Thực trạng và định hướng chiến lược phát triển ngoại thương Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích ngoại thương việt nam thực trạng và định hướng chiến lược phát triển, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Bá Dư
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Trần Quế
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị xã hội chủ nghĩa
• Đề tài: Chiến Lược Phát Triển Ngoại Thương Việt Nam: Thực Trạng Và Định Hướng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ
• 1.1. Cơ sở phát triển của thương mại quốc tế
• 1.2. Xu hướng phát triển của thương mại quốc tế
• 1.3. Các chiến lược phát triển ngoại thương
• 1.3.1. Chiến lược thay thế nhập khẩu
• 1.3.2. Chiến lược xuất khẩu sản phẩm thô và sơ chế
• 1.3.3. Chiến lược công nghiệp hoá hướng vào xuất khẩu
• 1.3.4. Chiến lược phát triển hỗn hợp
• 1.4. Vai trò của thương mại quốc tế đối với quá trình phát triển kinh tế quốc dân
• 1.4.1. Vai trò đối với việc phát triển kinh tế
• 1.4.2. Vai trò đối với việc giải quyết việc làm và các vấn đề chính trị - xã hội của mỗi quốc gia
• 1.5. Một số kinh nghiệm phát triển ngoại thương trên thế giới
• 1.5.1. Trung Quốc
• 2. CHƯƠNG 2: NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM TRONG NHỮNG NĂM QUA
• 2.1. Ngoại thương Việt Nam thời kỳ 1975 - 1986
• 2.1.1. Chiến lược phát triển ngoại thương thời kỳ 1975 - 1986
• 2.1.2. Thực trạng ngoại thương Việt Nam thời kỳ 1975 - 1986
• 2.1.3. Đánh giá ngoại thương Việt Nam thời kỳ 1975 - 1986
• 2.2. Ngoại thương Việt Nam từ 1986 đến nay
• 2.2.1. Chiến lược phát triển ngoại thương từ 1986 đến nay
• 2.2.2. Thực trạng ngoại thương Việt Nam từ 1986 đến nay
• 2.2.3. Đánh giá ngoại thương Việt Nam từ 1986 đến nay
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG CHIẾN LƯỢC VÀ CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM PHÁT TRIỂN NGOẠI THƯƠNG VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Bối cảnh mới chi phối chiến lược phát triển ngoại thương Việt Nam trong thời gian tới
• 3.1.1. Thực trạng kinh tế - xã hội Việt Nam hiện nay
• 3.1.2. Bối cảnh quốc tế, xu hướng phát triển kinh tế và thương mại thế giới hiện nay
• 3.1.3. Những thuận lợi và khó khăn ảnh hưởng đến quá trình phát triển ngoại thương Việt Nam trong những năm tới
• 3.2. Quan điểm và định hướng chiến lược phát triển ngoại thương Việt Nam trong giai đoạn tới
• 3.2.1. Những quan điểm cơ bản về định hướng chiến lược phát triển ngoại thương Việt Nam
• 3.2.2. Những mục tiêu chiến lược phát triển ngoại thương Việt Nam
• 3.3. Một số giải pháp cơ bản nhằm thực hiện chiến lược phát triển ngoại thương Việt Nam trong giai đoạn tới
• 3.3.1. Tiếp tục đổi mới và hoàn thiện chính sách, cơ chế quản lý ngoại thương
• 3.3.2. Tiếp tục đa dạng hoá các quan hệ kinh tế đối ngoại, đa phương hoá thị trường và năng động tìm kiếm khách hàng
• 3.3.3. Chủ động hội nhập quốc tế
• 3.3.4. Lựa chọn ưu tiên các ngành mũi nhọn có tác động hỗ trợ tích cực cho việc hoàn thiện và đa dạng hoá các sản phẩm xuất khẩu chủ lực của Việt Nam
• 3.3.5. Huy động các nguồn vốn đầu tư để phát triển ngoại thương theo hướng mở cửa và hội nhập
• 3.3.6. Phát triển cơ sở hạ tầng, cải thiện môi trường kinh doanh
• 3.3.7. Hoàn thiện hệ thống thông tin kinh tế phục vụ cho hoạt động ngoại thương
• 3.3.8. Xúc tiến thương mại
• 3.3.9. Tăng cường và đổi mới công tác giáo dục, đào tạo đội ngũ cán bộ và phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu tình hình mới
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng ngoại thương Việt Nam

