Luận văn thạc sĩ chính sách sinh kế kết hợp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên tình huống ấp mũi xã đất mũi huyện ngọc hiển tỉnh cà mau

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu chính sách sinh kế kết hợp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên tình huống ấp mũi xã đất mũi huyện ngọc, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Xuân Vinh
• Người hướng dẫn: T.S Rainer Assé
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Chính Sách Sinh Kế Kết Hợp Bảo Vệ Tài Nguyên Thiên Nhiên Tại Ấp Mũi, Cà Mau
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• TÓM TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: Bối cảnh nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.2. Cấu trúc luận văn
• 2. TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
• 2.1. Khung phân tích
• 2.2. Các nghiên cứu trước
• 3. THỰC TRẠNG NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên
• 3.2. Đặc điểm dân số & Sinh kế hộ gia đình
• 3.3. Hạ tầng chính sách
• 3.4. Cấu trúc quản lý nhà nước
• 4. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Chiến lược nghiên cứu
• 4.2. Thiết kế bảng hỏi
• 4.3. Chiến lược lấy mẫu
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.1. Tài sản sinh kế hộ gia đình
• 5.2. Ứng phó tổn thương hộ gia đình
• 5.3. Vai trò của chính sách
• 5.4. Mong muốn về hỗ trợ chính sách của hộ gia đình
• 5.5. Ý kiến chuyên gia
• 6. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 6.1. Khuyến nghị chính sách
• 6.2. Hạn chế của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách sinh kế và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên tại ấp Mũi

Chính sách sinh kế và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên tại ấp Mũi, Cà Mau là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển bền vững. Ấp Mũi nằm trong khu bảo tồn thiên nhiên thế giới Mũi Cà Mau, nơi có hệ sinh thái rừng ngập mặn phong phú. Tuy nhiên, tình trạng nghèo đói và sự phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên đã tạo ra nhiều thách thức cho cộng đồng nơi đây. Chính sách sinh kế cần được thiết kế để không chỉ cải thiện đời sống người dân mà còn bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Đặc điểm sinh kế và tài nguyên thiên nhiên tại ấp Mũi

Ấp Mũi có đặc điểm sinh kế chủ yếu dựa vào nguồn tài nguyên tự nhiên như thủy sản và lâm sản. Tuy nhiên, sự cạn kiệt tài nguyên và biến đổi khí hậu đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của người dân. Việc quản lý tài nguyên nước và rừng cần được cải thiện để đảm bảo sự bền vững.

1.2. Vai trò của chính sách trong phát triển bền vững

Chính sách sinh kế không chỉ giúp cải thiện thu nhập mà còn cần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Các chính sách hiện tại cần được đánh giá và điều chỉnh để phù hợp với thực tế địa phương, nhằm tạo ra sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn môi trường.

II. Thách thức trong chính sách sinh kế và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên

Mặc dù có nhiều chính sách được triển khai, nhưng thách thức trong việc thực hiện vẫn tồn tại. Tình trạng nghèo đói, thiếu vốn và kỹ thuật là những rào cản lớn. Hơn nữa, sự thay đổi khí hậu và áp lực từ việc khai thác tài nguyên cũng làm gia tăng khó khăn cho người dân.

2.1. Tình trạng nghèo đói và thiếu vốn

Nhiều hộ gia đình tại ấp Mũi không có đủ vốn để đầu tư vào sản xuất. Điều này dẫn đến việc họ phải phụ thuộc vào các nguồn tài nguyên tự nhiên, làm gia tăng áp lực lên môi trường.

2.2. Biến đổi khí hậu và tác động đến sinh kế

Biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều hiện tượng như nước biển dâng và sạt lở đất, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân. Các chính sách cần phải có biện pháp ứng phó hiệu quả với những thách thức này.

III. Phương pháp cải thiện chính sách sinh kế tại ấp Mũi

Để cải thiện chính sách sinh kế, cần có những phương pháp tiếp cận mới. Việc kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên là rất cần thiết. Các giải pháp cần được xây dựng dựa trên sự tham gia của cộng đồng địa phương.

3.1. Tăng cường đào tạo và nâng cao kỹ năng

Đào tạo kỹ năng cho người dân là một trong những giải pháp quan trọng. Việc này không chỉ giúp họ cải thiện sinh kế mà còn nâng cao khả năng quản lý tài nguyên thiên nhiên.

