Kiến Thức và Thực Hành Chăm Sóc Dinh Dưỡng Cho Bệnh Nhi Lơ-Xê-Mi Cấp

Dinh dưỡng học nghiên cứu mối quan hệ giữa thức ăn và cơ thể, đặc biệt là cách cơ thể sử dụng thức ăn để… 109 trang · Trường Đại Học Y Tế Công Cộng · 2015.

• Tác giả: Phan Kim Dung
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Hà - Trưởng Phòng Đào Tạo Sau Đại Học
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Quản Lý Bệnh Viện
• Đề tài: Chăm Sóc Dinh Dưỡng Cho Bệnh Nhi Lơ-Xê-Mi Cấp
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• TÓM TẮT NGHIÊN CỨU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm về dinh dưỡng và dinh dưỡng cho trẻ theo lứa tuổi
• 1.1.1. Khái niệm về Dinh dưỡng và dinh dưỡng lâm sàng
• 1.1.2. Khái niệm về suy dinh dưỡng và nguyên nhân gây suy dinh dưỡng
• 1.1.3. Nuôi dưỡng trẻ theo lứa tuổi
• 1.1.4. Đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và phòng tránh nhiễm khuẩn
• 1.2. Lơ-xê-mi cấp, điều trị Lơ-xê-mi cấp và những ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng
• 1.2.1. Đặc điểm của bệnh Lơ-xê-mi cấp và phương pháp điều trị
• 1.2.2. Nguy cơ suy dinh dưỡng – suy mòn ở bệnh nhi Lơ-xê-mi cấp
• 1.2.3. Chăm sóc dinh dưỡng trong điều trị Lơ-xê-mi cấp
• 1.3. Các nghiên cứu về thực trạng kiến thức – thực hành chăm sóc dinh dưỡng của người chăm sóc chính
• 1.4. Thông tin chung về Viện Huyết học – Truyền máu TW
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 2.5. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.6. Biến số nghiên cứu chính
• 2.7. Thước đo, tiêu chuẩn đánh giá, khái niệm sử dụng trong nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.9. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.10. Hạn chế của phương pháp nghiên cứu và các biện pháp khắc phục
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thông tin chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Kiến thức chăm sóc dinh dưỡng của người chăm sóc chính
• 3.3. Thực hành chăm sóc dinh dưỡng của người chăm sóc chính
• 3.3.1. Thực hành chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ theo lứa tuổi
• 3.3.2. Thực hành chăm sóc dinh dưỡng cho bệnh nhi Lơ-xê-mi cấp theo các triệu chứng bệnh
• 3.4. Một số yếu tố liên quan đến thực hành CSDD của người chăm sóc bệnh nhi Lơ-xê-mi cấp
• 4. Chương 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Kiến thức và thực hành chăm sóc dinh dưỡng của người chăm sóc trẻ bệnh
• 4.2. Các yếu tố liên quan đến thực hành chăm sóc dinh dưỡng của NCSC
• 4.3. Một số hạn chế của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Lơ Xê Mi Cấp Ở Trẻ Em Khái Niệm Nguyên Nhân

Dinh dưỡng học nghiên cứu mối quan hệ giữa thức ăn và cơ thể, đặc biệt là cách cơ thể sử dụng thức ăn để duy trì sự sống, tăng trưởng và các chức năng sinh học. Dinh dưỡng lâm sàng tập trung vào các bệnh do nguyên nhân dinh dưỡng hoặc liên quan đến dinh dưỡng, xây dựng chế độ ăn phù hợp cho từng tình trạng bệnh. Suy dinh dưỡng (SDD) là bệnh thường gặp ở trẻ dưới 5 tuổi, do thiếu hụt dinh dưỡng, ảnh hưởng đến thể chất, vận động, tâm thần và trí thông minh. Nguyên nhân trực tiếp bao gồm thiếu ăn (số lượng và chất lượng) và bệnh tật. Sai lầm trong nuôi dưỡng như không bú sữa mẹ, cai sữa sớm, ăn dặm quá sớm cũng góp phần gây SDD. Tình trạng vệ sinh kém cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh và SDD. Cần hiểu rõ các khái niệm này để có phương pháp chăm sóc dinh dưỡng hiệu quả cho trẻ bệnh.

1.1. Định Nghĩa Và Tầm Quan Trọng Của Dinh Dưỡng Lâm Sàng

Dinh dưỡng lâm sàng không chỉ là một lĩnh vực khoa học mà còn là một phần thiết yếu trong quá trình điều trị bệnh, đặc biệt là đối với bệnh nhi ung thư. Nó giúp tối ưu hóa tình trạng dinh dưỡng của bệnh nhân, từ đó cải thiện khả năng đáp ứng với các phương pháp điều trị khác như hóa trị và xạ trị. Dinh dưỡng lâm sàng cần được cá nhân hóa, dựa trên tình trạng bệnh, lứa tuổi và nhu cầu dinh dưỡng của từng bệnh nhân.

1.2. Các Nguyên Nhân Chính Gây Suy Dinh Dưỡng Ở Trẻ Ung Thư Máu

Suy dinh dưỡng ở trẻ ung thư máu có thể do nhiều yếu tố, bao gồm giảm cảm giác thèm ăn do tác dụng phụ của hóa trị, viêm loét miệng gây khó khăn trong việc ăn uống, và rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy hoặc táo bón. Những yếu tố này dẫn đến giảm lượng thức ăn đưa vào cơ thể, gây thiếu hụt dinh dưỡng và suy dinh dưỡng. Việc nhận diện và quản lý sớm các yếu tố này là rất quan trọng để ngăn ngừa suy dinh dưỡng.

II. Chăm Sóc Dinh Dưỡng Toàn Diện Cho Bệnh Nhi Lơ Xê Mi Cấp

Nuôi dưỡng trẻ đúng cách là đảm bảo trẻ 'ăn no' theo nghĩa khoa học: đủ khối lượng, đa dạng nhóm thực phẩm và cân đối các chất. Kiểm tra cân nặng thường xuyên để theo dõi sự phát triển. Nhu cầu năng lượng và các chất sinh năng lượng thay đổi theo lứa tuổi. Chế độ dinh dưỡng cần phù hợp với từng nhóm tuổi, ví dụ trẻ 1-2 tuổi cần 3 bữa chính, 2 bữa phụ và bú mẹ hoặc sữa 3-4 lần/ngày. An toàn vệ sinh thực phẩm rất quan trọng: thực phẩm tươi, sạch, rõ nguồn gốc; rửa sạch trước khi chế biến; ăn ngay sau khi nấu; bảo quản cẩn thận; dụng cụ sạch sẽ; rửa tay trước khi ăn. Tránh thức ăn nguội lạnh hoặc nghi ngờ nhiễm độc. Tập cho trẻ thói quen vệ sinh tốt.

