Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Vấn đề cung ứng dịch vụ sự nghiệp công trong điều kiện kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước là một vấn đề lớn không chỉ có tác động đến lợi ích của người cung ứng và đối tượng hưởng thụ mà còn có tác dụng mạnh mẽ đến lợi ích phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. Kinh tế, xã hội của quốc gia có phát triển ổn định bền vững hay không phụ thuộc nhiều yếu tố, trong đó yếu tố cung ứng dịch vụ sự nghiệp công là yếu tố quan trọng ảnh hưởng năng suất, hiệu quả của nền kinh tế, vị thế của đất nước trên trường quốc tế, thậm chí còn ảnh hưởng đến thể chế chính trị của quốc gia. Vì thế ngày nay không một quốc gia nào không quan tâm nghiên cứu vấn đề cung ứng dịch vụ sự nghiệp công. Trong thực tế, ở Việt Nam cũng như các nước để bảo đảm cho việc cung ứng dịch vụ sự nghiệp công đạt hiệu quả, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội phù hợp với sự vận động của các quy luật kinh tế thị trường, các nước đều tiến hành tiến hành cải cách, đổi mới khu vực công theo nhiều cách thức và những chính sách khác nhau.
Trong đó, việc hoàn thiện, đổi mới hệ thống chính sách tài chính nhằm vừa tạo ra áp lực, vừa khuyến khích việc nâng cao hiệu quả trong hoạt động cung ứng dịch vụ sự nghiệp công của các chủ thể trong xã hội là vấn đề được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước hết sức quan tâm. Hiện nay xung quanh vấn đề sử dụng chính sách tài chính tác động đến việc cung ứng dịch vụ sự nghiệp công đã có không ít các công trình trong và ngoài nước nghiên cứu. Tham khảo các công trình nghiên cứu đã công bố vừa bổ sung những tư liệu, tri thức cho việc triển khai thực hiện luận án vừa xác định những vấn đề mà các công trình đã công bố xung quanh chủ đề chính sách tài chính chưa được để cập, từ đó luận án tiếp tục nghiên cứu, bổ sung. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC Nhằm đóng góp cơ sở lý luận và thực tiễn cho hoạch định cơ chế, chính sách, pháp luật thúc đẩy XHH dịch vụ sự nghiệp công ở Việt Nam, kể từ Đại hội Đảng lần thứ VIII khi chủ trương xã hội dịch vụ công nói chung, dịch vụ sự nghiệp công nói riêng chính thức được triển khai thực hiện, đã có không ít các công trình nghiên cứu dưới dạng luận án tiến sĩ, các đề tài NCKH, các bài khoa học, các bài tham luận trong các hội thảo khoa học được công bố.
Sau đây NCS sẽ tổng quan theo các nhóm nội dung liên quan đến chính sách tài chính thúc đẩy XHH dịch vụ sự nghiệp công, cụ thể: 1. Các nghiên cứu chung về chính sách xã hội hóa dịch vụ sự nghiệp công Liên quan đến nội dung nghiên cứu này có các công trình tiêu biểu như: - Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, mã số 2004/13 do TS. Chu Văn Thành làm chủ nhiệm, với chủ đề“Dịch vụ công và XHH dịch vụ công trong điều kiện cải cách 6 hành chính ở Việt Nam hiện nay”, nghiệm thu năm 2004 đã nghiên cứu các nội dung [62]: bản chất, các loại dịch vụ, đặc trưng các loại dịch vụ công, thực chất XHH dịch vụ công; phân tích đánh giá rõ thực trạng quản lý và tổ chức cung ứng dịch vụ công và đẩy mạnh XHH dịch vụ công đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính nhà nước; đề xuất nhiều giải pháp có tính khả thi ở tầm vĩ mô. Tuy nhiên, trong đề tài tác giả cũng chưa nghiên cứu một cách sâu sắc tác động của vấn đề tài chính đối vấn đề XHH như chính sách thuế, chính sách chi NSNN, chính sách tín dụng nhà nước, chính sách tự chủ tài chính trong các đơn vị sự nghiệp công lập.
Nhìn những phân tích tác động tài chính đến XHH dịch vụ sự nghiệp công còn mờ nhạt. - Nhóm tác giả Chu Hiểu Lệ, Đặng Tú Vân với bài báo “Cải cách và sự phát triển mới của dịch vụ công ở Mỹ”, đăng trên Thông tin những vấn đề lý luận, số 4 năm 2008 [45] đã đề cập đến những cải cách và việc triển khai dịch vụ công tại Mỹ, trong đó đặc biệt là đẩy mạnh XHH dịch vụ công. Tuy nhiên do phạm vi của một bài báo khoa học về các vấn đề chung liên quan đến triển khai dịch vụ công tại Mỹ, nên các tác giả của các bài báo chủ yếu tập trung phân tích XHH với bối cảnh và điều kiện của nước Mỹ, có nhiều điểm rất khác biệt đối với Việt Nam, nhất là về các vấn đề tài chính. - Luận án tiến sĩ của Đặng Thị Lệ Xuân với đề tài “XHH y tế ở Việt Nam- lý luận- thực trạng và giải pháp” đã bảo vệ tại Đại học Kinh tế quốc dân năm 2011 [80].