Ngoại thương Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể từ năm 1986 đến nay. Sự chuyển mình này không chỉ thể hiện qua giá trị xuất khẩu và nhập khẩu mà còn qua sự thay đổi trong cơ cấu hàng hóa và thị trường. Ngoại thương Việt Nam đã đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế, giúp tăng trưởng GDP và tạo ra nhiều việc làm. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Cụ thể, Việt Nam vẫn phụ thuộc vào một số thị trường và sản phẩm nhất định, dẫn đến rủi ro trong bối cảnh biến động kinh tế toàn cầu. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ xuất khẩu của Việt Nam chủ yếu tập trung vào các mặt hàng nông sản và hàng tiêu dùng, trong khi các sản phẩm công nghiệp chế biến vẫn chưa chiếm ưu thế. Điều này cho thấy sự cần thiết phải đa dạng hóa sản phẩm và thị trường xuất khẩu để nâng cao khả năng cạnh tranh trong thương mại quốc tế.

1.1. Đánh giá thực trạng ngoại thương

Thực trạng ngoại thương Việt Nam cho thấy sự phát triển không đồng đều giữa các ngành hàng. Trong giai đoạn 1986-2023, xuất khẩu nông sản tăng trưởng mạnh mẽ, nhưng xuất khẩu hàng công nghiệp vẫn còn hạn chế. Chính sách ngoại thương cần được điều chỉnh để khuyến khích sản xuất hàng hóa có giá trị gia tăng cao hơn. Bên cạnh đó, việc tham gia vào các hiệp định thương mại tự do đã mở ra nhiều cơ hội cho xuất khẩu Việt Nam, nhưng cũng đặt ra thách thức lớn về cạnh tranh. Các doanh nghiệp cần nâng cao năng lực sản xuất và chất lượng sản phẩm để đáp ứng yêu cầu khắt khe từ thị trường quốc tế. Đặc biệt, việc cải thiện cơ sở hạ tầng và logistics cũng là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả của ngoại thương Việt Nam.

II. Định hướng phát triển ngoại thương

Định hướng phát triển ngoại thương Việt Nam trong thời gian tới cần tập trung vào việc nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm xuất khẩu. Chiến lược phát triển ngoại thương cần được xây dựng dựa trên việc phân tích sâu sắc tình hình kinh tế trong nước và quốc tế. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ ngành và doanh nghiệp để thực hiện các chính sách hỗ trợ cho xuất khẩu. Đặc biệt, việc phát triển các sản phẩm chủ lực và mở rộng thị trường xuất khẩu là rất cần thiết. Việt Nam cần chủ động tham gia vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, từ đó nâng cao vị thế trong thương mại quốc tế. Ngoài ra, việc tăng cường hợp tác quốc tế và thu hút đầu tư nước ngoài cũng là một trong những mục tiêu quan trọng trong định hướng phát triển.

