Chương I: Lý luận chung về rủi ro tài chính và quản trị rủi ro tài chính trong doanh nghiệp Chương II: Thực trạng quản trị rủi ro tài chính các doanh nghiệp Dược ở Việt Nam Chương III: Giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường quản trị rủi ro tài chính các doanh nghiệp Dược ở Việt Nam 13 CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ RỦI RO TÀI CHÍNH VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÀI CHÍNH TRONG DOANH NGHIỆP 1. Rủi ro tài chính trong doanh nghiệp 1. Khái quát về rủi ro trong doanh nghiệp 1. Khái niệm và đặc điểm của rủi ro Thuật ngữ rủi ro (risk) ngày nay đƣợc sử dụng khá phổ biến trong sách báo kinh tế và đời sống xã hội.
Thông thƣờng, khi nói đến rủi ro ngƣời ta thƣờng hiểu là những điều không tốt, không mong đợi xảy ra một cách ngẫu nhiên và không biết trƣớc đƣợc. Trong Từ điển tiếng Việt phổ thông đã định nghĩa “rủi ro là điều không lành mạnh, không tốt bất ngờ xảy ra”[42] Thực tế cho thấy đến nay vẫn chƣa có một định nghĩa hoàn toàn thống nhất về rủi ro. Với những cách tiếp cận khác nhau, các trƣờng phái khác nhau đã đƣa ra những định nghĩa khác nhau về rủi ro. Một cách khái quát có thể chia thành hai trƣờng phái chính: trƣờng phái truyền thống và trƣờng phái hiện đại.
Theo trƣờng phái truyền thống, rủi ro đƣợc hiểu là những tổn thất, mất mát hay một tình trạng bất ổn, nguy hiểm có thể xảy ra một cách ngẫu nhiên, ngoài ý muốn đối với con người [42]. Bản chất rủi ro là một sự không chắc chắn (uncertainty) về những thiệt hại, mất mát sẽ xảy ra. Tuy nhiên không phải mọi sự không chắc chắn nào cũng đƣợc coi là rủi ro. Nếu tình trạng không chắc chắn nào chƣa từng xảy ra và không thể ƣớc đoán đƣợc xác suất xảy ra chỉ đƣợc xem là sự bất trắc chứ không phải là rủi ro.
Đối với doanh nghiệp, đó là sự tổn thất về tài sản hay là sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến hoặc những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, có tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp. Có thể nhận thấy cách định nghĩa truyền thống trên đây chỉ cho thấy mặt định tính hay bản chất của rủi ro, nó giúp phân biệt đƣợc giữa rủi ro và sự bất trắc nhƣng không cho phép đo lƣờng, định lƣợng đƣợc rủi ro nhƣ thế nào. 14 Theo trƣờng phái hiện đại, rủi ro đƣợc hiểu là sự bất trắc hay sự không chắc chắn có thể đo lường được, đó là sự khác biệt giữa giá trị thực tế và giá trị kỳ vọng [42]. Sự khác biệt giữa giá trị thực tế và giá trị kỳ vọng càng lớn đồng nghĩa với sự rủi ro càng lớn và ngƣợc lại.
Trong toán học, sự khác biệt giữa giá trị thực tế và giá trị kỳ vọng đƣợc đo lƣờng bởi phƣơng sai hoặc độ lệch chuẩn. Cũng theo quan điểm này rủi ro có thể mang đến những tổn thất mất mát nhƣng cũng có thể mang lại những lợi ích, những cơ hội cho con ngƣời bởi lẽ rủi ro luôn gắn liền với khả năng sinh lời. Một hoạt động có mức độ mạo hiểm, rủi ro cao cũng tiềm ẩn những khả năng sinh lời lớn. Vì thế nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, ngƣời ta có thể tìm ra những biện pháp để phòng ngừa, hạn chế những rủi ro, nắm bắt những cơ hội sinh lời lớn hơn trong tƣơng lai.
