CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm Theo WHO, giun truyền qua đất là một trong những bệnh nhiễm phổ biến nhất trên thế giới và có ảnh hưởng đến các cộng đồng dân cư đang phát triển. Bệnh lây truyền thông qua trứng có trong phân người, từ đó làm ô nhiễm đất ở những khu vực có vệ sinh kém. Các loài chính gây bệnh cho người là giun đũa (Ascaris lumbricoides), giun tóc (Trichuris trichiura) và giun móc (Necator Americanus và Ancylostoma duodenale) (1).
Con đường truyền bệnh Người bị nhiễm giun làm ô nhiễm nguồn nước bằng nước Người bị nhiễm đất có phân tiểu hoặc phân có chứa trứng chứa trứng giun sán. Trứng sán phát triển trong đất. Những người khác bị nhiễm Ấu trùng lây do ăn phải trứng giun chứa nhiễm cho người Trong nước, các mao trong thức ăn hoặc tay bẩn, tiếp xúc với ấu trúng nở ra từ trứng hoặc do ấu trùng xâm nhập nguồn nước bị ô và lây nhiễm cho ốc qua da nhiễm sên (Vật chủ trung Ở người bị nhiễm, trứng gian). Sau đó, ốc sên giun hoặc ấu trùng phát phóng thích một lượng triển thành giun trưởng lớn ấu trùng.
thành và có khả năng sản xuất trứng Hình 1: Mô tả cách thức lây nhiễm của bệnh giun truyền qua đất (11) Các bệnh giun truyền qua đất được truyền qua trứng giun từ phân người bị nhiễm bệnh thải ra ngoài đất, giun trưởng thành sống trong ruột và từ đây hàng ngàn trứng được sinh ra mỗi ngày. Trứng giun sau khi thải ra đất theo phân làm cho đất bị nhiễm, đặc biệt tại các nơi thiếu nhà vệ sinh. Sự lây nhiễm bệnh giun có thể xảy ra với một số cách theo trứng như sau: • Đường tiêu hóa từ các loại rau ăn sống hoặc các loại rau không được nấu chín kỹ, rửa sạch, bóc vỏ. • Các nguồn nước bị nhiễm trứng giun; trẻ em nghịch đất/cát nhiễm trứng giun, sau đó đưa tay vào miệng.
5 • Trứng giun móc nở trong đất, phát triển thành ấu trùng có thể chủ động xâm nhập vào da, những người bị nhiễm giun móc thường do thói quen đi không mang giầy/dép trên đất bị nhiễm. Bệnh không lây trực tiếp từ người sang người hoặc nhiễm từ phân tươi vì trứng giun được thải ra ngoài cần khoảng 3 tuần để phát triển thành trứng có ấu trùng mới có thể gây nhiễm, trong khi giun trưởng thành không sinh sản được trong vật chủ (con người), nên việc tái nhiễm chỉ xảy ra khi tiếp xúc với các giai đoạn lây nhiễm trong môi trường (1). Ảnh hưởng của bệnh giun truyền qua đất với trẻ em và cách phòng bệnh 1. Ảnh hưởng của bệnh giun truyền qua đất với trẻ em Theo WHO, các loại giun truyền qua đất làm suy giảm tình trạng dinh dưỡng của người bị lây nhiễm theo nhiều cách, như giun ký sinh lấy các chất dinh dưỡng từ các mô của cơ thể, bao gồm máu, dẫn đến sự thiếu máu và protein.
Giun ký sinh làm cơ thể kém hấp thụ dinh dưỡng, làm thiếu hụt vitamin A. Nhiễm giun cũng gây giảm cảm giác ngon miệng, do đó giảm lượng dinh dưỡng đưa vào cơ thể. Suy dinh dưỡng do các bệnh giun gây ra tác động đáng kể đến sự tăng trưởng và phát triển thể chất, giảm khả năng phát triển trí tuệ của trẻ. Nhiễm giun nếu không được chữa kịp thời sẽ dẫn tới một số bệnh lý khác như: viêm phúc mạc, viêm ruột thừa, gây chứng thiếu máu nhược sắc, giảm protein máu kèm theo rối loạn tim mạch…(1).
