CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM VỀ CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH 1. Phát triển kinh tế trang trại theo hướng bền vững 1. K hái niệm, đặc trưng của kinh tế trang trại 1. Khái niệm trang trại và kinh tế trang trại Lịch sử phát triển nông nghiệp thế giới và nước ta đã cho thấy có nhiều hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp khác nhau.
Tuy nhiên, hình thức sản xuất nông nghiệp tập trung, quy mô tương đối lớn và gắn với sản xuất nông nghiệp hàng hóa chỉ thực sự bắt đầu cùng với sự xuất hiện của nền sản xuất lớn tư bản chủ nghĩa. Trong tiếng Việt hiện nay, thuật ngữ trang trại và kinh tế trang trại trong nhiều trường hợp được sử dụng như những từ đồng nghĩa, hay nói cách khác là trong nhiều trường hợp được sử dụng một cách không phân biệt. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, trang trại là một hình thức tổ chức sản xuất cơ sở trong nông, lâm, ngư nghiệp. Là hình thức tổ chức cơ sở vì trang trại là đơn vị trực tiếp sản xuất ra các sản phẩm nông nghiệp cho xã hội và quá trình sản xuất kinh doanh của trang trại cũng bao gồm tất cả các khâu của quá trình sản xuất - kinh doanh: sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng trang trại không phải là hình thức tổ chức sản xuất duy nhất trong nông nghiệp. Bên cạnh trang trại và cùng tồn tại với trang trại, trong nền kinh tế thị trường còn có các hình thức tổ chức sản xuất khác như hộ gia đình, các hợp tác xã, các hình thức tổ chức liên kết, hộ nông dân, các cơ sở sản xuất nông nghiệp do nhà nước trực tiếp quản lý hoặc thuộc sở hữu nhà nước như nông, lâm trường quốc doanh. Trên cơ sở nghiên cứu, tổng kết lịch sử phát triển trang trại ở nước ta cũng như nhiều nước trên thế giới, luận án cho rằng: Trang trại là một trong các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh trong nông nghiệp, có mục đích sản xuất hàng hoá, gắn với thị trường; hoạt động tự chủ; sản xuất được tiến hành trên quy mô 15 ruộng đất và các yếu tố sản xuất được tập trung tương đối lớn; với cách thức tổ chức quản lý tiến bộ và trình độ kỹ thuật cao. Về bản chất có thể sử dụng hai khái niệm này theo nghĩa đồng nhất khi nói phát triển trang trại hay phát triển kinh tế trang trại.
Tuy nhiên, về mặt thuật ngữ, đây là hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất. Như trên đã nêu, nói trang trại là nhấn mạnh đến hình thức tổ chức sản xuất, còn nói kinh tế trang trại trại là nhấn mạnh đến loại hình kinh tế. Như vậy, kinh tế trang trại là một loại hình kinh tế, để phân biệt với loại hình kinh tế khác như kinh tế hộ, kinh tế tập thể. Luận án đồng ý với quan điểm cho rằng: “Kinh tế trang trại là tổng thể các yếu tố vật chất của sản xuất và các quan hệ kinh tế -xã hội nảy sinh trong quá trình tồn tại và hoạt động của trang trại, còn trang trại là nơi kết hợp các yếu tố vật chất của sản xuất và là chủ thể của các quan hệ kinh tế đó” [26].
Khái niệm “kinh tế trang trại” là một thuật ngữ chỉ một loại hình kinh tế, không chỉ hàm ý đề cập đến mặt kinh tế của trang trại. Với tư cách là một loại hình kinh tế, kinh tế trang trại bao gồm tổng thể các yếu tố vật chất với các hoạt động kinh tế - xã hội và các hoạt động này có quan hệ, tác động tới môi trường tự nhiên. Do vậy, kinh tế trang trại gồm có ba mặt cơ bản là kinh tế, xã hội và môi trường. - Về mặt kinh tế, kinh tế trang trại là loại hình tổ chức sản xuất trong khu vực nông, lâm, ngư nghiệp, là tổng thể các yếu tố vật chất của sản xuất, các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tồn tại và hoạt động của trang trại.
Các yếu tố vật chất của sản xuất, trước hết là ruộng đất, tiền vốn và các tư liệu sản xuất khác được tập trung ở quy mô nhất định nhằm mục tiêu sản xuất hàng hóa. Trong loại hình kinh tế trang trại, tư liệu sản xuất thuộc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của một người chủ độc lập; từng trang trại có toàn quyền tự chủ trong hoạt động sản xuất kinh doanh, từ việc quyết định phương hướng sản xuất kinh doanh, kỹ thuật sản xuất, tổ chức sản xuất đến tiếp cận thị trường, tiêu thụ sản phẩm. - Về mặt xã hội, kinh tế trang trại là loại hình kinh tế trong đó có các quan hệ xã hội đan xen như: quan hệ giữa các thành viên trong trang trại, quan hệ giữa chủ trang trại và người lao động trong trang trại, quan hệ giữa những người lao động trong nội bộ trang trại. 16 - Về mặt môi trường, kinh tế trang trại là một không gian sinh thái, trong đó có các quan hệ sinh thái đa dạng.
Không gian sinh thái trong loại hình kinh tế trang trại có quan hệ chặt chẽ và ảnh hưởng qua lại trực tiếp tới hệ sinh thái của vùng. Như vậy, kinh tế trang trại với cách hiểu là loại hình kinh tế bao gồm cả ba mặt: kinh tế, xã hội và môi trường. Trong các mặt kinh tế, xã hội và môi trường của kinh tế trang trại thì mặt kinh tế là cơ bản và chứa đựng nội dung cốt lõi. Đồng thời, giữa các mặt kinh tế, xã hội và môi trường có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, phụ thuộc lẫn nhau.
