Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về chứng cứ và hoạt động thu thập chứng cứ trong Tố tụng hình sự. Chương 2: Những quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam năm 2003 về hoạt động thu thập chứng cứ. Chương 3: Thực tiễn tiến hành các hoạt động thu thập chứng cứ trong Tố tụng hình sự và các kiến nghị. 1 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHỨNG CỨ VÀ HOẠT ĐỘNG THU THẬP CHỨNG CỨ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1.1 Khái quát chung về chứng cứ và vai trò của chứng cứ trong hoạt động chứng minh vụ án hình sự 1.1 Khái niệm chứng cứ trong Tố tụng hình sự Chủ nghĩa duy vật biện chứng đã chỉ ra rằng: mọi sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan luôn tồn tại trong mối quan hệ qua lại và chịu sự tác động lẫn nhau, không một sự vật, hiện tượng nào tồn tại một cách độc lập mà không có mối tương tác với thế giới xung quanh.
Bằng sự tác động qua lại đó, sự tồn tại của sự vật, hiện tượng này luôn để lại “dấu vết” ở sự vật, hiện tượng khác. Và lý luận nhận thức của chủ nghĩa duy vật biện chứng cũng đã khẳng định con người có khả năng nhận thức được thế giới khách quan; nhận thức là sự phản ánh biện chứng tích cực, sự phản ánh đó là một quá trình vận động và phát triển không ngừng đưa con người từ không biết đến biết, từ biết ít đến biết nhiều, từ hiện tượng đến bản chất [24-tr. Tội phạm là hành vi cụ thể của con người được thể hiện ra thế giới khách quan, do vậy, dù tội phạm có muôn hình vạn trạng và người thực hiện hành vi phạm tội có dùng những thủ đoạn tinh vi đến đâu đi chăng nữa để che giấu hành vi của mình, thì người phạm tội cũng không thể xóa hết được tất cả những gì đã tác động đến thế giới khách quan, bởi những hành vi đó đã được phản ánh bằng các dấu vết của nó. Bằng cách thu thập các dấu vết để lại thông qua chúng, con người có thể xác định được sự thật khách quan của vụ án.
Về mặt pháp lý, chứng cứ là chế định quan trọng trong Luật Tố tụng hình sự (TTHS) Việt Nam, là phương tiện chứng minh nhằm xác định các tình tiết có ý nghĩa đối với việc giải quyết đúng vụ án hình sự. Nhờ chứng cứ mà các sự kiện thực tế được xác định, khẳng định và đồng thời cũng loại trừ, phủ định những gì không có thật, không xảy ra trong hiện thực. 2 Khái niệm chứng cứ đã được các học giả trên thế giới và các nhà nghiên cứu tại Việt Nam đưa ra với những ý kiến khác nhau, trong tác phẩm “Học thuyết về chứng cứ tố tụng”, luật gia người Nga Vlađimiarốp đã quan niệm chứng cứ như là sản phẩm tư duy của con người. Theo quan điểm của ông thì: “Tất cả những gì trong thế giới vật chất, tất cả những gì mà chúng ta có thể lĩnh hội được trong thế giới tinh thần, đều có thể trở thành chứng cứ tố tụng”1.
Theo quan điểm này, chứng cứ chỉ là những sự kiện giả định được coi là có thật, là lý do “để tin tưởng”, còn việc tồn tại hay không tồn tại một sự kiện thực tế mà chứng cứ phản ánh sự phù hợp giữa nó với sự thật khách quan của vụ án không cần quan tâm đến. Trong Luật chứng cứ Anh-Mỹ, người ta lại đặc biệt quan tâm đến tính hình thức, tính hợp pháp của chứng cứ nên họ đã xem Luật chứng cứ là “Tổng hợp các quy phạm điều chỉnh về tính hợp pháp của chứng cứ”, ngoài việc coi trọng tính hình thức của chứng cứ, các luật gia phương Tây cũng đề cao tính xác thực của chứng cứ. Webster, một luật gia Mỹ nổi tiếng, cho rằng: “Chứng cứ là vật hợp pháp được đưa ra trước tòa nhằm chứng minh tính xác thực của các sự kiện đã được điều tra” [19- tr. Khái niệm chứng cứ được các nhà làm luật Việt Nam xác định cụ thể tại khoản 1 Điều 64 Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003: “Chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định mà Cơ quan điều tra (CQĐT), Viện kiểm sát (VKS), Tòa án dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội cũng như những tình tiết khác cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn vụ án”.
Chứng cứ là những gì có thật, có nghĩa là bao gồm tất cả những gì tồn tại trong thế giới khách quan, chúng tồn tại một cách độc lập và không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của con người. Chứng cứ được thu thập theo trình tự, thủ tục do BLTTHS năm 2003 quy định được các CQĐT, VKS dùng để chứng minh những tình tiết xác định sự thật vụ án, lý luận chứng cứ gọi đó là tính hợp pháp của chứng cứ. Đồng thời, chứng cứ phải là những gì liên quan đến đến hành vi phạm tội, người thực hiện 1 Xem: Vưsinki, Lý luận về chứng cứ tư pháp trong pháp luật Xô viết, tr.353 3 hành vi phạm tội và các tình tiết khác, đây chính là tính liên quan của chứng cứ. Như vậy, để có thể trở thành chứng cứ trong vụ án hình sự, cần phải hội tụ đầy đủ ba thuộc tính sau: tính khách quan, tính liên quan và tính hợp pháp.