Cũng theo WHO, trẻ em trong độ tuổi đi học là nhóm nguy cơ cao đối với bệnh giun truyền qua đất dẫn tới ảnh hưởng đến nguy cơ sức khỏe và học tập với trẻ do trẻ đang trong giai đoạn cơ thể đang phát triển mạnh mẽ về thể chất và nhu cầu chất dinh dưỡng để chuyển hóa tăng lên, nhưng do bị nhiễm nên dẫn đến khó hấp thụ được nhiều chất dinh dưỡng do phải chia sẻ với giun nên không đáp ứng được nhu cầu dinh dưỡng cho trẻ, dẫn tới trẻ chậm phát triển và dễ mắc bệnh lây nhiễm. Bên cạnh đó, việc thiếu máu và thiếu dinh dưỡng cũng ảnh hưởng đến khả năng học tập và tiếp thu kiến thức bị suy giảm, dẫn đến kết quả học tập chưa đạt theo mong muốn. Nhiễm giun nếu không được điều trị can thiệp sớm sẽ dẫn đến một số bệnh lý nghiêm trọng khác như viêm ruột thừa, tắc và thủng ruột, rối loạn tim mạch khi nhiễm nhiều giun đũa. Đặc biệt, nhiễm giun kim trong thời gian dài ở bé gái sẽ dẫn đến tình trạng viêm âm đạo, viêm vòi trứng,.
Phòng các bệnh giun truyền qua đất Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào (Lào) là quốc gia nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới, môi trường ẩm ướt là điều kiện thuận lợi để các loại giun sinh sôi và phát triển. Theo khuyến cáo của WHO dành cho người dân để thực hiện phòng tránh bệnh giun truyền qua đất như sau (1,12): • Nâng cao ý thức về vấn đề vệ sinh cũng như điều chỉnh lại thói quen ăn uống để bảo vệ sức khỏe. Nên tẩy giun định kỳ mà không cần kết quả chẩn đoán trước đó đối với tất cả mọi người có nguy cơ cao sống trong các vùng lây nhiễm. Môi trường tập thể, khu dân cư đông đúc hay trường học chính là những nơi lý tưởng nhất để tẩy giun định kỳ và đồng loạt (2 - 3 lần/năm) bằng các loại thuốc được WHO khuyến cáo như albendazole (400 mg) và mebendazole (500 mg) đã được chứng minh có hiệu quả, ít tốn kém và dễ được quản lý bởi những người không phải nhân viên y tế như giáo viên (1).
Ngoài ra, gia đình cũng là nơi đặc biệt quan trọng để các thành viên cùng nhau phòng bệnh và điều trị đồng thời, điều này sẽ đạt hiệu quả cao hơn để tránh tái nhiễm. • Rửa tay thường xuyên bằng nước sạch và xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, mỗi khi tay bị bẩn, sau khi chơi đùa xong, trước và sau khi chăm sóc người bệnh, trước và sau khi cho người khác ăn… • Các loại rau sống và hoa quả phải được rửa sạch trước khi ăn. Không nên ăn các loại thức ăn chưa nấu chín như: gỏi cá, tiết canh, bò tái… • Không uống nước chưa đun sôi từ các nguồn nước giếng, hồ, sông, suối… • Không để móng tay dài và cáu bẩn. Tuyệt đối không gặm móng tay (đối với trẻ em).
Nên mang giầy dép khi ra ngoài, không ngồi lê trên đất. • Luộc sôi đồ dùng gia đình như: chăn, màn, ga trải giường, gối. vệ sinh sạch sẽ đồ chơi trẻ con nếu trong nhà có mầm nhiễm. • Không đại tiện, không phóng uế bừa bãi, xử lý các chất thải, vệ sinh nhà cửa, trường lớp sạch sẽ theo quy định và hướng dẫn chuẩn (13).