3.2. Khuyến khích mô hình hợp tác xã

Mô hình hợp tác xã có thể giúp người dân tiếp cận nguồn vốn và kỹ thuật sản xuất. Điều này sẽ tạo ra sự liên kết giữa các hộ gia đình, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo vệ tài nguyên.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại ấp Mũi

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các chính sách sinh kế kết hợp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên có thể mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng. Các mô hình thành công cần được nhân rộng và áp dụng rộng rãi.

4.1. Các mô hình sinh kế bền vững

Một số mô hình sinh kế bền vững đã được triển khai tại ấp Mũi, như mô hình nuôi trồng thủy sản kết hợp với bảo vệ rừng. Những mô hình này đã giúp cải thiện thu nhập cho người dân và bảo vệ môi trường.

4.2. Đánh giá tác động của chính sách

Đánh giá tác động của các chính sách hiện hành là cần thiết để điều chỉnh và cải thiện. Các nghiên cứu cho thấy rằng nhiều chính sách chưa đạt được hiệu quả như mong đợi, cần có sự điều chỉnh kịp thời.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho chính sách sinh kế

Chính sách sinh kế và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên tại ấp Mũi cần được cải thiện để đáp ứng nhu cầu thực tế của người dân. Hướng đi tương lai cần tập trung vào sự tham gia của cộng đồng và phát triển bền vững.

5.1. Tầm quan trọng của sự tham gia cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng trong việc xây dựng và thực hiện chính sách là rất quan trọng. Điều này giúp đảm bảo rằng các chính sách phù hợp với nhu cầu và nguyện vọng của người dân.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững cần được đặt lên hàng đầu trong các chính sách. Việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và cải thiện sinh kế cần phải đi đôi với nhau để đảm bảo sự phát triển lâu dài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ấp Mũi, xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau là khu vực sinh sống của khoảng 1.450 người với 341 hộ gia đình, nằm trong khu bảo tồn thiên nhiên thế giới Mũi Cà Mau theo công ước RAMSAR. Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo tại đây lên đến 21,7%, với sinh kế chủ yếu phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên như rừng ngập mặn và thủy sản ven bờ. Tuy nhiên, các hộ gia đình tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng như suy giảm tài nguyên, biến đổi khí hậu, hạn chế tiếp cận vốn và kỹ thuật, cùng với các chính sách bảo vệ thiên nhiên ngày càng thắt chặt, làm giảm nguồn sinh kế truyền thống. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng tài sản sinh kế và các tổn thương của hộ gia đình tại ấp Mũi, đồng thời phân tích vai trò và tác động của các chính sách hiện hành đối với sinh kế, từ đó đề xuất các chiến lược sinh kế bền vững kết hợp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Nghiên cứu tập trung trong giai đoạn từ năm 2009 đến 2014, với phạm vi địa lý cụ thể tại ấp Mũi, xã Đất Mũi. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện sinh kế hộ gia đình, giảm nghèo và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên tại các khu vực bảo tồn tương tự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu sử dụng khung phân tích sinh kế bền vững của Cục Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 1999). Khung này tập trung vào năm loại vốn sinh kế: vốn con người (kỹ năng, sức khỏe, kiến thức), vốn tự nhiên (đất, rừng, nước, tài nguyên sinh vật), vốn tài chính (tiền mặt, tiết kiệm, tín dụng), vốn vật chất (cơ sở hạ tầng, phương tiện sản xuất) và vốn xã hội (mạng lưới xã hội, quan hệ cộng đồng). Sinh kế bền vững được định nghĩa là khả năng ứng phó và phục hồi trước các cú sốc, duy trì hoặc tăng cường các tài sản sinh kế mà không làm suy thoái tài nguyên thiên nhiên. Khung lý thuyết cũng nhấn mạnh mối quan hệ tương tác giữa bối cảnh dễ bị tổn thương, tài sản sinh kế và các tiến trình chuyển đổi về chính sách, thể chế và văn hóa nhằm tạo ra các chiến lược sinh kế phù hợp, gia tăng thu nhập và phúc lợi.