2.1. Các giải pháp chủ yếu

Để thực hiện định hướng phát triển ngoại thương, Việt Nam cần tập trung vào một số giải pháp chủ yếu. Đầu tiên, cần hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật liên quan đến ngoại thương để tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp. Thứ hai, cần đẩy mạnh công tác xúc tiến thương mại, tìm kiếm thị trường mới và nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa Việt Nam. Thứ ba, cần chú trọng đến việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao để đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế. Cuối cùng, việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng và công nghệ cũng là yếu tố quyết định để nâng cao hiệu quả của ngoại thương Việt Nam trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, hoạt động ngoại thương của Việt Nam đã trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế quốc dân. Từ năm 1986 đến nay, kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đã tăng trưởng vượt bậc, đạt khoảng 44,815 triệu USD vào năm 2003, tăng gấp 17,5 lần so với năm 1985. Tuy nhiên, quá trình phát triển ngoại thương cũng đối mặt với nhiều thách thức như nhập siêu kéo dài, cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu chưa tối ưu, và sự cạnh tranh gay gắt trên thị trường quốc tế. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích thực trạng phát triển ngoại thương Việt Nam từ năm 1986 đến nay, đánh giá các chiến lược đã áp dụng, đồng thời đề xuất định hướng chiến lược phát triển ngoại thương phù hợp trong giai đoạn tiếp theo. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn đổi mới kinh tế và hội nhập quốc tế, với trọng tâm là các chính sách, cơ chế quản lý và các giải pháp phát triển ngoại thương. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế đối ngoại, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động ngoại thương, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững và nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết kinh tế chính trị học về thương mại quốc tế và phát triển kinh tế, trong đó có:

• Lý thuyết lợi thế so sánh: Giải thích sự phân công lao động quốc tế và vai trò của thương mại quốc tế trong việc tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao hiệu quả sản xuất.
• Mô hình chiến lược phát triển ngoại thương: Bao gồm các chiến lược thay thế nhập khẩu, xuất khẩu sản phẩm thô và sơ chế, công nghiệp hóa hướng vào xuất khẩu, và chiến lược phát triển hỗn hợp.
• Khái niệm tự do hóa thương mại và bảo hộ mậu dịch: Phân tích tác động của tự do hóa thương mại đến các nước đang phát triển, đồng thời nhận diện vai trò cần thiết của bảo hộ mậu dịch trong giai đoạn chuyển đổi.
• Lý thuyết về hội nhập kinh tế quốc tế: Đề cập đến đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ kinh tế đối ngoại và vai trò của các hiệp định thương mại song phương, đa phương trong phát triển ngoại thương.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: kim ngạch xuất nhập khẩu, nhập siêu, cân đối thương mại, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), và các hiệp định thương mại tự do (FTA).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa phân tích định lượng và định tính:

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thống kê từ Tổng cục Thống kê Việt Nam, Bộ Thương mại, các báo cáo kinh tế quốc tế, và các tài liệu nghiên cứu học thuật liên quan.
• Phương pháp chọn mẫu: Tập trung phân tích dữ liệu kinh tế vĩ mô của Việt Nam trong giai đoạn 1985-2003, đồng thời khảo sát các trường hợp điển hình về chiến lược phát triển ngoại thương của các quốc gia châu Á có điều kiện tương đồng.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp phân tích kinh tế - thống kê để đánh giá xu hướng phát triển, so sánh các chỉ số xuất nhập khẩu qua các năm; phương pháp diễn dịch và quy nạp để tổng hợp lý thuyết và thực tiễn; phân tích đồ thị và bảng biểu để minh họa các kết quả.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ 1975 đến 2003, với trọng tâm phân tích sâu giai đoạn đổi mới từ 1986 đến nay nhằm đánh giá hiệu quả các chiến lược phát triển ngoại thương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu vượt bậc: Tổng kim ngạch ngoại thương Việt Nam tăng từ 2.556 triệu USD năm 1985 lên 44.815 triệu USD năm 2003, tương đương tăng 17,5 lần. Xuất khẩu tăng từ 699 triệu USD lên 19.870 triệu USD, nhập khẩu tăng từ 1.857 triệu USD lên 24.954 triệu USD.
2. Cán cân thương mại chuyển biến tích cực: Mặc dù nhập siêu kéo dài trong nhiều năm (năm 1985 nhập siêu 1.159 triệu USD), đến năm 2003 Việt Nam đã đạt thặng dư thương mại 5.075 triệu USD, cho thấy sự cải thiện trong cân đối thương mại.
3. Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu chuyển dịch theo hướng tích cực: Tỷ trọng hàng công nghiệp chế biến và chế tạo trong xuất khẩu tăng lên, giảm dần tỷ trọng hàng thô và sơ chế. Ví dụ, các mặt hàng dệt may, giày dép, thủy sản có kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh, như xuất khẩu dệt may sang Mỹ tăng từ 47 triệu USD năm 2001 lên 2,5 tỷ USD năm 2003.
4. Chiến lược phát triển ngoại thương đa dạng và linh hoạt: Việt Nam đã áp dụng đồng thời các chiến lược phát triển hỗn hợp, kết hợp giữa phát triển xuất khẩu và thay thế nhập khẩu, đồng thời mở rộng đa phương hóa và đa dạng hóa thị trường, ký kết nhiều hiệp định thương mại song phương và đa phương.