Đặc trưng cơ bản của kinh tế trang trại Khác với các loại hình kinh tế khác trong nông nghiệp, kinh tế trang trại có một số đặc trưng cơ bản sau đây: Một là, kinh tế trang trại là loại hình kinh tế cơ bản trong nông nghiệp, được chuyên môn hóa, tập trung hóa sản xuất theo nhu cầu thị trường. Đây là một đặc trưng cơ bản của kinh tế trang trại, khác với kinh tế nông hộ. Giá trị tổng sản phẩm và khối lượng sản phẩm hàng hóa của kinh tế trang trại cao hơn nhiều so với kinh tế hộ thông thường. Kinh tế trang trại thường có tỷ suất hàng hóa lớn và quy mô trang trại thường lớn hơn nhiều lần so với quy mô của kinh tế nông hộ.
Các chỉ tiêu cơ bản trong sản xuất nông nghiệp như ruộng đất, vốn, lao động, giá trị sản phẩm hàng hóa của kinh tế trang trại đều cao hơn nhiều lần so với kinh tế hộ. Kinh tế trang trại là cơ sở kinh doanh nông nghiệp được tổ chức sản xuất chuyên môn hóa cao. Thông thường, các trang trại chuyên môn hóa theo các ngành sản xuất như trang trại trồng trọt, trang trại chăn nuôi, trang trại lâm nghiệp, trang trại nuôi trồng thủy sản. Hai là, kinh tế trang trại có định hướng sản xuất hàng hoá, gắn với thị trường.
Do sản xuất hàng hóa tập trung, quy mô lớn nên kinh tế trang trại phải gắn với thị trường cả về sản phẩm đầu vào và đầu ra. Trang trại phải mua vật tư, nguyên liệu, giống cây trồng, vật nuôi. từ thị trường và bán sản phẩm ra thị trường. Trong điều kiện kinh tế thị trường phát triển đến giai đoạn cao, sản xuất kinh doanh của trang trại không chỉ gắn với thị trường trong nước mà còn phải gắn với thị 17 trường quốc tế.
Ngày nay, vấn đề tiếp cận thị trường, tổ chức thông tin thị trường và sản xuất đáp ứng yêu cầu của quy luật thị trường đã trở thành một trong những nhân tố quyết định nhất đối với sản xuất, kinh doanh của trang trại. Ba là, kinh tế trang trại là loại hình tổ chức sản xuất kinh doanh có khả năng ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ mới tốt hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn so với kinh tế hộ. Như đã nêu ở trên, kinh tế trang trại với hình thức tổ chức sản xuất quy mô lớn hơn, nên có khả năng ứng dụng công nghệ mới, đưa khoa học - công nghệ vào ngay trong quá trình sản xuất nông - lâm - ngư nghiệp, nhằm mang lại hiệu quả cao hơn so với kinh tế hộ. Măt khác, yêu cầu tăng hiệu quả, hạ giá thành sản phẩm, tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường, cũng đặt ra yêu cầu trang trại phải ứng dụng khoa học - công nghệ mới.
Bốn là, về lao động, khác với kinh tế hộ, ngoài lao động của gia đình, các trang trại phải sử dụng thêm lao động thuê ngoài. Mức độ sử dụng lao động của kinh tế trang trại tùy thuộc vào quy mô, đặc điểm của từng trang trại. Tuy nhiên, do điều kiện của sản xuất nông nghiệp nên trang trại thường thuê lao động theo thời vụ. Lao động trong các trang trại cũng cần được đào tạo, cần có tay nghề phù hợp để đáp ứng được yêu cầu ứng dụng khoa học - công nghệ.
Năm là, kinh tế trang trại có tổ chức quản lý sản xuất tiến bộ hơn và có thu nhập cao hơn so với sản xuất kinh tế hộ. Do mục đích của kinh tế trang trại là sản xuất hàng hóa nên nhìn chung các trang trại đều tập trung chuyên môn hóa một số sản phẩm nhất định. Do được tổ chức quản lý sản xuất kinh doanh tiến bộ và quy mô lớn hơn, hiệu quả hơn nên kinh tế trang trại có thu nhập cao hơn nhiều lần so với kinh tế hộ. Đây cũng là mục tiêu cơ bản của kinh tế trang trại, của hình thức tổ chức sản xuất quy mô lớn trong nông nghiệp.
Sáu là, chủ trang trại là người có ý chí làm giàu, có nghị lực và quyết tâm làm giàu cho bản thân, gia đình và xã hội. Nhìn chung, chủ trang trại là người có năng lực tổ chức, quản lý, có kinh nghiệm và kiến thức nhất định về sản xuất kinh doanh nông nghiệp và là người trực tiếp quản lý trang trại. Những đặc trưng trên cho thấy kinh tế trang trại khác với loại hình kinh tế hộ 18 nông dân tự cấp, tự túc. Những đặc trưng này cũng từng bước được định hình ngày càng rõ ràng hơn cùng với quá trình phát triển của kinh tế trang trại trong nền kinh tế thị trường.
Các loại hình trang trại Ở Việt Nam cũng như nhiều nước trên thế giới, trang trại có các loại hình chủ yếu sau đây: - Trang trại gia đình: Là loại hình trang trại mà mỗi gia đình có tư cách pháp nhân riêng do người chủ hộ hay một người có năng lực và uy tín trong gia đình đứng ra trực tiếp quản lý.