Ngoài ra, nghiên cứu tham khảo các mô hình quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng và các nghiên cứu về sinh kế bền vững tại các khu bảo tồn biển Việt Nam, nhằm bổ sung góc nhìn về vai trò của cộng đồng và chính sách trong bảo tồn và phát triển sinh kế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát 34 hộ gia đình (chiếm 10% tổng thể 341 hộ) tại ấp Mũi, được chọn theo phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng dựa trên các tiêu chí mức sống, dân tộc, ngành nghề sinh kế chính và khu vực cư trú. Bảng hỏi gồm tám phần chính với các câu hỏi mở nhằm thu thập thông tin đa chiều về tài sản sinh kế, tổn thương, ứng phó và vai trò chính sách. Quá trình thu thập dữ liệu diễn ra qua hai giai đoạn: thử nghiệm với 8 hộ và khảo sát chính thức với 34 hộ, mỗi cuộc phỏng vấn kéo dài 45-60 phút, có sự hỗ trợ của hướng dẫn viên bản địa.

Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo của UBND xã Đất Mũi, Ban Quản lý Vườn Quốc gia Mũi Cà Mau, các văn bản pháp luật liên quan như Luật Đa dạng sinh học (2008), Luật Bảo vệ và Phát triển rừng (2004), Luật Thủy sản (2003), cùng các nghiên cứu trước và ý kiến chuyên gia. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ và phân tích định tính nhằm làm rõ mối quan hệ nhân quả giữa tài sản sinh kế, tổn thương và chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tài sản sinh kế hạn chế và lệ thuộc tự nhiên: Hầu hết hộ gia đình, đặc biệt là nhóm nghèo, không có tài sản sinh kế đáng kể ngoài lao động giản đơn. Tỷ lệ lao động chính trong hộ nghèo thấp hơn (1,2 người) so với hộ không nghèo (1,8 người), trong khi gánh nặng phụ thuộc cao hơn (tỷ lệ lao động/phụ thuộc là 2,3/2,2 so với 1,5/2,6). 100% hộ sống trong nhà tạm, 36% nhà nghèo hư hỏng, 29% ở nhờ. Về phương tiện sản xuất, chỉ 29% hộ nghèo có xuồng, 21% nuôi heo, trong khi nhóm không nghèo có tỷ lệ cao hơn nhiều (30-45%). Thu nhập bình quân đầu người của hộ nghèo chỉ khoảng 418 nghìn đồng/tháng, thấp hơn 4 lần so với nhóm không nghèo (1,76 triệu đồng).

2. Tổn thương do bối cảnh dễ bị tổn thương và các cú sốc: Các hộ gia đình dễ bị tổn thương bởi suy giảm tài nguyên (84% hộ khai thác ven bờ báo cáo giảm thu nhập), biến đổi khí hậu, dịch bệnh và các chính sách thắt chặt bảo vệ tài nguyên. Tỷ lệ trẻ em nghỉ học sớm tăng nhanh (59% trẻ em nghèo nghỉ học sớm để phụ giúp gia đình). 63% hộ khai thác ven bờ và rừng tự nhiên mất nguồn sinh kế chính do chính sách bảo vệ nghiêm ngặt.

3. Vai trò chính sách hiện hành còn hạn chế và có tác động ngược: Chính sách bảo vệ rừng, giải tỏa, tái định cư và quy định nhà ở làm giảm vốn tự nhiên và vật chất của hộ gia đình mà chưa tạo ra nguồn vốn thay thế. Các chương trình đào tạo nghề không hiệu quả (chỉ 17,6% hộ được đào tạo, 16,7% đánh giá hiệu quả), chính sách cho vay vốn không đáp ứng nhu cầu (14% hộ được vay vốn với quy mô nhỏ, nhiều hộ mắc nợ kinh niên). Mô hình hợp tác xã nghêu thất bại do phân chia lợi ích không công bằng và thiếu sự tham gia của người dân.