Thảo luận kết quả

Sự tăng trưởng mạnh mẽ của kim ngạch xuất nhập khẩu phản ánh hiệu quả của chính sách đổi mới và mở cửa kinh tế từ năm 1986, cũng như sự chuyển đổi cơ chế quản lý từ kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, đặc biệt là mở rộng sang các nước phát triển như Mỹ, EU, đã giúp Việt Nam tận dụng được lợi thế so sánh về lao động giá rẻ và tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên, nhập siêu kéo dài trong nhiều năm cho thấy sự phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu, máy móc thiết bị phục vụ sản xuất trong nước còn cao, cần có giải pháp cân đối hơn nữa để đảm bảo bền vững. So sánh với các nước châu Á như Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc, Việt Nam đang đi theo mô hình phát triển hỗn hợp, học hỏi kinh nghiệm về việc kết hợp phát triển công nghiệp chế biến xuất khẩu với bảo hộ hợp lý cho các ngành sản xuất trong nước. Các biểu đồ thể hiện xu hướng tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu theo năm và cơ cấu hàng hóa sẽ minh họa rõ nét sự chuyển dịch tích cực này. Kết quả nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của các hiệp định thương mại tự do trong việc mở rộng thị trường và nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện chính sách và cơ chế quản lý ngoại thương: Đẩy mạnh cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục xuất nhập khẩu, tăng cường minh bạch và hiệu quả quản lý để tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, nâng cao chỉ số thuận lợi thương mại trong vòng 3-5 năm tới do Bộ Công Thương chủ trì.
2. Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và nhập khẩu: Chủ động mở rộng quan hệ thương mại với các thị trường mới nổi và các khu vực kinh tế trọng điểm, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống, nhằm tăng tỷ lệ xuất khẩu sang các thị trường mới lên ít nhất 30% trong 5 năm tới, phối hợp với Bộ Ngoại giao và các cơ quan liên quan.
3. Ưu tiên phát triển các ngành xuất khẩu mũi nhọn: Tập trung đầu tư, hỗ trợ phát triển các ngành dệt may, giày dép, thủy sản, điện tử có giá trị gia tăng cao, nâng cao chất lượng và mẫu mã sản phẩm, phấn đấu tăng trưởng xuất khẩu các ngành này trên 15% mỗi năm, do Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với các hiệp hội ngành nghề thực hiện.
4. Huy động nguồn vốn đầu tư và phát triển cơ sở hạ tầng: Tăng cường thu hút FDI, ODA và các nguồn vốn trong nước để đầu tư phát triển hạ tầng logistics, cảng biển, kho bãi, nhằm giảm chi phí xuất nhập khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh, đặt mục tiêu hoàn thành các dự án trọng điểm trong vòng 5 năm, do Bộ Giao thông Vận tải và Bộ Tài chính phối hợp thực hiện.
5. Nâng cao năng lực nguồn nhân lực và công tác xúc tiến thương mại: Đổi mới chương trình đào tạo, nâng cao kỹ năng cho đội ngũ cán bộ quản lý và doanh nghiệp xuất nhập khẩu, đồng thời tăng cường hoạt động xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm ra thị trường quốc tế, nhằm tăng số lượng doanh nghiệp xuất khẩu lên 20% trong 3 năm tới, do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Bộ Công Thương thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách kinh tế và ngoại thương: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng, điều chỉnh chính sách phát triển ngoại thương phù hợp với xu thế hội nhập và phát triển kinh tế quốc dân.
2. Các doanh nghiệp xuất nhập khẩu và nhà đầu tư nước ngoài: Giúp hiểu rõ bối cảnh, xu hướng phát triển ngoại thương Việt Nam, từ đó có chiến lược kinh doanh, đầu tư hiệu quả, tận dụng các ưu đãi và cơ hội thị trường.
3. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực kinh tế quốc tế và phát triển kinh tế: Cung cấp tài liệu tham khảo về các mô hình chiến lược phát triển ngoại thương, phân tích thực trạng và kinh nghiệm quốc tế, phục vụ cho các nghiên cứu chuyên sâu.
4. Sinh viên và học viên cao học ngành kinh tế, quản trị kinh doanh, thương mại quốc tế: Là tài liệu học tập, tham khảo giúp nâng cao kiến thức về phát triển ngoại thương, chính sách kinh tế đối ngoại và các chiến lược phát triển kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao ngoại thương lại quan trọng đối với phát triển kinh tế Việt Nam?
   Ngoại thương là cầu nối giữa thị trường trong nước và quốc tế, giúp mở rộng thị trường tiêu thụ, thu hút vốn, công nghệ và tạo việc làm. Ví dụ, kim ngạch xuất khẩu tăng đã góp phần tạo nguồn ngoại tệ để nhập khẩu máy móc, nguyên liệu phục vụ sản xuất trong nước.