Nội dung cốt lõi của luận án là trình bày một cách có hệ thống vấn đề lý luận cũng như thực trạng XHH trong lĩnh y tế ở Việt Nam, nhấn mạnh đến tính đặc thù và lợi thế hoạt động XHH dịch vụ sự nghiệp công ở lĩnh vực y tế, từ đó luận án đã nghiên cứu đề xuất hàng loạt chính sách, giải pháp đối với vấn đề XHH hoạt động cung ứng dịch vụ sự nghiệp công trong lĩnh vực y tế. Tuy nhiên, qua nghiên cứu nội dung của luận án cho thấy vấn đề tài chính- một vấn đề có tính quyết định đến sự thành công của XHH dịch vụ sự nghiệp công trong lĩnh vực y tế chưa được phân tích lý giải một cặn kẽ chi tiết sâu sắc trong luận án. - Luận án tiến sĩ của Lương Thị Việt Hà với đề tài “Quản lý hoạt động tham gia XHH giáo dục của trường phổ thông khu vực đồng bằng sông Hồng”, bảo vệ tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam năm 2014 [26]. Nội dung chính của Luận án là đi sâu nghiên cứu sự tham gia hoạt động XHH dịch vụ sự nghiệp công tại các trường trung học khu vực đồng bằng sông Hồng của các chủ thể bao gồm các cơ quan quản lý nhà nước, các chủ thể phi nhà nước, đồng thời đề cập đến các hình thức và nội dung tham gia các chủ thể, từ đó đề cập đến công tác quản lý đối với hoạt động tham gia, đặc biệt là hoạt động tham gia đầu tư tài chính của các chủ thể.
Tuy nhiên, nội dung của luận án cho thấy việc quản lý tham gia đầu tư tài chính của các chủ thể vào hoạt động cung ứng các dịch vụ giáo dục phổ thông chưa được luận án tập trung nghiên cứu nhiều. 7 - Luận án tiến sĩ của Trần Thu Hương với đề tài “Hoàn thiện pháp luật về XHH dịch vụ công trong lĩnh vực tư pháp Việt Nam”, đã bảo vệ tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh năm 2017 [41]. Luận án tập trung nghiên cứu khía cạnh pháp luật về XHH dịch vụ công trong lĩnh vực tư pháp Việt Nam trên phương diện lý luận và thực tiễn. Nghiên cứu toàn bộ nội dung của luận án cho thấy, luận án đã có những đóng góp nhất định trong việc làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn ở lĩnh vực pháp luật tác động đến vấn đề XHH dịch vụ công ở ngành tư pháp - một ngành có vị trí quan trọng đến sự ổn định của xã hội.
Tuy nhiên, do chủ đề nghiên cứu của luận án là khía cạnh pháp luật, nên thiếu vắng việc nghiên cứu về chính sách pháp luật tài chính đối vấn đề XHH dịch vụ công của ngành tư pháp. - Công trình nghiên cứu của các tác giả thuộc WB với sản phẩm là quyển sách có tựa đề: “Đặt GDĐH vào công việc của ngân hàng thế giới thuộc khu vực Đông Nam Á”- Putting Higher Education to Work- Skills and Research for Growth in East Asia cũng đã đề cập đến nội dung XHH cung ứng một số loại dịch vụ công [82]. Trong đó đã xác định Chính phủ chỉ đóng vai trò là nhà hoạch định chiến lược, người đảm bảo cung ứng các dịch vụ công thông qua việc ủy quyền tối đa nhiệm vụ sản xuất ra các dịch vụ công cho các đơn vị ngoài nhà nước. Nhiều nước đang áp dụng mô hình mở rộng sự tham gia của các thành phần kinh tế trong hoạt động cung cấp dịch vụ công và giảm bớt sự tham gia trực tiếp của nhà nước trong lĩnh vực này.
Mô hình tham gia của xã hội (công dân, các tổ chức phi chính phủ, phi lợi nhuận, các tổ chức vì lợi nhuận trong nước cũng như có yếu tố nước ngoài.) hay còn gọi là XHH cung ứng dịch vụ công đang trở thành một xu thế phổ biến. Có nhiều hình thức thu hút sự tham gia của xã hội trong hoạt động cung cấp dịch vụ công. Một là, nhà nước và nhân dân cùng làm, theo mô hình này, nhà nước phối hợp cung ứng dịch vụ công với các thành phần kinh tế khác dưới hình thức liên doanh, liên kết, hợp tác. Nhà nước cũng có thể sử dụng ngân sách để ký kết các hợp đồng cung cấp dịch vụ với các nhà cung cấp dịch vụ thuộc các thành phần kinh tế.
Bên cạnh đó, để đẩy mạnh công tác XHH dịch vụ sự nghiệp công, một số công trình nghiên cứu vấn đề huy động nguồn lực tài chính phát triển dịch vụ sự nghiệp công. Nhiều tác giả trong nước có nhiều công trình nghiên cứu vấn đề huy động nguồn tài chính phát triển dịch vụ sự nghiệp công, điển hình có một công trình nghiên cứu sau đây: Bài báo “Huy động vốn đầu tư của doanh nghiệp cho KH&CN- rào cản và giải pháp” của tác giả TS. Lê Hoàng Bá Huyền - Đại học Hồng Đức, bài đăng trên Tạp chí Tài chính kỳ 1 tháng 8/2019 [42], bài báo đề xuất khơi thông và tăng cường huy động các nguồn lực xã hội đầu tư cho phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, 8 nhận diện những rào cản trong việc huy động vốn của các doanh nghiệp để đầu tư cho khoa học và công nghệ, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm giúp các doanh nghiệp huy động vốn đầu tư hoạt động khoa học và công nghệ hiệu quả.