2.1. Hướng Dẫn Chế Độ Ăn Theo Lứa Tuổi Cho Trẻ Lơ Xê Mi Cấp

Chế độ ăn cho trẻ lơ-xê-mi cấp cần được điều chỉnh theo lứa tuổi để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng và khẩu vị của trẻ. Đối với trẻ nhỏ, thức ăn cần được nghiền nhuyễn hoặc cắt nhỏ để dễ ăn và tiêu hóa. Trẻ lớn hơn có thể ăn thức ăn mềm, dễ nuốt. Quan trọng là đảm bảo đủ calo, protein, vitamin và khoáng chất để hỗ trợ quá trình điều trị và phục hồi sức khỏe. Cần lưu ý đến sở thích ăn uống của trẻ để khuyến khích trẻ ăn ngon miệng.

2.2. Nguyên Tắc Đảm Bảo An Toàn Vệ Sinh Thực Phẩm Tuyệt Đối

Việc đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm là cực kỳ quan trọng đối với trẻ lơ-xê-mi cấp vì hệ miễn dịch của trẻ thường suy yếu do bệnh tật và quá trình điều trị. Thực phẩm cần được mua ở những nguồn uy tín, rửa sạch kỹ lưỡng trước khi chế biến, và nấu chín hoàn toàn. Tránh sử dụng thực phẩm sống hoặc chưa nấu chín kỹ. Dụng cụ nấu ăn và bát đĩa cần được rửa sạch và tiệt trùng. Luôn giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ trước khi chuẩn bị và cho trẻ ăn.

2.3. Thực Phẩm Giàu Protein Và Dễ Tiêu Hóa Cho Trẻ Ung Thư Máu

Protein đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phục hồi các tế bào trong cơ thể. Trẻ ung thư máu cần được cung cấp đủ protein để hỗ trợ quá trình điều trị và phục hồi sức khỏe. Các nguồn protein tốt bao gồm thịt gà, cá, trứng, đậu phụ và các loại đậu. Nên chọn các loại thực phẩm dễ tiêu hóa để giảm gánh nặng cho hệ tiêu hóa của trẻ, ví dụ như thịt gà luộc, cá hấp, hoặc đậu hũ non. Tránh các loại thực phẩm chế biến sẵn hoặc nhiều dầu mỡ.

III. Ảnh Hưởng Của Lơ Xê Mi Cấp Và Điều Trị Đến Dinh Dưỡng Trẻ

Lơ-xê-mi cấp là bệnh ác tính hệ tạo máu, tăng sinh tế bào non trong tủy xương và máu ngoại vi. Lơ xê mi cấp nguyên bào lympho (ALL) phổ biến ở trẻ em. Biểu hiện lâm sàng do phá vỡ chức năng tủy xương, lấn át tế bào tủy bình thường. Các phương pháp điều trị bao gồm hóa trị, xạ trị và ghép tế bào gốc. Tuy nhiên, các phương pháp này có thể gây tác dụng phụ như buồn nôn, nôn, viêm loét miệng, rối loạn tiêu hóa, làm giảm khả năng ăn uống và hấp thụ dinh dưỡng. Do đó, cần có biện pháp hỗ trợ dinh dưỡng tích cực để giảm thiểu tác động của bệnh và điều trị.

3.1. Tác Dụng Phụ Của Hóa Trị Liệu Và Ảnh Hưởng Đến Khẩu Vị

Hóa trị liệu, mặc dù hiệu quả trong việc tiêu diệt tế bào ung thư, nhưng cũng gây ra nhiều tác dụng phụ, bao gồm buồn nôn, nôn, viêm loét miệng, và thay đổi vị giác. Những tác dụng phụ này làm giảm cảm giác thèm ăn và khiến trẻ khó ăn uống. Cần có các biện pháp giảm thiểu tác dụng phụ này, ví dụ như cho trẻ ăn những bữa nhỏ, thường xuyên, tránh những thực phẩm gây kích ứng, và sử dụng thuốc chống nôn theo chỉ định của bác sĩ.

3.2. Nguy Cơ Nhiễm Trùng Tăng Cao Do Hệ Miễn Dịch Suy Yếu

Lơ-xê-mi cấp và các phương pháp điều trị như hóa trị làm suy yếu hệ miễn dịch của trẻ, khiến trẻ dễ bị nhiễm trùng. Nhiễm trùng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy dinh dưỡng và ảnh hưởng đến quá trình điều trị bệnh. Cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa nhiễm trùng, bao gồm giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ, tránh tiếp xúc với người bệnh, và ăn chín uống sôi. Bổ sung dinh dưỡng đầy đủ cũng giúp tăng cường hệ miễn dịch.

3.3. Hỗ Trợ Dinh Dưỡng Trong Suốt Quá Trình Điều Trị Lơ Xê Mi Cấp

Việc hỗ trợ dinh dưỡng trong suốt quá trình điều trị lơ-xê-mi cấp là vô cùng quan trọng. Nó giúp giảm thiểu tác dụng phụ của hóa trị, tăng cường hệ miễn dịch, và duy trì cân nặng và sức khỏe của trẻ. Các biện pháp hỗ trợ dinh dưỡng có thể bao gồm tư vấn dinh dưỡng, bổ sung vitamin và khoáng chất, và sử dụng các sản phẩm dinh dưỡng chuyên biệt. Trong trường hợp trẻ không thể ăn uống đủ, có thể cần đến dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch.

IV. Kiến Thức Và Thực Hành Về Dinh Dưỡng Của Người Chăm Sóc

Nghiên cứu về kiến thức và thực hành chăm sóc dinh dưỡng của người chăm sóc chính cho thấy kiến thức còn thấp (43,2%) và tỷ lệ thực hành đúng chưa cao (28,4%). Thực hành chăm sóc dinh dưỡng theo triệu chứng bệnh còn hạn chế, ví dụ với biếng ăn (13,5%) hoặc nôn/buồn nôn (16,1%). Thực hành đúng với các triệu chứng ở miệng cũng thấp. Một số yếu tố liên quan đến thực trạng này là nơi sinh sống, trình độ học vấn, thu nhập và kiến thức về chăm sóc dinh dưỡng. Cần có can thiệp để nâng cao kiến thức và thực hành cho người chăm sóc và cán bộ y tế.