Nhƣ vậy, so với quan niệm truyền thống quan niệm hiện đại về rủi ro có ý nghĩa cụ thể và tích cực hơn, nó không những cho phép đo lƣờng, xác định đƣợc mức độ rủi ro mà còn có thể chủ động trong quản trị rủi ro, hạn chế tối đa những tổn thất có thể gặp và nắm bắt những cơ hội để gia tăng giá trị của những lợi ích. Trong toán học, sự khác biệt giữa giá trị thực tế và giá trị kỳ vọng luôn đƣợc đo lƣờng bởi phương sai hoặc độ lệch chuẩn. Vì thế phƣơng sai và độ lệch chuẩn giữa giá trị thực tế so với giá trị kỳ vọng cũng là thƣớc đo phản ánh mức độ rủi ro của mỗi sự kiện hoặc hành động. Trong đó giá trị kỳ vọng là giá trị trung bình của những giá trị thực tế có thể xảy ra trong các tình huống ứng với các xác suất khác nhau, tính theo phƣơng pháp bình quân gia quyền.
Độ lệch chuẩn của tỷ suất sinh lời càng lớn thì rủi ro càng cao và ngƣợc lại. Đối với doanh nghiệp, mục tiêu của hoạt động kinh doanh là tối đa hóa lợi nhuận hay giá trị doanh nghiệp. Các quyết định kinh doanh của doanh nghiệp luôn phải tính toán tới khả năng sinh lời hoặc thu nhập trong tƣơng lai. Tuy nhiên, tƣơng lai lại luôn có những biến động, những biến cố bất ngờ có thể xảy ra và làm cho kết quả đạt đƣợc không đƣợc nhƣ dự kiến, tức tiềm ẩn một rủi ro nào đó.
Vì thế trên góc độ kinh doanh, tác giả thống nhất với quan niệm: rủi ro đối với doanh nghiệp 15 là sự biến động hay sự khác biệt giữa tỷ suất sinh lời thực tế so với tỷ suất sinh lời kỳ vọng [42]. Bản chất của rủi ro còn đƣợc thể hiện ở những đặc điểm vốn có của nó, đó là tính không chắc chắn, tính ngẫu nhiên và tính bất ổn định của rủi ro. - Tính không chắc chắn: Tính không chắc chắn của rủi ro thể hiện ở khả năng có thể xảy ra hoặc không xảy ra của rủi ro. Mọi hoạt động đều luôn tiềm ẩn những rủi ro nhƣng rủi ro lại có thể xảy ra hoặc không xảy ra tùy thuộc vào những bối cảnh, yếu tố tác động cụ thể.
Xác suất gặp rủi ro luôn biến động từ 0 đến 1, nếu xác suất rủi ro càng gần 1 thì khả năng xảy ra rủi ro càng lớn, ngƣợc lại càng gần 0 thì khả năng xảy ra rủi ro càng nhỏ. - Tính chất ngẫu nhiên: Tính ngẫu nhiên của rủi ro thể hiện ở sự khó đoán định trƣớc và không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con ngƣời của rủi ro. Bản chất của rủi ro là một biến cố ngẫu nhiên, tồn tại trong mọi hoạt động của đời sống xã hội. Mặc dù trong các hoạt động thực tiễn, con ngƣời luôn mong muốn đạt đƣợc những kết quả mong muốn nhƣng do tác động của nhiều yếu tố khách quan dẫn tới sự sai lệch nhất định và điều này dẫn tới rủi ro.
Con ngƣời chỉ có thể nhận biết đƣợc rủi ro, tìm biện pháp phòng ngừa, né tránh hoặc giảm thiểu rủi ro nhƣng không thể loại trừ hoàn toàn rủi ro. - Tính bất ổn định của rủi ro: Tính bất ổn định của rủi ro là khả năng xảy ra tổn thất với mức độ và tần suất khác nhau của các sự vật, hiện tƣợng có rủi ro. Mặc dù rủi ro là hiện tƣợng ngẫu nhiên, khách quan song mức độ rủi ro lại có thể rất khác nhau trong từng tình huống rủi ro cụ thể gặp phải. Rủi ro có thể diễn ra ở thời điểm này hay thời điểm khác.