Tình hình dịch tễ bệnh giun truyền qua đất của học sinh tiểu học 1. Thực trạng bệnh giun truyền qua đất của học sinh tiểu học trên thế giới 7 Năm 2010, ước tính có 5,3 tỷ người, trong đó có 1 tỷ học sinh sống ở các khu vực có sự lây truyền phổ biến bệnh giun truyền qua đất trên thế giới và gần 70% trong số đó sống ở châu Á (14). Trong những thập kỷ gần đây, Đông Nam Á đã được công nhận là khu vực có tỷ lệ nhiễm bệnh giun truyền qua đất cao nhất trên thế giới (15) do phần lớn các quốc gia ở Đông Nam Á có khí hậu ẩm, đây là môi trường lý tưởng cho quá trình tạo phôi của giun và gia tăng khả năng sống sót của trứng và ấu trùng khi trưởng thành (15). Bên cạnh đó, nhiều khu vực trong các quốc gia này cũng thiếu tài nguyên nước và cơ sở hạ tầng vệ sinh kém.
Theo WHO, đến năm 2019 toàn thế giới có hơn 1,5 tỷ người, tương đương 24% dân số thế giới bị nhiễm bệnh giun truyền qua đất. Nhiễm giun phân bố rộng rãi ở các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, với số lượng lớn nhất xảy ra ở châu Phi cận Sahara, châu Mỹ, Trung Quốc và Đông Á. Hơn 568 triệu trẻ ở độ tuổi đi học sống ở những khu vực có tỷ lệ nhiễm bệnh giun cao cần được điều trị và can thiệp phòng ngừa (1). Tại Indonesia, dữ liệu được báo cáo hơn một thập kỷ trước cho thấy tỷ lệ lưu hành bệnh giun truyền qua đất là từ 91 đến 97% ở học sinh.
Kể từ thời điểm đó, một số cải tiến đã được thực hiện như cung cấp nước sạch và tăng cường sử dụng nhà vệ sinh. Nhưng do thói quen của người dân không thay đổi nhiều và thuốc phòng giun không được cung cấp thường xuyên. Năm 2019, Ayodhia Pitaloka Pasaribu và cộng sự đã thực hiện nghiên cứu cắt ngang tìm hiểu tỷ lệ nhiễm giun ở 468 trẻ từ 6 đến 12 tuổi tại trường tiểu học của làng Suka, Tigapanh của Indonesia. Với kỹ thuật định lượng Kato-Katz, nhóm tác giả đã phát hiện có 268 trẻ (57,24%) có nhiễm ít nhất một loại giun, cụ thể phát hiện 182 trẻ (67,91%) nhiễm một loại giun, 83 trẻ (30,97%) nhiễm hai loại giun và có ba trẻ (1,12%) nhiễm ba loại giun (16).
Từ những năm 1980, Thái Lan đã chủ động trong nỗ lực ngăn chặn và kiểm soát các bệnh giun lây truyền qua đất với các chính sách quan trọng trong sự kiểm soát của chính phủ bằng các chương trình bao gồm giám sát, điều trị, cải thiện vệ sinh, nâng cao nhận thức và cung cấp nước uống an toàn đã giúp giảm tỷ lệ nhiễm ước tính của bệnh giun lây truyền qua đất trên toàn quốc từ 62,9% trong 1957 tới 35,0% vào năm 1996 (17). Tuy 8 nhiên, những phát hiện gần đây có chỉ ra rằng tỷ lệ lưu hành giảm không đồng đều trên cả nước, và các quần thể có nguy cơ nhiễm bệnh giun lây truyền qua đất cao đã được xác định. Sự phân chia giữa các cộng đồng đô thị và nông thôn mang lại sự rõ ràng nhất phản ánh của những khác biệt. Tỷ lệ nhiễm bệnh giun lây truyền qua đất được kiểm soát phần lớn học sinh thành thị ở Thái Lan, với tỷ lệ mắc của học sinh từ 7 tới 12 tuổi ở khu vực thành thị chỉ chiếm từ 0,3% đối với giun móc và 0,05% đối với giun đũa (18).
Ngược lại, những nỗ lực kiểm soát bệnh giun tiến triển chậm hơn ở vùng sâu vùng xa và nông thôn Thái Lan, nơi gánh nặng bệnh tật vẫn cao. Nghiên cứu của J.Waikagul và cộng sự thực hiện trên 1010 học sinh ở tám trường học của huyện Bo Klau và bốn trường học của huyện Chalerm Prakiet, tỉnh Nan cho thấy tỷ lệ lưu hành theo thứ tự với 21,7, 18,5 và 16,3% đối với giun đũa, giun móc và giun kim (19).