2. Chiến lược phát triển ngoại thương nào phù hợp với Việt Nam hiện nay?
   Chiến lược phát triển hỗn hợp, kết hợp giữa phát triển xuất khẩu các ngành mũi nhọn và bảo hộ hợp lý cho sản xuất trong nước, đồng thời đa dạng hóa thị trường và hội nhập quốc tế là phù hợp nhất, dựa trên kinh nghiệm các nước châu Á.

3. Những khó khăn chính trong phát triển ngoại thương Việt Nam là gì?
   Bao gồm nhập siêu kéo dài, cơ sở hạ tầng logistics chưa đồng bộ, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp còn hạn chế, và sự phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Điều này đòi hỏi cải cách chính sách và nâng cao năng lực quản lý.

4. Vai trò của các hiệp định thương mại tự do trong phát triển ngoại thương?
   Các hiệp định thương mại tự do giúp giảm rào cản thuế quan, mở rộng thị trường xuất khẩu, thu hút đầu tư nước ngoài và nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

5. Làm thế nào để doanh nghiệp Việt Nam tận dụng tốt cơ hội từ hội nhập kinh tế quốc tế?
   Doanh nghiệp cần nâng cao chất lượng sản phẩm, đổi mới công nghệ, cải thiện quản trị và năng lực marketing quốc tế, đồng thời chủ động tham gia các hiệp định thương mại và tận dụng các ưu đãi thuế quan.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa các lý luận cơ bản và kinh nghiệm quốc tế về chiến lược phát triển ngoại thương trong nền kinh tế thị trường.
• Phân tích thực trạng ngoại thương Việt Nam từ 1986 đến nay cho thấy sự tăng trưởng vượt bậc về kim ngạch xuất nhập khẩu và sự chuyển dịch tích cực trong cơ cấu hàng hóa và thị trường.
• Đề xuất các định hướng chiến lược và giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả phát triển ngoại thương, bao gồm hoàn thiện chính sách, đa dạng hóa thị trường, ưu tiên ngành xuất khẩu mũi nhọn, phát triển hạ tầng và nguồn nhân lực.
• Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học cho các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế đối ngoại.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào triển khai các giải pháp đề xuất, giám sát và đánh giá hiệu quả thực hiện để điều chỉnh kịp thời, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Hành động ngay hôm nay để nâng cao năng lực cạnh tranh và tận dụng tối đa cơ hội từ phát triển ngoại thương Việt Nam!