Nếu mức độ tổn thất càng lớn, số lần xuất hiện rủi ro càng nhiều thì mức độ rủi ro sẽ càng cao và ngƣợc lại. Phân loại rủi ro Để nhận biết rủi ro và quản trị rủi ro có hiệu quả cần tiến hành phân loại rủi ro theo những tiêu chí nhất định. Có nhiều tiêu chí khác nhau để phân loại rủi ro nhƣng thông thƣờng có thể phân loại theo một số tiêu chí cơ bản sau đây: 16 (1) Theo nguồn gốc rủi ro: Căn cứ vào nguồn gốc phát sinh rủi ro ngƣời ta chia rủi ro thành rủi ro bên trong và rủi ro bên ngoài. - Rủi ro bên trong là những rủi ro phát sinh do tác động của các yếu tố thuộc bản thân hoạt động của doanh nghiệp.
Thuộc rủi ro bên trong bao gồm các loại nhƣ rủi ro về chiến lƣợc kinh doanh, về tổ chức quản lý hệ thống sản xuất, về hệ thống thông tin kinh tế, rủi ro về quản trị tài chính, rủi ro về nguồn nhân lực… Phần lớn nguyên nhân của rủi ro bên trong là do năng lực quản trị yếu kém của những ngƣời làm công tác quản trị, điều hành doanh nghiệp. - Rủi ro bên ngoài: Là rủi ro chịu ảnh hƣởng của các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp. Phần lớn rủi ro bên ngoài của doanh nghiệp là những rủi ro từ những nguyên nhân khách quan, thƣờng là bất khả kháng, có tác động bất lợi đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp nhƣ rủi ro về pháp lý và rủi ro thị trƣờng. Nguyên nhân dẫn đến rủi ro bên ngoài chủ yếu là do sự biến động bất lợi của các yếu tố thuộc môi trƣờng kinh doanh của doanh nghiệp nhƣ sự biến động của tỷ giá, lãi suất, khung khổ pháp lý hoặc suy thoái kinh tế, lạm phát.
(2) Theo phạm vi ảnh hưởng (tác động) của rủi ro: Theo phạm vi ảnh hƣởng hay tác động của rủi ro, rủi ro thƣờng đƣợc chia thành rủi ro hệ thống và rủi ro phi hệ thống. - Rủi ro hệ thống: Rủi ro hệ thống là loại rủi ro khi xảy ra sẽ ảnh hƣởng đến hoạt động của tất cả các doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế. Vì vậy, doanh nghiệp không thể giảm thiểu đƣợc loại rủi ro này bằng cách đa dạng hoá các danh mục hay tài sản đầu tƣ. Nguyên nhân của rủi ro hệ thống thƣờng xuất phát từ các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp nhƣ tình trạng nền kinh tế trong nƣớc hoặc thế giới bị khủng hoảng hoặc suy thoái, sự thay đổi hay bất ổn của hệ thống chính trị, những biến động về tình hình năng lƣợng thế giới, mức độ hội nhập của nền kinh tế, sự thay đổi của các chính sách kinh tế nhƣ tỷ giá hối đoái, lãi suất… có ảnh hƣởng đến hoạt động của các doanh nghiệp.
- Rủi ro phi hệ thống: Rủi ro phi hệ thống là những rủi ro khi xảy ra chỉ ảnh hƣởng đến hoạt động của một doanh nghiệp hoặc một ngành kinh doanh nào đó. Vì 17 vậy, doanh nghiệp có thể giảm thiểu hay loại trừ rủi ro này bằng cách đa dạng hoá các danh mục hay tài sản đầu tƣ.