4.1. Đánh Giá Kiến Thức Về Chăm Sóc Dinh Dưỡng Của Người Chăm Sóc

Việc đánh giá kiến thức về chăm sóc dinh dưỡng của người chăm sóc là bước đầu tiên để xác định nhu cầu đào tạo và can thiệp. Cần đánh giá kiến thức về các nguyên tắc dinh dưỡng cơ bản, nhu cầu dinh dưỡng theo lứa tuổi, và các biện pháp giảm thiểu tác dụng phụ của điều trị. Kết quả đánh giá sẽ giúp xây dựng chương trình đào tạo phù hợp.

4.2. Thực Hành Chăm Sóc Dinh Dưỡng Theo Triệu Chứng Bệnh

Thực hành chăm sóc dinh dưỡng cần được điều chỉnh theo các triệu chứng bệnh cụ thể. Ví dụ, đối với trẻ biếng ăn, cần cho trẻ ăn những bữa nhỏ, thường xuyên, và khuyến khích trẻ ăn những món mà trẻ thích. Đối với trẻ bị nôn, cần tránh những thực phẩm gây kích ứng, và cho trẻ uống nước điện giải để bù nước. Đối với trẻ bị viêm loét miệng, cần cho trẻ ăn thức ăn mềm, dễ nuốt, và tránh những thực phẩm cay nóng.

4.3. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Thực Hành Chăm Sóc Dinh Dưỡng

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến thực hành chăm sóc dinh dưỡng của người chăm sóc, bao gồm kiến thức, trình độ học vấn, thu nhập, và sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng. Cần xác định các yếu tố này để có các biện pháp can thiệp phù hợp. Ví dụ, đối với những người chăm sóc có trình độ học vấn thấp, cần sử dụng các phương pháp đào tạo đơn giản, dễ hiểu. Đối với những người chăm sóc có thu nhập thấp, cần cung cấp các nguồn hỗ trợ dinh dưỡng.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Dinh Dưỡng

Để nâng cao chất lượng điều trị, bệnh viện cần đưa ra các can thiệp phù hợp để nâng cao kiến thức, thực hành cho cả người chăm sóc và cán bộ y tế về chăm sóc dinh dưỡng hợp lý cho bệnh nhi lơ-xê-mi cấp, giúp cho công tác chăm sóc dinh dưỡng chung tại Viện ngày một hoàn thiện hơn. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ, điều dưỡng, chuyên gia dinh dưỡng và người chăm sóc để xây dựng kế hoạch dinh dưỡng cá nhân hóa, theo dõi sát sao tình trạng dinh dưỡng và điều chỉnh kịp thời khi cần thiết. Đồng thời, cần tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe để nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của dinh dưỡng trong điều trị bệnh.

5.1. Xây Dựng Kế Hoạch Dinh Dưỡng Cá Nhân Hóa Cho Từng Bệnh Nhi

Mỗi bệnh nhi lơ-xê-mi cấp có nhu cầu dinh dưỡng khác nhau, tùy thuộc vào lứa tuổi, tình trạng bệnh, và các tác dụng phụ của điều trị. Do đó, cần xây dựng kế hoạch dinh dưỡng cá nhân hóa cho từng bệnh nhi, dựa trên đánh giá toàn diện về tình trạng dinh dưỡng, sở thích ăn uống, và khả năng tiêu hóa của trẻ. Kế hoạch này cần được điều chỉnh thường xuyên để đáp ứng nhu cầu thay đổi của trẻ.

5.2. Tăng Cường Tư Vấn Dinh Dưỡng Cho Gia Đình Bệnh Nhi

Tư vấn dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc giúp gia đình bệnh nhi hiểu rõ về tầm quan trọng của dinh dưỡng trong điều trị bệnh, và cách thực hiện kế hoạch dinh dưỡng tại nhà. Tư vấn cần được thực hiện bởi các chuyên gia dinh dưỡng có kinh nghiệm, và cung cấp thông tin chi tiết, dễ hiểu về các loại thực phẩm nên ăn, nên tránh, và cách chế biến thức ăn phù hợp.

5.3. Đào Tạo Nâng Cao Năng Lực Cho Cán Bộ Y Tế Về Dinh Dưỡng

Cán bộ y tế, đặc biệt là bác sĩ và điều dưỡng, cần được đào tạo nâng cao năng lực về dinh dưỡng để có thể tư vấn, hỗ trợ bệnh nhi và gia đình một cách hiệu quả. Đào tạo cần bao gồm kiến thức về các nguyên tắc dinh dưỡng cơ bản, nhu cầu dinh dưỡng của bệnh nhi ung thư, và các biện pháp can thiệp dinh dưỡng hiệu quả. Cần cập nhật kiến thức thường xuyên để đáp ứng với những tiến bộ mới trong lĩnh vực dinh dưỡng.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Về Dinh Dưỡng Cho Trẻ Ung Thư Máu

Chăm sóc dinh dưỡng đóng vai trò then chốt trong điều trị và phục hồi sức khỏe cho bệnh nhi lơ-xê-mi cấp. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, cán bộ y tế và chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo trẻ nhận được chăm sóc dinh dưỡng toàn diện và phù hợp. Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào đánh giá hiệu quả của các can thiệp dinh dưỡng khác nhau, xác định các yếu tố nguy cơ suy dinh dưỡng, và phát triển các phương pháp chăm sóc dinh dưỡng cá nhân hóa hơn nữa. Việc cải thiện chăm sóc dinh dưỡng sẽ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và kéo dài thời gian sống cho bệnh nhi ung thư máu.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Chăm Sóc Toàn Diện Cho Bệnh Nhi Ung Thư

Chăm sóc toàn diện cho bệnh nhi ung thư không chỉ bao gồm điều trị bệnh mà còn bao gồm chăm sóc dinh dưỡng, tâm lý, và xã hội. Sự kết hợp của các yếu tố này giúp cải thiện chất lượng cuộc sống của trẻ và gia đình, và tăng khả năng thành công của điều trị.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mới Về Dinh Dưỡng Tăng Cường Miễn Dịch

Các nghiên cứu mới đang tập trung vào vai trò của dinh dưỡng trong việc tăng cường hệ miễn dịch cho bệnh nhi ung thư. Một số chất dinh dưỡng, như vitamin D, vitamin C, kẽm, và omega-3, có thể giúp cải thiện chức năng miễn dịch và giảm nguy cơ nhiễm trùng. Cần có thêm nghiên cứu để xác định liều lượng và cách sử dụng hiệu quả nhất của các chất dinh dưỡng này.