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu để nền công nghiệp khởi động và là khúc dạo đầu cho việc tăng trưởng theo hướng xuất khẩu. Từ cuối những năm 1960, chiến lược thay thế nhập khẩu đã bị hạn chế dần tác dụng ở một loạt nước, trước hết ở các nước Châu Mỹ La tinh rồi lan sang các nước Châu Á và Châu Phi. Nguyên nhân thất bại của chiến lược này là nó tỏ ra ngày càng lạc hậu với thời đại ngày nay trước xu thế mở cửa phát triển mạnh các quan hệ hợp tác và phân công lao động quốc tế. Do đề cao phát triển hướng nội nên chiến lược thay thế nhập khẩu đã làm giảm dần tốc độ tăng trưởng kinh tế, vì chiến lược này hạn chế z 14 tự do hoá ngoại thương, vi phạm quy luật lợi thế so sánh bởi chính sách "đóng cửa" "bế quan toả cảng" của nền kinh tế.

Ở một số nước, do đề cao quan đ iểm tự lực cánh sinh theo kiểu khép kín, với việc gia tăng các điều kiện bảo hộ sản xuất và mậu dịch trong nước nên nhiều sản phẩm sản xuất ra để thay thế hàng nhập khẩu với chất lượng không cao, giá cả không khống chế, gây lãng phí các nguồn lực sản xuất và không có tính cạnh tranh trên thị trường thế giới. Hậu quả là: làm ảnh hưởng đến đời sống dân cư ở các nước này và hạn chế tốc độ tăng trưởng kinh tế. Và một hậu quả tồi tệ xảy ra trong quan hệ kinh tế đối ngoại của hầu hết các nước áp dụng chiến lược thay thế nhập khẩu là: tỷ trọng nhập khẩu luôn tăng lên khiến cán cân thanh toán quốc tế thường xuyên bị thiếu hụt, nợ nước ngoài vì thế vẫn không thể giảm được. Thực tiễn phát triển kinh tế của các nước đang phát triển cho thấy mâu thuẫn giữa chính sách tự lực tự cường trong phát triển kinh tế và thiếu hụt ngoại tệ, vốn và phải phụ thuộc vào nước ngoài ngày càng trở thành nguyên nhân quan trọng khiến cho chiến lược thay thế nhập khẩu không thể kéo dài.

Ngay cả trong những thời kỳ có sự thực thi nghiêm ngặt chiến lược thay thế nhập khẩu, các công ty tư bản nước ngoài đã bằng mọi cách luồn vào bên trong các hàng rào thuế quan để sản xuất tại chỗ những sản phẩm mà trước đây các nước sở tại phải nhập khẩu. Có một xu hướng khá phổ biến chung là: càng về sau, chí nh các nước sở tại càng khuyến khích sự gia tăng đầu tư tư bản vào nước mình. Năm 1954 và năm 1962, Thái Lan có luật khuyến khích đầu tư công nghiệp đã cho phép tư bản nước ngoài tham gia. Năm 1958, Malaysia ban hành luật khuyến khích nguồn vốn nước ngoài vào những ngành công nghiệp thay thế nhập khẩu.

Năm 1959, Singapo có luật công nghiệp mũi nhọn. Năm 1967 Inđônêxia có luật đầu tư tư bản nước ngoài nhằm thu hút vốn nước ngoài để phát triển các ngành phân bón, xi măng, dệt, hàng công nghiệp tiêu dùng dành cho thị trường nội địa. Năm 1965 bằng hiệp ước bình thường hoá quan hệ với Nhật Bản, Hàn Quốc đã thừa nhận quyền kiểm soát của tư bản Nhật Bản ở Hàn Quốc, đã khiến cho ngay từ năm 1974 cổ phần của Nhật ở Hàn Quốc đã chiếm tới 65,4% tổng số vốn đầu tư của tư bản nước ngoài vào Hàn Quốc [28, tr. z 15 Trong số các nước đang phát triển ở Châu Á áp dụng không thành công chiến lược thay thế nhập khẩu phải kể đến Myanma, là một trong những nước bảo thủ nhất thực hiện chính sách hạn chế các quan hệ kinh tế đối ngoại, mà chính sách này đã được chính phủ Myanma áp dụng đến tận năm 1992.

