Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ TRƯỜNG HỢP ĐỐI VỚI TRẺ EM BỊ ẢNH HƯỞNG BỞI HIV/AIDS Để góp phần tổng quan các công trình nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện về quản lý trường hợp và các vấn đề về trẻ em bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS, luận án tập trung phân tích, tổng hợp, và đánh giá các nghiên cứu đã có, qua đó chọn lọc và kế thừa những kết quả của các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, tiếp tục làm rõ nội dung chưa được nghiên cứu. Bên cạnh đó, tổng quan tài liệu còn cung cấp một số thông tin tổng quát trên thế giới và Việt Nam về khó khăn và nhu cầu của trẻ em bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS, hoạt động quản lý trường hợp trong công tác xã hội nói chung, quản lý trường hợp đối với trẻ em bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS nói riêng, các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý trường hợp đối với trẻ em bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS. Tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới 1.1 Tổng quan một số nghiên cứu về khó khăn và nhu cầu của trẻ em bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS trên thế giới Với nghiên cứu số liệu thống kê về tình hình trẻ em bị ảnh hưởng bới HIV/AIDS từ 88 quốc gia trên thế giới trên cơ sở điều phối của các tổ chức USAID, UNICEF, và UNAIDS (2002) đã đưa ra báo cáo HIV/AIDS là một trong những đại dịch đã tạo ra những ảnh hưởng nghiêm trọng đối với trẻ em bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS. Sự an toàn, sức khỏe và sự sống còn của tất cả trẻ em ở các quốc gia bị ảnh hưởng ngày càng bị đe dọa do tác động của AIDS đối với gia đình và cộng đồng [196].
Mất mát do HIV/AIDS giữa các gia đình, cộng đồng, và xã hội có thể khác nhau nhưng có một điều chung là cuộc sống của trẻ em bị đổ vỡ khi trẻ mất cha hoặc mẹ hoặc mất cả hai. Theo The President’s Emergency Plan for AIDS Relief (2006), khái niệm trẻ em dễ bị tổn thương (Vulrenable Orphan Children /OVC) là trẻ sống trong những hoàn cảnh có nguy cơ cao và bị đe doạ nghiêm trọng về khả năng được tiếp tục phát triển và trưởng thành [189]. Trong cộng đồng Quốc tế, thuật ngữ “Trẻ mồ côi và Trẻ dễ bị tổn thương” hay “OVC” đôi khi chỉ đề cập đến trẻ dễ bị tổn thương do HIV/AIDS [194]. Cùng với quan điểm trên, nghiên cứu của UNAIDS, UNICEF, và USAID (2004) làm rõ thêm trẻ em bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS còn được gọi là trẻ em dễ bị tổn thương bởi HIV/AIDS bao gồm trẻ có cha hoặc mẹ bị bệnh, bản thân không hoặc bị nhiễm HIV/AIDS [195].
15 Nghiên cứu của nhóm tác giả Maryam Farzanegan, David Tolfree, David Parker (2006) chỉ ra rằng trên khắp thế giới, hàng triệu trẻ em đã mất một hoặc cả cha lẫn mẹ vì bệnh AIDS, và hàng triệu trẻ em khác sống với những người thân trong gia đình ốm yếu và hấp hối. Tổn thương sâu sắc khi mất một hoặc cả cha và mẹ có những tác động lâu dài nghiêm trọng đến sức khỏe, sự phát triển và an sinh của một đứa trẻ [156]. Cùng với quan điểm trên, nghiên cứu của UNICEF, UNAIDS, PEPFAR (2006) cho thấy Châu Phi cận Sahara, nơi có 24 quốc gia trong số 25 quốc gia có tỷ lệ nhiễm HIV cao nhất thế giới. Số trẻ em bị AHBHA vào khoảng 48 triệu vào năm 2005; ngày nay cứ 10 trẻ thì có 8 trẻ bị AHBHA đang sống ở khu vực Châu Phi.