4. Nhu cầu hỗ trợ chính sách rõ ràng: 100% hộ nuôi tôm và 57% hộ chăn nuôi mong muốn được hỗ trợ kỹ thuật; 95% hộ lao động làm thuê cần hỗ trợ vốn để chuyển đổi nghề nghiệp; 84% hộ đánh bắt thủy sản mong muốn nâng cấp, đa dạng hóa phương tiện sản xuất; 70% hộ chăn nuôi muốn tăng quy mô sản xuất.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy sinh kế của người dân ấp Mũi phụ thuộc lớn vào tài nguyên thiên nhiên và lao động giản đơn, trong khi các rủi ro từ biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và chính sách bảo vệ nghiêm ngặt làm giảm khả năng sinh kế bền vững. Tỷ lệ trẻ em nghỉ học sớm và lao động phụ thuộc cao phản ánh áp lực kinh tế và xã hội lớn. So sánh với các nghiên cứu trước tại các khu bảo tồn biển Việt Nam, tình trạng khó khăn trong tiếp cận vốn, kỹ thuật và thị trường là phổ biến, nhưng tại ấp Mũi còn nghiêm trọng hơn do chính sách bảo vệ tài nguyên chưa đồng bộ với phát triển sinh kế.

Chính sách hiện hành thiên về bảo vệ tài nguyên và phát triển hạ tầng, thiếu đầu tư vào vốn con người và cơ chế hỗ trợ sinh kế cộng đồng, dẫn đến các tác động ngược như phá rừng, khai thác tận diệt và bất hợp tác của người dân. Các mô hình hợp tác xã và đào tạo nghề chưa phát huy hiệu quả do thiếu sự tham gia thực chất và phù hợp với nhu cầu thực tế. Kết quả này được minh họa qua các biểu đồ phân bố vốn sinh kế, tỷ lệ tiếp cận vốn và nhu cầu hỗ trợ kỹ thuật.

Việc đề xuất các chiến lược sinh kế bền vững cần dựa trên sự tham gia của cộng đồng, tăng cường vốn xã hội và tài chính, đồng thời cân bằng giữa bảo tồn và phát triển sinh kế nhằm giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng phục hồi của hộ gia đình.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển hợp tác xã đánh bắt xa bờ: Tổ chức các hợp tác xã nhằm huy động vốn và thị trường từ các vựa cá lớn, doanh nghiệp chế biến. Mục tiêu giảm rủi ro về vốn, đa dạng hóa ngư cụ, tăng khả năng chống chịu với thời tiết và cạnh tranh. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, chủ thể là chính quyền địa phương phối hợp với Ban Quản lý Vườn Quốc gia và doanh nghiệp.

2. Phát triển chăn nuôi theo nhóm và quy hoạch vùng chăn nuôi: Hỗ trợ các hộ gia đình liên kết, hùn vốn nuôi heo theo chuồng trại khép kín, đảm bảo vệ sinh môi trường và an toàn dịch bệnh. Nhà nước cần quy hoạch khu vực chăn nuôi, ban hành tiêu chuẩn và hỗ trợ kỹ thuật. Thời gian triển khai 2-4 năm, chủ thể là UBND xã, ngành nông nghiệp và các tổ chức cộng đồng.

3. Quy hoạch và quản lý khai thác ven bờ khoa học: Xây dựng bản đồ quy hoạch vùng khai thác và phục hồi, quy định ngư cụ phù hợp, thành lập các tổ đánh bắt tự quản để giảm thiểu khai thác tận diệt. Thời gian thực hiện 1-3 năm, chủ thể là Ban Quản lý Vườn Quốc gia, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư.

4. Áp dụng mô hình nuôi tôm quảng canh cải tiến: Tách vuông nuôi tôm phía trước và rừng phía sau để giảm tỷ lệ lá rụng, kết hợp xen canh các giống cá kinh tế cao. Khuyến khích liên kết hộ gia đình để đạt quy mô sản xuất hiệu quả. Thời gian thử nghiệm 2 năm, mở rộng trong 5 năm, chủ thể là các hộ nuôi tôm, nhà khoa học và chính quyền.

5. Minh bạch và công khai chính sách, tăng cường sự tham gia của người dân: Công bố sớm các kế hoạch quy hoạch, tái định cư, tổ chức các cuộc họp lấy ý kiến cộng đồng để tăng niềm tin và hợp tác. Đồng thời đẩy mạnh các chính sách hỗ trợ về đào tạo nghề, giới thiệu việc làm, chăm sóc sức khỏe và giáo dục trẻ em. Thời gian liên tục, chủ thể là UBND xã, Ban Quản lý Vườn Quốc gia và các tổ chức xã hội.

