xâm phạm đến các quyền và tự do hiến định của công dân. Trong một trật tự nhà nước pháp quyền, người ta thường hay đồng nhất hai thuật ngữ “Bảo hiến” và “giám sát Hiến pháp”.

“Bảo hiến” hay còn gọi là “bảo vệ Hiến pháp” và được hiểu theo hai nghĩa khác nhau: Theo nghĩa rộng: Bảo hiến có thể hiểu là toàn bộ những yếu tố, cách thức, biện pháp nhằm bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp và chống lại mọi sự vi phạm Hiến pháp. Bất kỳ hoạt động nào, do ai thực hiện nhằm phòng ngừa, phát hiện hoặc xử lý vi hiến được xem là bảo vệ Hiến pháp. Theo nghĩa hẹp: Bảo hiến là hoạt động của chủ thể có thẩm quyền ra quyết định về tính hợp hiến hoặc bất hợp hiến và áp dụng chế tài đối với các cơ quan nhà nước, cá nhân có thẩm quyền do có văn bản pháp luật hay hành vi vi hiến. Bảo hiến theo nghĩa hẹp thường gắn với việc cơ quan có thẩm quyền xem xét và ra quyết định về sự phù hợp với Hiến pháp của các đạo luật do cơ quan lập pháp, hành pháp ban hành, đồng thời xét xử các hành vi vi phạm Hiến pháp của các cá nhân được Hiến pháp quy định các quyền và nghĩa vụ.

10 Việc dùng các thuật ngữ được sử dụng để diễn đạt cho hoạt động bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp không chứa đụng hàm ý mâu thuẫn, phủ định lẫn nhau. Tuy nhiên sử dụng thuật ngữ “giám sát Hiến pháp” sẽ chính xác và mang tính khái quát hơn. Vì giám sát Hiến pháp ngoài việc thực hiện những nhiệm vụ của bảo hiến còn có chức năng xây dựng cơ quan giám sát, hoàn thiện cơ quan giám sát, thay đổi bộ máy cơ cấu, hoạt động của cơ quan giám sát sao cho cơ quan đó thực hiện hoạt động giám sát một cách có hiệu quả nhất. Cho nên ở một mức độ nhất định việc sử dụng thuật ngữ “giám sát Hiến pháp” để bao hàm các thuật ngữ còn lại.

* Cơ chế giám sát Hiến pháp Khái niệm “Cơ chế” là chuyển ngữ của từ “mécanisme” trong tiếng Pháp. Từ điển Le Petit Larousse (1999) giảng nghĩa “mécanisme” là “cách thức hoạt động của một tập hợp các yếu tố phụ thuộc vào nhau”. Còn Từ điển Tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học 1996) giảng nghĩa cơ chế là “cách thức theo đó một quá trình thực hiện”. Có thể hiểu Cơ chế giám sát Hiến pháp ở đây được hiểu là cách thức hoạt động của các chủ thể giám sát Hiến pháp dựa trên nền tảng thể chế cho phép và các yếu tố bảo đảm hiệu lực của việc giám sát.

Cơ chế giám sát Hiến pháp là hệ thống các chức năng, thẩm quyền và thủ tục kiểm tra, giám sát việc tuân theo và thi hành Hiến pháp, pháp luật nhằm bảo đảm cho việc thực hiện có hiệu quả các chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước. Hiến pháp với tính chất là đạo luật tối cao về tổ chức bộ máy nhà nước, ghi nhận và bảo vệ quyền công dân, rất cần có một cơ chế bảo vệ. Sẽ đầy đủ và bao quát nếu gọi đúng tên của cơ chế bảo vệ văn bản này là “Cơ chế giám sát Hiến pháp”.