Ở Mỹ Latinh và Caribe, các nước có dịch HIV nghiêm trọng nhất như Haiti và Guyana có tỷ lệ trẻ bị ABHBA khoảng 12%. Ở Châu Á, tỷ lệ trẻ em bị AHBHA ít hơn Châu Phi, tuy nhiên dân số trẻ em là 1,2 tỷ gấp 4 lần so với trẻ em Châu Phi 360 triệu, do đó ngay cả một sự gia tăng nhỏ tỷ lệ nhiễm cũng có thể dẫn đến số lượng lớn trẻ em bị ABHBA. Tại Đông Âu và Trung Á, số người nhiễm HIV ước tính đạt 1,6 triệu người vào năm 2005, tăng gần 20 lần trong vòng chưa đầy 10 năm. Ước tính khoảng 62.000 người lớn và trẻ em đã chết vì HIV/AIDS vào năm 2005, và phần lớn những người nhiễm HIV trong khu vực sống ở hai quốc gia: Liên bang Nga và Ukraina, với Liên bang Nga có dịch AIDS lớn nhất ở châu Âu.
Khi các ca tử vong liên quan đến AIDS tăng lên, số lượng trẻ em bị AHBHA là cũng dự kiến sẽ tăng [198]. Các nghiên cứu này đã cung cấp các ước tính về quy mô dân số trẻ em bị AHBHA trên ngôi làng toàn cầu bị tàn phá bởi HIV/AIDS, qua đó đề cập đến những tổn thương sâu sắc đến toàn bộ đời sống của các em khi mất cha mẹ, là cuộc khủng hoảng mà trẻ em đang đối mặt với tình trạng không có sự bảo vệ của cha mẹ sẽ mất đi các cơ hội học hành, chăm sóc sức khỏe, phát triển, dinh dưỡng, nơi ở, thậm chí cả quyền của các em đối với bản thân [153]; bên cạnh đó đưa ra lời kêu gọi cộng đồng toàn cầu hỗ trợ ngôi làng nuôi dạy trẻ em bị AHBHA, bảo vệ quyền lợi của các em – những ngưởi đang phải đối mặt với thực tế khủng khiếp của một thế giới đang bị bao vây bởi HIV và AIDS. Nghiên cứu về tác động của HIV/AIDS trên trẻ bị AHBHA, Giborn et al (2001) đã nhận định, HIV/AIDS xảy ra đã làm Tăng nghèo nàn; trách nhiệm hộ gia đình; căng thẳng tâm lý xã hội; khả năng bị lạm dụng, lao động trẻ em, nguy cơ lạm dụng tình dục trẻ em; kỳ thị và cô lập. Bên cạnh đó, HIV/AIDS cũng làm Giảm thực phẩm và suy dinh dưỡng; tiếp 16 cận thực phẩm; tiếp cận các dịch vụ y tế; tiếp cận trường học; dụng cụ như quần áo, đồ dùng; hướng dẫn, bảo vệ và tình yêu thương từ người lớn [111].
Nghiên cứu của International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2002) đề cập đến một trong những thách thức bi thảm và khó khăn nhất của dịch HIV / AIDS là ngày càng có nhiều trẻ em bị mất cha mẹ bị HIV/AIDS. Cuộc khủng hoảng đang rất lớn và phức tạp, ảnh hưởng đến hàng triệu trẻ em. Không có gì có thể lấy đi nỗi đau mà những đứa trẻ này đã chịu đựng [120]. Cùng với quan điểm này, Christine E.
và cộng sự (2019) cho rằng những trẻ em đã mất cha mẹ không còn người chăm sóc để cung cấp cho các nhu cầu cơ bản và sự phát triển thiết yếu của các em, trẻ phải đối mặt với rất nhiều vấn đề, bị xáo trộn trong chăm sóc cơ bản của trẻ [95]. Kết quả khảo sát của Mahidol University, Queen Sirikit National Institute of Child Health (2013), cho rằng dịch HIV/AIDS đang đẩy các cộng đồng đói nghèo đến chỗ mà ở đó trẻ em bị bỏ rơi, không có chỗ cư trú hay không được chăm sóc. Việc này khiến trẻ em dễ bị tổn thương bởi HIV/AIDS dễ rơi vào tình trạng ngược đãi và không có cơ hội phát triển [148]. Nghiên cứu của Roeland Monasch, J.