Các giải pháp trên cần có sự phối hợp liên ngành, xây dựng chiến lược tổng thể với lộ trình rõ ràng, dựa trên nguồn lực hiện có và ngân sách phù hợp nhằm đảm bảo tính khả thi và bền vững.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Chính quyền địa phương và Ban Quản lý Vườn Quốc gia: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng và điều chỉnh chính sách phát triển sinh kế kết hợp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, giúp tăng hiệu quả quản lý và giảm xung đột giữa bảo tồn và sinh kế.

2. Các nhà hoạch định chính sách và tổ chức phi chính phủ: Tài liệu giúp hiểu rõ thực trạng sinh kế, tổn thương và vai trò chính sách tại vùng bảo tồn, từ đó thiết kế các chương trình hỗ trợ phù hợp, hiệu quả và bền vững.

3. Nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành chính sách công, phát triển nông thôn, môi trường: Luận văn cung cấp khung lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và phân tích thực tiễn sinh kế bền vững trong bối cảnh bảo tồn tài nguyên, làm tài liệu tham khảo học thuật và nghiên cứu tiếp theo.

4. Cộng đồng dân cư và các tổ chức cộng đồng tại vùng bảo tồn: Giúp nâng cao nhận thức về các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế, vai trò của chính sách và các chiến lược phát triển sinh kế bền vững, từ đó tăng cường sự tham gia và hợp tác trong bảo vệ tài nguyên.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao sinh kế của người dân ấp Mũi lại phụ thuộc nhiều vào tài nguyên thiên nhiên?
   Sinh kế chủ yếu dựa vào khai thác rừng ngập mặn và thủy sản ven bờ do đặc điểm địa lý và lịch sử cư trú. Người dân thiếu đất canh tác, vốn và kỹ thuật nên không thể phát triển các ngành nghề khác hiệu quả.

2. Chính sách bảo vệ tài nguyên có ảnh hưởng thế nào đến sinh kế của người dân?
   Chính sách thắt chặt bảo vệ rừng và tài nguyên làm giảm nguồn vốn tự nhiên, khiến nhiều hộ mất sinh kế chính, buộc phải vi phạm pháp luật hoặc chuyển đổi nghề nghiệp không thuận lợi, dẫn đến các hệ quả xã hội như trẻ em nghỉ học sớm.

3. Người dân ấp Mũi gặp khó khăn gì trong tiếp cận vốn và kỹ thuật?
   Họ thiếu tài sản thế chấp, thông tin và thủ tục phức tạp khiến khó vay vốn chính thức. Đào tạo nghề không phù hợp với nhu cầu thực tế, thiếu hỗ trợ kỹ thuật thường xuyên, làm giảm hiệu quả sản xuất và phát triển sinh kế.

4. Các giải pháp sinh kế bền vững được đề xuất là gì?
   Phát triển hợp tác xã đánh bắt xa bờ, chăn nuôi theo nhóm, quy hoạch khai thác ven bờ, áp dụng mô hình nuôi tôm cải tiến, minh bạch chính sách và tăng cường sự tham gia cộng đồng nhằm cân bằng giữa bảo tồn và phát triển sinh kế.

5. Làm thế nào để giảm thiểu tình trạng trẻ em nghỉ học sớm tại ấp Mũi?
   Cần cải thiện sinh kế hộ gia đình để giảm áp lực kinh tế, đồng thời tăng cường chính sách hỗ trợ giáo dục, xây dựng nhà trẻ cộng đồng, tổ chức khám chữa bệnh lưu động và nâng cao nhận thức về quyền trẻ em.

Kết luận

• Người dân ấp Mũi phụ thuộc lớn vào tài nguyên thiên nhiên với nguồn vốn sinh kế hạn chế và gánh nặng phụ thuộc cao.
• Các tổn thương do suy giảm tài nguyên, biến đổi khí hậu và chính sách bảo vệ nghiêm ngặt làm giảm sinh kế và gia tăng các hành vi vi phạm pháp luật.
• Chính sách hiện hành thiên về bảo vệ tài nguyên và phát triển hạ tầng, chưa đáp ứng hiệu quả nhu cầu phát triển vốn con người, tài chính và vật chất của người dân.
• Nhu cầu hỗ trợ kỹ thuật, vốn và chuyển đổi nghề nghiệp của người dân rất rõ ràng và cần được ưu tiên trong chính sách.
• Các chiến lược sinh kế bền vững cần dựa trên sự tham gia cộng đồng, minh bạch chính sách và phối hợp liên ngành để cân bằng giữa bảo tồn và phát triển sinh kế.