6.3. Hỗ Trợ Tâm Lý Cho Người Chăm Sóc Bệnh Nhi Ung Thư

Việc chăm sóc bệnh nhi ung thư là một gánh nặng lớn đối với gia đình, đặc biệt là người chăm sóc chính. Cần cung cấp hỗ trợ tâm lý cho người chăm sóc để giúp họ đối phó với căng thẳng, lo lắng, và trầm cảm. Hỗ trợ có thể bao gồm tư vấn cá nhân, nhóm hỗ trợ, và các chương trình giảm căng thẳng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ung thư máu ở trẻ em dưới 15 tuổi chiếm tỷ lệ khoảng 30% trong tổng số các bệnh lý ác tính nhi khoa tại Việt Nam. Trong đó, bệnh bạch cầu cấp dòng lympho và dòng tủy là hai thể bệnh phổ biến nhất, với số lượng ca bệnh mới có xu hướng gia tăng liên tục. Theo số liệu thống kê tại Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương, số lượng bệnh nhi Lơ-xê-mi cấp được tiếp nhận và điều trị trong năm 2014 đã tăng tới 33,7% so với năm 2013, với quy mô Khoa Bệnh máu trẻ em thường xuyên điều trị nội trú từ 200 đến 220 bệnh nhi.

Thực tế điều trị lâm sàng cho thấy có tới 40% bệnh nhân ung thư máu bị suy dinh dưỡng trong quá trình điều trị do chế độ nuôi dưỡng kém, và gần 50% trẻ bị sụt giảm cân nặng rõ rệt ngay sau đợt hóa trị liệu tấn công đầu tiên kéo dài khoảng 3 tháng. Tình trạng suy dinh dưỡng protein năng lượng làm suy giảm nghiêm trọng khả năng dung nạp hóa chất, gia tăng 1,8 lần nguy cơ tử vong và làm tụt giảm tỷ lệ sống sót sau 5 năm từ mức 59% ở nhóm dinh dưỡng tốt xuống chỉ còn 26% ở nhóm suy dinh dưỡng.

Xuất phát từ thực trạng trên, nghiên cứu được triển khai nhằm mô tả thực trạng kiến thức, thực hành chăm sóc dinh dưỡng và xác định các yếu tố liên quan của 155 người chăm sóc chính cho bệnh nhi Lơ-xê-mi cấp tại Khoa Bệnh máu trẻ em thuộc Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2015. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa then chốt cho công tác quản lý bệnh viện, hỗ trợ đắc lực việc thực thi Thông tư 08/2011/TT-BYT về dinh dưỡng tiết chế và cung cấp bằng chứng thực tiễn để nâng cao chất lượng điều trị toàn diện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết dinh dưỡng lâm sàng hiện đại và mô hình các yếu tố quyết định hành vi sức khỏe. Dinh dưỡng lâm sàng đóng vai trò điều trị hỗ trợ bắt buộc, tác động trực tiếp đến sự phục hồi mô, tăng cường miễn dịch và giảm thiểu độc tính của thuốc điều trị ung thư. Khung phân tích tập trung vào các khái niệm trọng tâm:

1. Bệnh Lơ-xê-mi cấp: Bệnh lý ác tính của hệ tạo máu do sự tăng sinh không kiểm soát của các tế bào non trong tủy xương, trong đó thể bạch cầu cấp dòng lympho (ALL) chiếm khoảng 75% đến 80% ở trẻ em và thể bạch cầu cấp dòng tủy (AML) chiếm khoảng 20%.
2. Suy dinh dưỡng protein năng lượng (PEM): Tình trạng suy kiệt do thiếu hụt năng lượng và chất đạm, thường biểu hiện qua thể teo đét khi cơ thể không được đáp ứng đủ nhu cầu chuyển hóa tăng cao do khối u và tác dụng phụ của hóa chất.
3. Chăm sóc dinh dưỡng theo triệu chứng: Phương pháp can thiệp khẩu phần thích ứng với các biến chứng tiêu hóa như biếng ăn, buồn nôn, viêm loét niêm mạc miệng, tiêu chảy, táo bón và giữ nước do corticoid.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích, kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp định lượng và phương pháp định tính:

• Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu: Cỡ mẫu định lượng gồm 155 người chăm sóc chính có mặt tại Khoa Bệnh máu trẻ em trong thời gian từ tháng 3 đến tháng 5 năm 2015. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng cho tất cả các trường hợp bệnh nhi từ 24 tháng đến dưới 15 tuổi đang điều trị hóa chất tấn công và còn ăn được qua đường miệng. Đối với nghiên cứu định tính, phương pháp chọn mẫu có chủ đích được thực hiện qua 4 cuộc phỏng vấn sâu với đại diện lãnh đạo Viện, lãnh đạo Khoa Dinh dưỡng, Bác sĩ trưởng khoa và Điều dưỡng trưởng, kết hợp 2 cuộc thảo luận nhóm với 6 điều dưỡng viên và 6 người chăm sóc chính.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Dữ liệu định lượng được nhập bằng phần mềm EpiData 3.1 và phân tích thông qua phần mềm thống kê SPSS phiên bản 18.0. Các kiểm định thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm) và thống kê suy luận (tính tỷ suất chênh OR với khoảng tin cậy 95% CI) được sử dụng để xác định chính xác các yếu tố kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến thực hành. Phương pháp này được lựa chọn vì tính chuẩn mực trong dịch tễ học, cho phép lượng hóa chính xác mức độ rủi ro và các rào cản hành vi của người chăm sóc.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu trên 155 người chăm sóc chính (trong đó 84,5% là mẹ của bệnh nhi) ghi nhận những khoảng trống lớn giữa nhu cầu chăm sóc và năng lực thực tế:

• Kiến thức dinh dưỡng của người chăm sóc: Tỷ lệ người chăm sóc có kiến thức chung đạt chuẩn chỉ chiếm 43,2%. Tỷ lệ nhận biết đầy đủ 4 nhóm thực phẩm cơ bản đạt mức thấp 32,3%. Hiểu biết toàn diện về các nguyên nhân gây suy dinh dưỡng ở trẻ ung thư chỉ đạt 21,2% và tỷ lệ nắm rõ tất cả các triệu chứng điển hình của bệnh chỉ dừng lại ở mức 9,6%.
• Thực hành chăm sóc dinh dưỡng tổng thể: Tỷ lệ người chăm sóc có điểm thực hành đạt yêu cầu chỉ đạt 28,4%. Mặc dù có 61,3% đối tượng chủ động theo dõi cân nặng cho trẻ, nhưng chỉ có 31,6% thực hành phối hợp đủ 4 nhóm thực phẩm trong bữa ăn và vỏn vẹn 7,85% chủ động lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng (trong khi 42,65% vẫn sử dụng thực phẩm trôi nổi).
• Thực hành xử trí theo triệu chứng bệnh: Kỹ năng xử trí khi trẻ gặp biến chứng điều trị rất hạn chế. Tỷ lệ thực hành đúng khi trẻ biếng ăn chỉ đạt 13,5%; khi trẻ nôn hoặc buồn nôn đạt 16,1%; khi trẻ đau miệng đạt 16,8%; khi trẻ mất vị giác đạt 15,5%; khi trẻ bị rối loạn tiêu chảy đạt 23,9%; khi trẻ bị táo bón đạt 20,0%; và thấp nhất là xử trí tình trạng tăng cân không mong muốn do corticoid chỉ đạt 12,9%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng kiến thức và thực hành thấp của người chăm sóc bắt nguồn từ các yếu tố nhân khẩu học và hoàn cảnh kinh tế: 67,1% người chăm sóc sinh sống tại khu vực nông thôn, 43,2% có trình độ học vấn từ trung học cơ sở trở xuống, và 58,7% có mức thu nhập bình quân dưới 3 triệu đồng mỗi tháng.

Phân tích hồi quy đơn biến chỉ ra rằng trình độ học vấn là yếu tố tác động mạnh nhất: nhóm người chăm sóc có trình độ từ trung học phổ thông trở lên có khả năng thực hành đạt cao gấp 7,72 lần so với nhóm có học vấn thấp hơn (OR = 7,72; 95% CI: 3,02 - 19,75). Yếu tố nơi sinh sống cũng cho thấy người ở khu vực thành thị có thực hành đạt cao gấp 2,82 lần người ở nông thôn (OR = 2,82; 95% CI: 1,37 - 5,85). Tương tự, mức thu nhập trên 3 triệu đồng giúp tăng khả năng thực hành đạt lên 5,58 lần so với nhóm thu nhập thấp (OR = 5,58; với tỷ lệ đạt tương ứng là 40,7% so với 19,9%).

Dữ liệu nghiên cứu định tính làm rõ thêm rằng kênh tiếp cận thông tin của người chăm sóc chủ yếu đến từ truyền thông đại chúng (56,7%), trong khi nguồn tư vấn trực tiếp từ cán bộ y tế chỉ chiếm 16,1%. Nguyên nhân chính là do tình trạng quá tải lâm sàng: mỗi điều dưỡng viên tại Khoa Bệnh máu trẻ em phải phụ trách từ 10 đến 15 bệnh nhi (vượt xa khuyến nghị chuẩn là 1 điều dưỡng chăm sóc 5 bệnh nhi), dẫn đến việc thiếu hụt thời gian tư vấn dinh dưỡng chuyên sâu. Để trực quan hóa các mối tương quan phức tạp này, dữ liệu nghiên cứu có thể được biểu diễn hiệu quả thông qua biểu đồ hình cột so sánh tỷ lệ thực hành theo từng triệu chứng lâm sàng và bảng ma trận thể hiện các chỉ số OR của các biến số nhân khẩu học.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng khoa học thu được, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp can thiệp khả thi nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc dinh dưỡng cho bệnh nhi:

1. Thiết lập quy trình tư vấn dinh dưỡng bắt buộc tại khoa điều trị: Ban hành quy định sàng lọc và tư vấn dinh dưỡng cho 100% người chăm sóc chính ngay khi bệnh nhi nhập viện điều trị tấn công. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ người chăm sóc có kiến thức đạt chuẩn từ mức 43,2% lên tối thiểu 75% trong vòng 12 tháng. Trách nhiệm thực hiện thuộc về Khoa Dinh dưỡng phối hợp cùng Khoa Bệnh máu trẻ em.
2. Chuẩn hóa và đào tạo liên tục kỹ năng dinh dưỡng cho điều dưỡng viên: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về dinh dưỡng lâm sàng huyết học nhi khoa cho đội ngũ điều dưỡng buồng bệnh. Đích đến là 100% điều dưỡng viên nắm vững kỹ năng hướng dẫn thực hành dinh dưỡng trong 6 tháng, giảm tải áp lực cho bác sĩ điều trị. Đơn vị chủ trì là Phòng Đào tạo sau đại học và Trung tâm Dinh dưỡng.
3. Xuất bản cẩm nang và thực đơn mẫu theo triệu chứng bệnh: Thiết kế tài liệu truyền thông trực quan, dễ hiểu hướng dẫn cách chế biến món ăn khi trẻ bị nôn, loét miệng, tiêu chảy và kiểm soát tăng cân do corticoid. Phấn đấu 100% gia đình bệnh nhi được phát tài liệu miễn phí khi bắt đầu phác đồ hóa trị. Thực hiện bởi Khoa Dinh dưỡng Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương.
4. Tăng cường kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm và hỗ trợ suất ăn bệnh lý: Siết chặt quản lý nguồn gốc thực phẩm đưa vào bệnh viện, tăng cường truyền thông để giảm tỷ lệ sử dụng thực phẩm không rõ nguồn gốc từ 42,65% xuống dưới 10% trong vòng 18 tháng, đồng thời mở rộng các chương trình trợ giá suất ăn dinh dưỡng đạt chuẩn cho gia đình có hoàn cảnh khó khăn. Chủ thể chịu trách nhiệm là Ban Lãnh đạo Viện và Phòng Quản trị Đời sống.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu này mang lại giá trị ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng trong hệ thống y tế và cộng đồng:

1. Nhà quản lý bệnh viện và lãnh đạo khoa lâm sàng: Cung cấp khung số liệu thực chứng để hoạch định nguồn lực, bố trí tỷ lệ điều dưỡng - người bệnh hợp lý và hoàn thiện quy trình kiểm chuẩn dinh dưỡng theo tiêu chí chất lượng bệnh viện của Bộ Y tế.
2. Bác sĩ điều trị và điều dưỡng viên chuyên khoa huyết học, nhi khoa: Nắm bắt các rào cản hành vi của thân nhân người bệnh để thiết kế kế hoạch tư vấn cá thể hóa, nhận diện sớm các nguy cơ sụt cân và suy mòn do điều trị.
3. Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh Y tế công cộng, Quản lý bệnh viện: Nguồn tài liệu học thuật giá trị về phương pháp nghiên cứu kết hợp định lượng và định tính, cách tính toán cỡ mẫu và phân tích tỷ suất chênh OR trong can thiệp hành vi sức khỏe.
4. Người chăm sóc chính và các tổ chức hỗ trợ bệnh nhi ung thư: Cẩm nang thực tiễn giúp nhận diện các quan niệm sai lầm về dinh dưỡng, chủ động điều chỉnh chế độ ăn khoa học giúp trẻ vượt qua các đợt hóa trị liệu nặng nề.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao bệnh nhi Lơ-xê-mi cấp có nguy cơ suy dinh dưỡng rất cao trong quá trình điều trị? Trẻ mắc Lơ-xê-mi cấp đối mặt với tình trạng tăng chuyển hóa năng lượng do sự phát triển của tế bào ác tính, kết hợp với độc tính của hóa chất gây tổn thương niêm mạc tiêu hóa, nôn mửa và chán ăn. Nghiên cứu chỉ ra gần 50% bệnh nhi sụt cân sau 3 tháng hóa trị đầu tiên, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng đáp ứng thuốc.

2. Khoảng trống lớn nhất trong thực hành dinh dưỡng của người chăm sóc hiện nay là gì? Khoảng trống lớn nhất nằm ở kỹ năng chăm sóc theo triệu chứng bệnh, với tỷ lệ thực hành đúng khi trẻ biếng ăn chỉ đạt 13,5% và xử trí tăng cân do corticoid chỉ đạt 12,9%. Bên cạnh đó, có tới 42,65% người chăm sóc vẫn mua thực phẩm không rõ nguồn gốc bên ngoài bệnh viện, gây nguy cơ nhiễm khuẩn tiêu hóa rất cao.

3. Cần chăm sóc dinh dưỡng như thế nào khi trẻ bị tăng cân không mong muốn do dùng corticoid? Người chăm sóc cần chủ động hạn chế lượng muối và đồ ăn mặn trong khẩu phần, kiểm soát lượng calo từ thức ăn nhẹ giữa các bữa chính, tăng cường đạm thực vật và rau xanh giàu chất xơ, đồng thời tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để theo dõi hiện tượng giữ nước và điều chỉnh điện giải kịp thời cho trẻ.

4. Yếu tố trình độ học vấn và kinh tế gia đình tác động ra sao đến thực hành dinh dưỡng? Người chăm sóc có học vấn từ trung học phổ thông trở lên có tỷ lệ thực hành đạt cao gấp 7,72 lần so với nhóm học vấn thấp (OR = 7,72). Tương tự, gia đình có thu nhập trên 3 triệu đồng mỗi tháng có khả năng thực hành đúng cao gấp 5,58 lần nhóm nghèo, cho thấy rào cản nhận thức và kinh tế ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng bữa ăn của trẻ.

5. Vì sao tỷ lệ người chăm sóc nhận được tư vấn dinh dưỡng trực tiếp từ nhân viên y tế chỉ đạt 16,1%? Nguyên nhân chủ yếu do tình trạng quá tải công việc, khi mỗi điều dưỡng viên tại khoa lâm sàng phải chăm sóc từ 10 đến 15 bệnh nhi mỗi ca trực. Thời gian thực hiện y lệnh chuyên môn chiếm trọn ca làm việc, cộng với việc thiếu các chương trình đào tạo liên tục về dinh dưỡng lâm sàng khiến nhân viên y tế ngần ngại tư vấn sâu.

Kết luận

• Tỷ lệ kiến thức đạt chuẩn của người chăm sóc chính chỉ đạt 43,2% và tỷ lệ thực hành đạt chuẩn đạt mức rất thấp là 28,4%.
• Kỹ năng xử trí dinh dưỡng theo các biến chứng điều trị như biếng ăn (13,5%) và tăng cân do corticoid (12,9%) là những điểm yếu nghiêm trọng nhất cần can thiệp khẩn cấp.
• Nghiên cứu đã xác định học vấn (OR = 7,72), nơi sinh sống (OR = 2,82) và thu nhập (OR = 5,58) là các yếu tố quyết định có ý nghĩa thống kê đến chất lượng thực hành dinh dưỡng.
• Sự quá tải điều dưỡng viên (tỷ lệ 1:10 - 1:15) và thiếu hụt tài liệu truyền thông chuẩn hóa là những rào cản hệ thống cốt lõi tại cơ sở điều trị.
• Lộ trình 18 tháng tới đòi hỏi bệnh viện phải chuẩn hóa quy trình tư vấn dinh dưỡng bắt buộc, đào tạo lại 100% điều dưỡng buồng bệnh và kiểm soát chặt chẽ an toàn thực phẩm nội viện.

Việc chuẩn hóa công tác dinh dưỡng tiết chế lâm sàng không chỉ là giải pháp hỗ trợ điều trị mà là một bộ phận hữu cơ quyết định trực tiếp đến sự sống còn và chất lượng cuộc sống của bệnh nhi ung thư máu. Các nhà quản lý y tế và cán bộ chuyên môn cần chung tay hành động ngay hôm nay để hoàn thiện mô hình chăm sóc toàn diện cho trẻ em mắc bệnh lý huyết học ác tính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Suy dinh dưỡng của bệnh nhân nói chung, bệnh nhi nói riêng liên quan tới tăng nguy cơ mắc bệnh, tử vong và kéo dài thời gian nằm viện. Suy dinh dưỡng không chỉ là một bệnh đơn thuần mà liên quan tới nhiều vấn đề trong bệnh viện, bằng chứng là nhiều bệnh nhân bị suy dinh dưỡng tiếp tục bị giảm cân nặng trong thời gian nằm viện, bên cạnh đó suy dinh dưỡng cũng làm tăng chi phí y tế. Tình trạng dinh dưỡng của người bệnh bị suy dinh dưỡng có thể còn bị nặng nề thêm trong thời gian nằm viện Đối với trẻ em, dinh dưỡng giúp thúc đẩy sự lớn lên và phát triển của cơ thể, ngăn ngừa giảm cân và duy trì cân nặng, duy trì hoạt động của cơ thể, giảm nguy cơ nhiễm trùng, tái tạo và làm lành vết thương, nâng cao chất lượng cuộc sống và chịu đựng điều trị [10]. Dinh dưỡng đặc biệt quan trọng đối với trẻ em bị ung thư.