Do ảnh hưởng của chính sách hạn chế các quan hệ kinh tế đối ngoại mà Myanma đã trở thành nước có nền kinh tế kém phát triển nhất, một nước có nền kinh tế khủng hoảng trầm trọng và kéo dài và là nước nghèo nhất thế giới. Nhìn chung, thay thế nhập khẩu là chiến lược phát triển ngoại thương được các nước đang phát triển áp dụng thời kỳ 1950 - 1960. Với chiến lược này, ban đầu các nước đang phát triển đã đạt được một số kết quả nhất định về tăng trưởng kinh tế. Nhờ áp dụng chiến lược này các nước đang phát triển đã phần nào đạt được mục tiêu cơ bản của mình là: tự lực, tự cường về kinh tế và độc lập về chính trị.

Tuy rằng sau này, khi nền kinh tế thế giới chuyển sang xu thế hội nhập và quốc tế hoá đời sống kinh tế, chiến lược thay thế nhập khẩu không còn phát huy hiệu lực, song nó có thể coi là bước khởi động ban đầu cho công cuộc phát triển công nghiệp hoá sau này. Và tất yếu khi nó không còn tác dụng nữa, nó sẽ phải được thay thế bằng chiến lược khác, có hiệu quả hơn.2 Chiến lƣợc xuất khẩu sản phẩm thô và sơ chế Thực chất đây là chiến lược công nghiệp hoá hướng ngoại, nhưng ở trình độ thấp. Chiến lược này đã được thực hiện từ trước những năm 1950 và nó đã mang lại sự tăng trưởng đáng kể cho nhiều nước, trong đó có cả những quốc gia phát triển như Mỹ, Canada, Cộng hòa liên bang Đức. Do có các lợi thế về xuất khẩu lương thực, thực phẩm và một số khoáng sản thô khác, một số nước nghèo như Côlômbia, Mêhicô, Malaixia, Philipin.

cũng đã áp dụng chiến lược này trong thời kỳ đầu tiến hành công nghiệp hoá (1950 - 1960). Bằng con đường đó, họ đã tạo ra được những động lực đầu tiên cho sự phát triển nhờ có lợi thế so sánh về một số sản phẩm xuất khẩu như cao su, cà phê, dầu dừa, dầu cọ, quặng kim loại. Cho nên đến cuối những năm 1960 tổng kim z 16 ngạch xuất khẩu của các nước đang phát triển chiếm 80% là xuất khẩu sản phẩm sơ chế và hàng thô [49, tr. Tuy nhiên khi phân tích hiệu quả kinh tế của việc xuất khẩu sản phẩm sơ chế và hàng thô, các nước đều khẳng định đây là loại chiến lược bán rẻ tài nguyên và thiên nhiên.

Song không còn con đường nào khác để có vốn ban đầu cho sự nghiệp công nghiệp hoá, các nước nghèo và đang phát triển phải bán sản phẩm ra nước ngoài dưới dạng sản phẩm thô và sơ chế. Việc xuất khẩu sản phẩm thô và sơ chế tạo ra xu hướng là: tranh thủ khai thác nguồn tài nguyên sẵn có, vắt kiệt nó, gây hậu quả nghiêm trọng về môi trường và sinh thái, bóc lột bừa bãi và quá mức đối với thiên nhiên, đồng thời còn gây cả tâm lý ỷ lại dựa vào thiên nhiên, không cần đầu tư vào phát triển công nghệ chế biến, làm cho tình hình sản xuất công nghiệp không phát triển và ngày càng lạc hậu. Thực trạng này diễn ra tập trung chủ yếu vào các nước có nguồn tài nguyên phong phú, như Irắc, Côoet,. ở Trung Đông hoặc Brunây ở Châu Á.