Next steps: Triển khai thử nghiệm các mô hình hợp tác xã, chăn nuôi nhóm và nuôi tôm cải tiến; xây dựng kế hoạch quy hoạch khai thác ven bờ; tăng cường đào tạo kỹ thuật và hỗ trợ tài chính; tổ chức các cuộc đối thoại chính sách với cộng đồng.

Call to action: Các cơ quan quản lý, nhà khoa học và tổ chức xã hội cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp đề xuất, nhằm cải thiện sinh kế bền vững và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên tại ấp Mũi và các khu vực tương tự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NBH NBVVVVVVVVS TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH -------------------- CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT LUẬN VĂN THẠC SỸ CHÍNH SÁCH CÔNG CHÍNH SÁCH SINH KẾ KẾT HỢP BẢO VỆ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN – TÌNH HUỐNG ẤP MŨI, XÃ ĐẤT MŨI, HUYỆN NGỌC HIỂN, TỈNH CÀ MAU NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: T.S Rainer Assé Th.S Lê Thị Quỳnh Trâm Học viên: Nguyễn Xuân Vinh Chuyên ngành: Chính sách công Mã ngành: 60340402 TP. Hồ Chí Minh, năm 2014 i LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện. Các đoạn trích dẫn và số liệu sử dụng trong luận văn đều đƣợc dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi. Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của trƣờng Đại học Kinh tế Tp.

HCM hay Chƣơng trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright. Tác giả luận văn Nguyễn Xuân Vinh ii LỜI CÁM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn Chƣơng trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright đã có những hỗ trợ to lớn trong suốt quá trình học tập tại trƣờng và thực hiện luận văn “Chính sách sinh kế kết hợp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên – tình huống ấp Mũi, xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau”. Tôi xin gửi lời cảm ơn đặc biệt tới Ths. Lê Thị Quỳnh Trâm và TS.

Rainer Assé đã trực tiếp hƣớng dẫn và giúp tôi phát hiện ra những hƣớng đi đúng đắn, cũng nhƣ hỗ trợ nhiều thông tin và tài liệu giúp đề tài trở nên hoàn thiện hơn. Sự hỗ trợ và động viên của thầy và cô là nguồn cổ vũ tinh thần to lớn giúp tôi quyết tâm hoàn thành luận văn này. Tôi xin chân thành cảm ơn những ý kiến đóng góp quý báu của chị Trần Thị Hoàng Anh, GS.TS Võ Tòng Xuân, GS.TS Nguyễn Thanh Phƣơng đã giúp tôi tìm ra những giải pháp sinh kế gắn liền với thực tế và có tính khoa học. Tôi xin trân trọng cảm ơn Đảng Ủy, UBND Xã Đất Mũi, ông Sáu Mốt - Bí thƣ Ấp Mũi và anh Phạm Vân Ngoan - ngƣời hƣớng dẫn bản địa đã giúp đỡ tôi trong việc tiếp cận các thông tin và hộ gia đình để hoàn thành luận văn này.

Cuối cùng, đề tài này không thể thành công nếu không có sự giúp đỡ từ bạn Hoàng Vy và vợ, chồng chị Huỳnh Đào trong việc giới thiệu chuyên gia và những tƣ vấn khác. Cảm ơn bố, mẹ đã hỗ trợ con trong suốt quá trình theo học tại chƣơng trình! TP. HCM, tháng 5 năm 2014 Nguyễn Xuân Vinh iii TÓM TẮT Ấp Mũi là một trong những điển hình về địa bàn sinh kế biển trong bối cảnh bảo vệ tài nguyên thiên nhiên tại khu bảo tồn thiên nhiên thế giới Mũi Cà Mau theo công ƣớc RAMSAR. Đặc điểm sinh kế hộ gia đình tại khu vực phụ thuộc vào nguồn tài sản tự nhiên, đa số là nguồn lâm, thủy sản từ hệ sinh thái rừng ngập mặn.