Ung thư trẻ em (<15 tuổi) chiếm tỷ lệ khoảng 1-2% tổng số các ca ung thư. Tại Mỹ thống kê năm 2014 tỷ lệ Lơ-xê-mi cấp chiếm 40% của tất cả các loại ung thư ở trẻ em [40]. Tại Việt Nam tỷ lệ mắc ung thư ở lứa tuổi trẻ em khá cao, trong đó Lơ-xê- mi cấp chiếm 30% trong các thể ung thư [10]. Báo cáo tổng kết năm 2014 của Viện Huyết học – Truyền máu TW số bệnh nhi được chẩn đoán và điều trị Lơ-xê-mi cấp tại Viện tăng 33,7% so với năm 2013.

Khoa điều trị bệnh máu trẻ em Viện Huyết học – Truyền máu TW luôn có khoảng hơn 200 bệnh nhi điều trị các bệnh về máu và cơ quan tạo máu, trong đó tỷ lệ bệnh nhi bị Lơ-xê-mi cấp chiếm khoảng 60 -70 % [32]. Ung thư máu và quá trình điều trị bệnh làm suy yếu hệ thống miễn dịch, do sự phát triển số lượng lớn các tế bào ác tính bất thường được sản xuất trong tủy xương xâm lấn tủy xương, nhưng chúng lại không thể thực hiện vai trò trong việc bảo vệ cơ thể chống lại bệnh tật [37]. Bệnh tật và dinh dưỡng có mối liên quan mật thiết với nhau. Thiếu dinh dưỡng làm giảm sức đề kháng của cơ thể, dễ mắc các bệnh nhiễm khuẩn làm trầm trọng thêm tình trạng suy dinh dưỡng sẵn có [28], hiện tượng giảm cân liên tục, suy dinh dưỡng protein năng lượng và suy mòn thường xảy ra trong điều trị ung thư trẻ em.

Tình trạng dinh dưỡng có ý nghĩa quan trọng với chất lượng cuộc sống, thời 2 gian sống thêm của trẻ, suy dinh dưỡng ở trẻ ung thư làm giảm chịu đựng của hóa trị liệu do liên quan với thay đổi chuyển hóa thuốc, tăng nguy cơ nhiễm trùng và tiên lượng bệnh giảm đi [10]. Để ngăn ngừa các hậu quả không mong muốn, việc xây dựng các chế độ dinh dưỡng và các kế hoạch hỗ trợ tiếp theo của bệnh nhi ung thư phải được thực hiện trước khi bắt đầu hóa trị liệu [40]. Tuy nhiên để CSDD cho trẻ ung thư đạt hiệu quả, người chăm sóc cần phải có kiến thức và thực hành đúng về dinh dưỡng hợp lý theo lứa tuổi, theo bệnh lý và tác động của điều trị đến tình trạng dinh dưỡng. Một thực trạng chung hiện nay là dinh dưỡng lâm sàng chưa được quan tâm, nhiều cán bộ y tế và người dân (người nhà) còn chưa nhận thức được vấn đề này mà chỉ chú trọng tới thuốc và các phương pháp điều trị khác.

Thông tư 08/2011/TT-BYT hướng dẫn công tác dinh dưỡng tiết chế trong bệnh viện ra đời là bước ngoặt quan trọng cho sự hồi sinh của dinh dưỡng điều trị [2]. Các nghiên cứu đánh giá kiến thức, thực hành của người chăm sóc bệnh nhân và việc triển khai các hoạt động về dịch vụ chăm sóc bệnh nhân toàn diện chưa có nhiều, câu hỏi được đặt ra ở đây là: Việc thực hành CSDD của người chăm sóc chính cho bệnh nhi Lơ-xê-mi cấp đã đúng theo nguyên tắc, khuyến nghị theo tuổi, thể trạng của bệnh nhi và bệnh lý mắc phải hay chưa? Thực tế người chăm sóc chính hiểu biết và nhận định thế nào về hoạt động CSDD? Xuất phát từ những lý do trên vì vậy tôi tiến hành thực hiện đề tài “Kiến thức, thực hành và một số yếu tố liên quan đến thực hành chăm sóc dinh dưỡng cho bệnh nhi Lơ-xê-mi cấp của người chăm sóc chính tại Viện Huyết học – Truyền máu TW năm 2015”. Kết quả nghiên cứu này sẽ là tiền đề để xây dựng các kế hoạch can thiệp về dinh dưỡng cho trẻ bệnh và cung cấp các bằng chứng khoa học, những dự liệu thực tế nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng và xã hội, cho các Thầy thuốc trong quá trình điều trị và chăm sóc toàn diện cho bệnh nhi Lơ-xê-mi cấp nói chung và bệnh nhân bệnh máu nói riêng tại Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.

Mô tả kiến thức và thực hành chăm sóc dinh dưỡng cho bệnh nhi Lơ-xê-mi cấp của người chăm sóc chính tại Khoa lâm sàng bệnh máu trẻ em -Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương năm 2015. Xác định một số yếu tố liên quan đến thực hành chăm sóc dinh dưỡng của người chăm sóc chính bệnh nhi Lơ-xê-mi cấp. 4 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm về dinh dƣỡng và dinh dƣỡng cho trẻ theo lứa tuổi 1.