Ties Boerma (2004), đã chỉ ra trong những cộng đồng bị tác động kép bởi cả HIV/AIDS và nghèo đói, có hàng triệu đứa trẻ không bị mồ côi nhưng trở nên dễ bị tổn thương hơn do HIV/AIDS. Đó là những trẻ em có bố mẹ HIV/AIDS, do sức khỏe yếu vì bệnh tật, nên không đáp ứng được sự chăm sóc cũng như nhu cầu của các em. Trong những trường hợp nặng nề hơn, vai trò trong gia đình có thể bị đảo ngược, trẻ em có thể trở thành người chăm sóc bố mẹ, phải bỏ học và trở thành người lao động chính trong gia đình [172]. Theo nhiều nghiên cứu, những trẻ em phải chăm sóc bố mẹ bị bệnh và đang hấp hối thường là người dễ bị tổn thương hơn cả [109].
Trẻ em bị AHBHA có nguy cơ gia tăng suy dinh dưỡng và bệnh tật và ít có khả năng được chăm sóc y tế mà các em cần. Theo nghiên cứu của Mermin và cộng sự (2005), HIV/AIDS chủ yếu tấn công những người trong độ tuổi sinh đẻ, vì vậy nó gây tác động nặng nề tới trẻ em, gia đình truyền thống (gia đình có nhiều hơn 2 thế hệ chung sống), và cộng đồng. Khi người cha hoặc người mẹ bị chết vì AIDS, nguy cơ con cái họ bị tử vong sẽ tăng lên gấp 3 lần, ngay cả khi đứa trẻ đó không nhiễm HIV. Các nghiên cứu về hậu quả của bệnh tật và cái chết của cha mẹ đối với sức khỏe và tình trạng dinh dưỡng của trẻ em bị AHBHA đã được quan tâm và nghiên cứu [156].
Theo Mishra và cộng sự (2008), có bằng chứng chắc 17 chắn rằng tình trạng HIV ở mẹ có liên quan đến việc tăng nguy cơ tử vong ở trẻ sơ sinh và trẻ em [158]. Nghiên cứu của Anne Case và cộng sự (2004) cũng cho rằng việc nhiễm HIV khi sinh ra hoặc lây truyền thời thơ ấu có thể dẫn đến tình trạng chậm phát triển ở trẻ và góp phần làm tăng tỷ lệ tử vong ở trẻ. Ngoài ra, bệnh tật và tử vong liên quan đến HIV của cha mẹ thường làm giảm đáng kể nguồn lực hộ gia đình do chi phí điều trị và mất việc làm, thường ảnh hưởng đến việc chăm sóc sức khỏe và tình trạng dinh dưỡng của trẻ em [87]. Một nghiên cứu cắt ngang dựa vào cộng đồng thực hiện với trẻ em bị AHBHA từ 6 đến 59 tháng tuổi tại Addis Ababa, Ethiopia của nhóm tác giả Nina Berr và cộng sự (2021) sữ dụng kỹ thuật chọn mẫu nhiều giai đoạn được áp dụng để chọn các hộ gia đình và trẻ em đủ tiêu chuẩn đưa vào nghiên cứu (n = 584).
Kết quả cho thấy tỷ lệ thấp còi, gầy còm và nhẹ cân theo thang điểm của WHO trong nhóm trẻ em bị AHBHA cao hơn đáng kể so với những trẻ em cùng tuổi ở Thủ đô Addis Ababa [164]. Cùng đồng tình với quan điểm trên, nghiên cứu của nhóm tác giả Wakhweya và cộng sự (2008) chứng minh rằng trẻ em có khả năng đối phó với những tổn thương của mình tốt hơn khi người chăm sóc của các em khỏe mạnh và có thể cung cấp tình yêu thương và kích thích nhận thức (dẫn theo Richter, Foster & Sherr 2006).