Kết quả phân tích cho thấy, phần lớn hộ gia đình không có tài sản sinh kế nào đáng kể ngoài nguồn lực lao động giản đơn, thiếu khoa học kỹ thuật, phƣơng tiện công suất thấp, kém đa dạng và không có khả năng tiếp cận vốn. Họ dễ bị tổn thƣơng bởi bệnh tật, tỷ lệ lao động phụ thuộc cao, thời tiết khắc nghiệt, sự cạnh tranh trong khai thác thủy sản, suy giảm tài nguyên, biến đổi khí hậu nhƣ nƣớc biển dâng, sạt lở đất, dịch bệnh và lệ thuộc hệ thống thƣơng lái. Trong bối cảnh đó, công ƣớc RAMSAR và chính sách thắt chặt bảo vệ tài nguyên thiên nhiên đã trở thành cú sốc cuối cùng khiến ngƣời dân mất đi nguồn sinh kế chính yếu mà họ hiện có. Trƣớc thực trạng đó, chính quyền địa phƣơng đã thực thi nhiều chính sách nhằm cải thiện sinh kế hộ gia đình.

Tuy nhiên, đa phần chính sách là thất bại và có tác động ngƣợc làm suy giảm các nguồn tài sản sinh kế của các cƣ dân tại địa bàn. Hệ quả là tình trạng trẻ em phải nghỉ học sớm để phụ giúp gia đình tăng nhanh, ngƣời dân tiếp tục tàn phá môi trƣờng với diễn biến phức tạp với các hành vi chống đối chính quyền và bất hợp tác trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Để khắc phục tình trạng trên, nghiên cứu đã khuyến nghị sáu nhóm chính sách cơ bản nhằm cải thiện môi trƣờng sinh kế cộng đồng – nguồn tài sản xã hội đƣợc coi là bộ đệm cuối cùng giúp các hộ gia đình gia tăng cơ hội tiếp cận các nguồn lực về vốn tài chính, vốn vật chất, cải thiện vốn con ngƣời, giảm thiểu rủi ro và có tiếng nói trong quá trình hoạch định và thực thi chính sách của chính quyền địa phƣơng. Từ đó, các hộ gia đình tự phát triển đƣợc các sinh kế của mình một cách bền vững.

iv MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. iii MỤC LỤC. iv DANH MỤC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG BIỂU.

vii DANH MỤC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ. vii DANH MỤC PHỤ LỤC. viii CHƢƠNG 1. Bối cảnh nghiên cứu.

Mục tiêu nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Cấu trúc luận văn.

TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN. Khung phân tích. Các nghiên cứu trƣớc. THỰC TRẠNG NGHIÊN CỨU.

Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên. Đặc điểm dân số & Sinh kế hộ gia đình. Hạ tầng chính sách. Cấu trúc quản lý nhà nƣớc.

THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU. Chiến lƣợc nghiên cứu. Thiết kế bảng hỏi. Chiến lƣợc lấy mẫu.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Tài sản sinh kế hộ gia đình. Ứng phó tổn thƣơng hộ gia đình. Vai trò của chính sách.

Mong muốn về hỗ trợ chính sách của hộ gia đình. Ý kiến chuyên gia. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH. Khuyến nghị chính sách.

Hạn chế của đề tài. 37 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 41 vi DANH MỤC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Tên tiếng Anh Tên tiếng Việt BHYT Bảo hiểm Y tế Bộ Bộ Nông nghiệp và Phát triển NN&PTNT Nông thôn BQL Ban quản lý BQLVQG Ban quản lý Vƣờn Quốc gia Department for International Cục Phát triển Quốc tế - Vƣơng DFID Development Quốc Anh The Food and Agriculture Tổ chức Lƣơng thực và Nông FAO Organization of the United Nations nghiệp Liên hiệp quốc IMM Integrated Marine Management Ltd UBND Ủy ban Nhân dân UN United Nations Tổ chức liên hợp quốc VQG Vƣờn quốc gia WWF World Wide Fund For Nature Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh HTX Hợp tác xã Từ khóa: Sinh kế, sinh kế bền vững, bảo vệ thiên nhiên, bảo tồn, sinh thái rừng ngập mặn, Ấp Mũi, Ngọc Hiển, Cà Mau, Vƣờn Quốc gia Mũi Cà Mau, nghèo, xóa đói giảm nghèo. vii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 4.1: Ma trận lấy mẫu .1: Tỷ lệ thành viên hộ bình quân theo mẫu .2: Kết quả các chƣơng trình huấn luyện, đào tạo nghề.