Khái niệm về Dinh dƣỡng và dinh dƣỡng lâm sàng Dinh dưỡng học là ngành khoa học nghiên cứu mối quan hệ giữa thức ăn với cơ thể, cụ thể là quá trình cơ thể sử dụng thức ăn đề duy trì sự sống, tăng trưởng, các chức phận sinh học và phản ứng của cơ thể với sự thay đổi của khẩu phần và các yếu tố khác có yếu tố bệnh lý và hệ thống. Dinh dưỡng lâm sàng nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và sinh bệnh lý các bệnh do nguyên nhân dinh dưỡng hoặc có liên quan đến dinh dưỡng và cách xây dựng các chế độ ăn cần thiết, thích hợp cho từng tình trạng bệnh lý khác nhau [28]. Khái niệm về suy dinh dƣỡng và nguyên nhân gây suy dinh dƣỡng[5] Suy dinh dưỡng (SDD): Là bệnh lý thường gặp ở trẻ em dưới 5 tuổi do sự thiếu hụt các chất dinh dưỡng đặc biệt là chất đạm và chất béo, làm ảnh hưởng đến sự phát triển về thể chất, vận động, tâm thần và trí thông minh của trẻ Về hình thái, trên lâm sàng những trường hợp SDD nặng hay gặp nhất là SDD thể teo đét (Marasmus) thường gặp nhất, đó là do hậu quả của một chế độ ăn thiếu cả năng lượng và protein. SDD là vấn đề sức khỏe ở nhiều nước đang phát triển.

Nguyên nhân SDD thường phức tạp và có các đặc thù của mỗi nước. Nghiên cứu các đặc điểm đó dựa vào các chỉ tiêu thích hợp là công việc cần thiết để xây dựng các can thiệp dự phòng và điều trị thích hợp Nguyên nhân gây SDD: Nguyên nhân trực tiếp của SDD ở trẻ em gồm: Thiếu ăn (cả về số lượng cũng như chất lượng) và bệnh tật. Cụ thể là sai lầm trong nuôi dưỡng của cha mẹ như không cho bú sữa mẹ đầy đủ, cai sữa mẹ sớm, cho ăn dặm quá sớm, ăn kiêng khi trẻ bị bệnh. Bệnh tật (bao gồm bệnh truyền nhiễm và bệnh mãn tính) cũng được đánh giá là nguyên nhân trực tiếp gây SDD ở trẻ em.

Việc duy trì một khẩu phần dinh dưỡng không đủ năng lượng và vi chất kéo dài, cũng như điều kiện vệ sinh môi trường không đảm bảo khiến trẻ đối diện với nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Nuôi dƣỡng trẻ theo lứa tuổi Trẻ được nuôi dưỡng đúng tức là trẻ được “ăn no” theo đúng nghĩa khoa học là đầy đủ khối lượng thức ăn, đảm bảo đa dạng các nhóm thực phẩm và có sự cân đối các chất dinh dưỡng. Bên cạnh đó, cần phải kiểm tra cân nặng của trẻ thường xuyên để theo dõi sự phát triển của trẻ [3]. Nhu cầu năng lƣợng và các chất sinh năng lƣợng của trẻ theo lứa tuổi [27].

Nhu cầu Protein Lipid so với Năng lƣợng năng lƣợng Nhóm tuổi g/kg cân Protein (kcal) tổng số (%) nặng/ngày (g/ngày) 1-3 tuổi 1.200 - 58 Nhu cầu về Glucid khuyến nghị: Mức nhu cầu khuyến nghị trung bình cho người Việt Nam hiện nay là năng lượng do Glucid cung cấp dao động trong khoảng 61-70% năng lượng tổng số. Chế độ dinh dƣỡng theo nhóm tuổi của trẻ [20][28][29] Nhóm trẻ 1-2 tuổi: Ăn 3 bữa chính và 2 bữa phụ một ngày, ít nhất 1- 1,5 bát mỗi bữa. Tiếp tục cho bú mẹ hoặc uống sữa 3-4 lần/ ngày, ăn đủ 4 nhóm chất, phối hợp thịt/ cá /tôm/ cua/ trứng và các loại rau củ, hoa quả theo mùa. Cho trẻ ăn các loại cháo đặc, cơm nát, bún, phở, mì, chú ý chế biến thái nhỏ, nghiền nát và nấu kĩ cho trẻ dễ tiêu.

6 Nhóm trẻ 2-5 tuổi: Ăn 3 bữa một ngày theo bữa ăn gia đình và 2 bữa phụ, chế biến mềm với thức ăn có nhiều chất dinh dưỡng như thịt, cá, tôm, trứng, rau xanh. Nên cho trẻ ăn thêm ít nhất 2 bữa phụ bằng các loại bánh, sữa, hoa quả theo mùa Nhóm trẻ > 5 tuổi: Ăn 3 bữa một ngày theo bữa ăn gia đình Nên ăn nhiều vào bữa sáng, ăn đa dạng các nhóm chất. Khuyến khích trẻ ăn nhiều rau, ăn đúng bữa không ăn vặt. Đến bữa nên chia suất ăn riêng cho trẻ để tránh ăn quá ít hoặc quá nhiều.

Tập cho trẻ thói quen uống nước kể cả khi không khát, lượng nước một ngày bao gồm cả canh, nước hoa quả phải đảm bảo đủ theo khuyến nghị. Đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và phòng tránh nhiễm khuẩn Thực phẩm phải đảm bảo chất lượng, tươi có xuất sứ nguồn gốc rõ ràng. Thực phẩm phải được rửa thật sạch trước khi chế biến. Thức ăn nấu xong cần cho trẻ ăn ngay.

Nếu chưa ăn ngay cần bảo quản tránh ruồi nhặng. Dụng cụ bát đĩa dùng cho trẻ phải sạch sẽ tráng nước sôi hoặc hấp sấy. Trước khi cho trẻ ăn cả người lớn và trẻ đều phải được rửa tay. Cần cho trẻ ăn thức ăn ấm, đặc biệt là về mùa đông.

Không cho trẻ ăn khi thức ăn đó đã nguội lạnh, tuyệt đối không cho trẻ ăn những thức ăn có dấu hiệu nghi ngờ có khả năng nhiễm độc, nhiễm khuẩn như là cá ươn, dầu mỡ có mùi ôi khét, trứng để lâu đã bị ung, quả chín đã nẫu… Tập cho trẻ thói quen rửa tay dưới vòi nước với xà phòng trước khi ăn, tất cả các đồ dùng để ăn uống như thìa bát đều được rửa sạch trước bữa ăn [2][47]. Lơ-xê-mi cấp, điều trị Lơ-xê-mi cấp và những ảnh hƣởng đến tình trạng dinh dƣỡng.