BLTTHS năm 2003 quy định chứng cứ được xác định bằng vật chứng, lời khai của những người tham gia tố tụng (TGTT) (người làm chứng, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo), kết luận giám định, biên bản về hoạt động điều tra, xét xử và các tài liệu, đồ vật khác (khoản 2 Điều 64). Các nhà nghiên cứu ở Việt Nam cũng đã đưa ra các định nghĩa khác nhau về chứng cứ, theo tác giả Đỗ Văn Đương thì chứng cứ trong vụ án hình sự là những thông tin xác thực về những gì có thật liên quan đến hành vi phạm tội được ghi nhận hoặc lưu giữ trong các tài liệu thực tế, được thu thập theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định mà những người và cơ quan tiến hành tố tụng (THTT) dùng làm căn cứ để xác định sự thật khách quan của vụ án [12- tr. Theo đó thì khái niệm chứng cứ phải bao hàm được mối quan hệ giữa hình thức tố tụng và bản chất khách quan của chứng cứ, chủ thể và đối tượng chứng minh cũng thể hiện đầy đủ các yếu tố nội hàm đặc trưng của chứng cứ. Từ những phân tích trên, căn cứ vào quy định của BLTTHS năm 2003, có thể đưa ra khái niệm về chứng cứ như sau: Chứng cứ là những gì có thật được các cơ quan THTT tiến hành thu thập từ các nguồn khác nhau theo trình tự và thủ tục luật định để dùng làm căn cứ xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội và các tình tiết khác cần thiết cho việc xác định sự thật khách quan của vụ án hình sự.
Khái niệm chứng cứ là một trong những nội dung quan trọng của lý luận về chứng cứ. Khái niệm chứng cứ là cơ sở để giải quyết một loạt vấn đề liên quan như các thuộc tính của chứng cứ, các thủ tục thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ… góp phần quyết định vào việc giải quyết đúng đắn, khách quan từng vụ án hình sự; ảnh hưởng không nhỏ tới việc xác định địa vị pháp lý (quyền và nghĩa vụ TTHS) của những người TGTT, bảo đảm các quyền tự do, dân chủ của công dân. Bên cạnh 4 đó, khái niệm chứng cứ còn là cơ sở pháp lý để phân biệt chứng cứ trong vụ án hình sự với những tài liệu khác không có giá trị chứng minh đối với vụ án, khái niệm chứng cứ cũng đồng thời là cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu vấn đề thu thập chứng cứ trong TTHS. Nếu không nhận thức đúng về chứng cứ và những thuộc tính, đặc điểm của nó thì hoạt động thu thập chứng cứ sẽ gặp khó khăn và dễ dẫn đến những sai lầm về mặt thủ tục tố tụng.
Trong TTHS, các cơ quan THTT và người THTT chỉ có thể xác định các tình tiết của vụ án thông qua hoạt động thu thập đánh giá chứng cứ. Vì vậy, khi nghiên cứu về hoạt động thu thập chứng cứ, nhất thiết phải có sự nhận thức đúng đắn về khái niệm chứng cứ.2 Các thuộc tính của chứng cứ Khái niệm chứng cứ nêu trên thể hiện đầy đủ các thuộc tính cần và đủ mà bất kì chứng cứ nào cũng phải có. Đó là tính khách quan, tính liên quan và tính hợp pháp của chứng cứ. Việc phân tích các thuộc tính của chứng cứ có ý nghĩa quan trọng không chỉ về lý luận mà còn có ý nghĩa quan trọng về mặt thực tiễn, giúp cho nhà làm luật quy định rõ ràng, chặt chẽ, đầy đủ các trình tự, thủ tục của quá trình chứng minh, giúp cho CQĐT, VKS, Tòa án thực hiện việc thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ đúng thủ tục pháp luật quy định, đảm bảo cho việc giải quyết vụ án chính xác, khách quan.160] Tính khách quan của chứng cứ Theo Đại từ điển tiếng Việt, khách quan là: “Cái tồn tại bên ngoài, không phụ thuộc vào ý thức của con người”.
884] Tính khách quan là một trong những thuộc tính quan trọng của chứng cứ. Theo định nghĩa thì chứng cứ là những gì có thật. Điều đó có nghĩa rằng chứng cứ là những thông tin, đồ vật, tài liệu khách quan, tồn tại độc lập không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của con người. Theo Điều 66 BLTTHS năm 2003 thì “Mỗi chứng cứ phải được đánh giá để xác định tính hợp pháp, xác thực và liên quan đến vụ án…”, tính khách quan của chứng cứ còn được gọi là tính xác thực của chứng cứ.
Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, thực tế khách quan là cơ sở của nhận 5 thức, ngược lại, nhận thức là sự phản ánh thực tế khách quan. Vì vậy, chứng cứ được sử dụng làm căn cứ để xác định tội phạm và người phạm tội và những tình tiết khác cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn vụ án hình sự phải tồn tại trong thực tế khách quan. Cho nên những người THTT phải nhận thức đúng về các chứng cứ và các vấn đề phải chứng minh trong vụ án hình sự.