Tác động của chính sách tới tài sản sinh kế hộ gia đình. 30 DANH MỤC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ Hình 2.1: Khung sinh kế bền vững DFID, 1999 .1: Chiến lƣợc nghiên cứu .1: Mạng lƣới và chuỗi cung ứng .1: Tỷ lệ hộ phân theo nhóm ngành khai thác tự nhiên .2: Tình trạng nhà ở phân theo mức sống .3: Tỷ lệ hộ phân theo lý do duy trì hiện trạng nhà ở .4: Tỷ lệ hộ phân theo mức sống và phƣơng tiện sản xuất hiện có .5: Tỷ lệ hộ phân theo mức sống và đa dạng hóa phƣơng tiện sản xuất.6: Thu nhập và chi tiêu và bình quân đầu ngƣời .7: Tỷ lệ hộ gia đình phân theo nguồn vốn có thể tiếp cận .8: Tỷ lệ hộ gia đình phân theo nguồn vốn đã tiếp cận .9: Tỷ lệ hộ phân theo các khó khăn trong tiếp cận vốn. Tỷ lệ hộ gia đình và các tổn thƣơng phân theo ngành nghề. Tỷ lệ hộ đánh bắt thủy sản phân theo nhu cầu nâng cấp ngƣ cụ.

Tỷ lệ hộ phân theo chiến lƣợc đối phó bệnh tật .13: Tỷ lệ hộ phân theo nhu cầu hỗ trợ sinh kế. 33 viii DANH MỤC PHỤ LỤC Phụ lục 1. Phƣơng pháp thống kê hộ nghèo. Khung thông tin khảo sát hộ gia đình.

Ngƣời dân mắc nợ nhà nƣớc kinh niên. Cấu trúc quản lý tại khu vực VQG Mũi Cà Mau. Tỷ lệ hộ gia đình phân theo lý do trẻ em nghỉ học sớm. Thu, chi ngân sách xã Đất Mũi, 2013.

Mục đích vay vốn hộ đánh bắt thủy sản. Mục đích sử dụng các nguồn vốn đã vay. Đầu ra theo ngành nghề. Phƣơng pháp tiếp cận thông tin về giá.

Phƣơng pháp tiếp cận thông tin về vốn hộ gia đình. Tỷ lệ hộ gia đình phân theo các loại tổn thƣơng theo nghề nghiệp. Tỷ lệ hộ phân theo sinh kế mà họ mong muốn hƣớng tới. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu nhóm hộ theo ngành nghề.

Mô hình Hợp tác xã Thủy sản. Mô hình chăn nuôi heo theo nhóm. Mô hình tổ đánh bắt gần bờ tự quản. Mô hình quan hệ bối cảnh dễ bị tổn thƣơng, chính sách và tài sản sinh kế.

Nghề đánh bắt cá khơi (8-12 hải lý). Nghề đánh bắt bằng xuồng (dƣới 8 hải lý). Khai thác ven bờ, làm thuê. Nghề nuôi trồng thủy sản.

Nghề chăn nuôi. Bản đồ hành chính xã Đất Mũi. Bản đồ vệ tinh khu vực ấp Mũi. Bản đồ Vƣờn quốc gia Mũi Cà Mau.

Dự án Công viên du lịch sinh thái Mũi Cà Mau. Tỷ lệ nghèo & cận nghèo toàn xã Đất Mũi năm 2013. Biên bản khảo sát. 54 Phụ lục 30: Bảng hỏi.

Bối cảnh nghiên cứu Ấp Mũi thuộc xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau, cách thành phố Cà Mau khoảng 100 km về phía nam, là cực nam của Việt Nam và nằm hoàn toàn trong khu bảo tồn thiên nhiên thế giới Mũi Cà Mau. Toàn ấp có diện tích 13 km2, 341 hộ gia đình với tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo1 lên đến 21,7%. Tỷ lệ nghèo cao và hoạt động sinh kế hoàn toàn lệ thuộc tự nhiên, cƣ dân ấp Mũi trở thành mối đe dọa cho việc bảo tồn thiên nhiên. Trong khi hoạt động đánh bắt ven bờ ngày càng khó khăn do cạn kiệt tài nguyên thì ngƣời dân lại không có vốn và kinh nghiệm để đầu tƣ phƣơng tiện đánh bắt xa bờ.