Sau khi thấy được hậu quả bất lợi nghiêm trọng xảy ra, các nước đang phát triển dần chuyển hướng, hạn chế việc thực hiện chiến lược loại này, do vậy tỷ trọng hàng sơ chế và sản phẩm thô trong tổng kim ngạch xuất khẩu của họ ngày một giảm. Đối với Việt Nam thời kỳ đầu của công nghiệp hoá, xét các điều kiện thực tế của mình, đã áp dụng chiến lược này đồng thời kết hợp đồng bộ với chiến lược khác trên tinh thần tận dụng hết những lợi thế so sánh về nguồn lao động và tài nguyên để chuẩn bị tiền đề vật chất cần thiết cho "cất cánh".3 Chiến lƣợc công nghiệp hoá hƣớng vào xuất khẩu Nội dung cơ bản của chiến lược công nghiệp hoá hướng vào xuất khẩu là các nước khác nhau đều có những lợi thế so sánh khác nhau về nguồn lực sản xuất vốn có của mỗi nước (vốn lao động, tài nguyên, vị trí địa lý. Vì thế các nước cần "phụ thuộc" lẫn nhau trong quá trình phát triển để có thể trao đổi với nhau các lợi thế so sánh thông qua các hoạt động kinh tế đối ngoại như ngoại thương, liê n doanh, liên kết cùng nhau đầu tư phát triển sản xuất - kinh doanh về một hay một số loại sản phẩm nào đó. z 17 Rõ ràng, chiến lược công nghiệp hoá hướng vào xuất khẩu hoàn toàn ngược lại với chiến lược thay thế nhập khẩu.

Chiến lược này thể hiện sự vận dụn g các quy luật lợi thế so sánh ở mức độ cao nhất, do đó nó đặc biệt chú trọng đến việc mở cửa hướng ngoại của mỗi quốc gia. Thực hiện chiến lược công nghiệp hoá hướng vào xuất khẩu là cơ hội để các quốc gia đang phát triển thành lập và phát triển các khu, các vùng kinh tế mới với tốc độ nhanh, với công nghệ mới hiện đại và thu hút số đông lực lượng lao động của xã hội đến làm việc. Từ đó hình thành các vùng đô thị mới với bộ mặt hoàn toàn khác các khu vực kinh tế truyền thống. Ở đây nhờ sự phát triển của công nghiệp, người lao động có việc làm ổn định và thu nhập cao.

Đồng thời với phát triển sản xuất, đời sống được nâng cao, các hoạt động thương mại - dịch vụ cũng phát triển mạnh, tạo lên một bộ mặt đô thị hoàn toàn mới. Tuy nhiên, lại nảy sinh những mặt hạn chế, tác động tiêu cực đến tình hình chính trị - xã hội, đó là những chính sách về phát triển khu kinh tế mới và giải quyết vấn đề phát triển những khu vực sản xuất truyền thống chủ yếu để phục vụ nhu cầu nội địa mà các khu vực này vẫn chiếm tỷ trọng rất lớn trong cơ cấu xã hội và địa lý của mỗi quốc gia. Việc tập trung quá mức vào một số ngành được chuyên môn hoá cao để xuất khẩu dễ dẫn đến tình trạng toàn bộ nền kinh tế bị phụ thuộc vào sự biến động của các ngành đó, và có thể làm cho nền kinh tế bị mất cân đối nghiêm trọng. Nếu coi nhẹ các vùng, các ngành sản xuất truyền thống, ít đầu tư vốn và kỹ thuật, vốn dĩ nó đã bị lạc hầu, sẽ dẫn đến tình trạng: các ngành sản xuất bị mai một đi, các vùng sản xuất sẽ không còn được tồn tại như trước nũa, dân cư sẽ di chuyển dần đến những khu kinh tế mới, và có thể sẽ phá vỡ thế cân bằng đã được thiết lập từ bao đời nay, làm cho nền kinh tế bị mất cân đối.

Và điều đó đặc biệt tác động đến những vùng núi cao, hẻo lánh, vùng sâu, vùng nông thôn xa xôi.