Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về cây di tích và cổ thụ 1. Cây di tích và cổ thụ ở nước ngoài Những cây di tích và cổ thụ là những chứng tích của lịch sử phát triển loài người, và chúng đáng được quý trọng vì tuổi thọ cao. Những cây di tích và cổ thụ thường là các dấu tích độc đáo đã vượt qua thời gian, mang nặng truyền thuyết lịch sử và tâm linh.
Thế nhưng những sức mạnh của thiên nhiên đó lại ít được người ta biết đến hơn là các đền đài hay là những công trình xây dựng khác. Hiện nay, trên thế giới các công trình nghiên cứu về cây cổ còn chưa nhiều, cây cổ chỉ được chú ý khi sự sống của chúng đang bị đe dọa. Tại Mexico, trên khuôn viên của thành phố Tule có cây “El Arbol”, một cây Tùng bách hơn 2.000 năm tuổi với chu vi gốc đến 58 mét (Phụ lục 2). Trước khi người Tây Ban Nha đến xâm chiếm vào năm 1556, cây Tùng bách đó sống giữa khu đầm lầy, nhưng giờ đã khô cạn.
Vào năm 1994, nhà chức trách Mehico lo lắng khi thấy cây chết dần. Các khoa học gia nhận định rằng cây bị thiếu nước. Và giải pháp được đề xuất là người ta bắt đầu tưới cho cây thường xuyên và du khách không được đến quá gần cây. Do đã trải qua những biến cố thăng trầm của thời gian nên những cây cổ bách niên thường có sức sống rất yếu ớt, chúng là nạn nhân đầu tiên khi môi trường chung quanh bị hư hại.
Tại Morondava trên đảo Madagascar có một con đường trồng những cây Bao bab khổng lồ tạo nên cảnh tượng kỳ vĩ. Những thân cây thẳng trơn vươn lên trời, tận cùng là một tán lá nhỏ. Madagascar có 7 loài trong tổng số 8 loài Bao bab trên thế giới, nhưng loài Bao bab ở Morondava đang bị đe dọa bởi nạn cháy rừng và vì dân làng thường lấy vỏ cây lợp mái nhà (Phụ lục 2) 5 Vào tháng 3 năm 2009, hội “Những người bạn của Trái đất” đã đề ra một chiến dịch bảo vệ cây Moabi - loài cây lớn nhất trong rừng già châu Phi - mà một số sống đến 2. Thổ dân Pygmée xem chúng như là thần rừng và dùng chúng vì các đặc tính trị bệnh, còn người Bantou lấy hạt của chúng để trích dầu.
Cây Moabi bảo vệ và nuôi dưỡng các bộ tộc ở vùng châu thổ sông Congo. Đồng thời chúng cũng là nguồn lợi: 3/4 số cây Moabi được xuất cảng sang Pháp để đóng tủ bàn. Do nạn phá rừng ồ ạt nên cây Moabi có nguy cơ tuyệt chủng trong những thập niên tới. Có gần 80% rừng nguyên sinh đã bị con người tàn phá [16].
Những cây Thông Bristlecone trong sa mạc White Mountains ở California có tuổi thọ tương đương với các kim tự tháp ở Ai Cập. Chúng được phát hiện vào thập niên 50 trên độ cao 3.000 mét, và 17 cây trong số đó vượt quá 4.000 năm tuổi, và cây “Mathusalem” già nhất thế giới hiện nay đã được 4. Ở Nhật, những cây Long não được xem là chốn rất thiêng liêng. Chúng mọc trong các đền thờ Thần đạo của những thành phố ven biển.
Tại Atami cách thủ đô Tokyo 70km có cây Long não lớn thứ nhì trong nước. Trong thập niên 70 nó đã chịu được một đợt sóng thần, gốc cây khổng lồ của nó chắn lại sự tấn công của bức tường nước cuồng nộ. Từ đó những kẻ tín ngưỡng đổ xô đến để cầu nguyện thần cây và đi quanh gốc cây. Theo truyền thuyết kể rằng, mỗi vòng đi theo chiều kim đồng hồ sẽ phù hộ cho người ta sống thọ thêm một năm tuổi nữa, hoặc sẽ giảm thọ một thêm năm nếu họ đi ngược lại [16].
Một Cây sồi được đặt tên là “cây Sồi quạ” ở Erle (Đức) có hình dáng rất ghê gớm. Ngày trước đó là nơi đặt miếu thờ thần chim Wotan. Cây Sồi này được nổi tiếng với một giai thoại là vào khoảng thế kỷ 13, hoàng đế xứ Westphalie đã lập một tòa án bí mật dưới gốc cây để xử tội những kẻ chống đối. Đến thế kỷ 19, thân cây bị mục ruỗng hoàn toàn.
Bên trong đó, bá tước 6 Clèves mở tiệc đãi 20 quan khách [16]. Gốc cây có đường kính 12m, và hiện nay cây đang phải sống dựa vào những giá đỡ để nâng đỡ thân cây. Một cây Đề ở Sri Lanka là cây thiêng liêng nhất thế giới. Nó xuất xứ từ chính cây Đề mà đức Phật đã ngồi tu vào thế kỷ thứ 6 trước Công nguyên.
Trước khi cây này chết đi, một công chúa Sri Lanka đã cho chiết cành đem về trồng tại Anuradhapura. Mới đây, phe “Những con hổ Tamil” ở Ấn Độ định cho nổ mìn cây Đa mà họ cho là biểu tượng của “sự áp bức của Phật giáo” đó[16]. Tại Madagascar, các rễ cây từ một cây Đa duy nhất đã mọc lên thành nhiều cây Đa con. Cách đây 200 năm, một trận hạn hán đã đe dọa cả đất nước.
Để làm dịu cơn giận dữ của thần linh, các thầy tu đã hiến tế một trinh nữ. Cây đa đã mọc lên từ thân xác của cô gái đó. Theo truyền thuyết kể lại thì cách đây 200 năm, một trận hạn hán đã đe dọa cả đất nước. Để làm dịu cơn giận dữ của thần linh, các thầy tu đã tế lễ một trinh nữ.
Cây đa mọc lên từ thân xác của cô gái đó[16]. Cây di tích và cổ thụ tại Việt Nam Cây di tích và cổ thụ luôn đóng một vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh, văn hoá của người Việt Nam. Nhiều cây đã trở thành biểu tượng cho một miền đất, một thời kỳ lịch sử của dân tộc. Cây Đa Tân Trào là một trong những điểm tham quan của Khu di tích lịch sử Tân Trào, thuộc huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang (Phụ lục 2), cách Hà Nội khoảng 150km.
Gốc đại thụ này là một biểu tượng của cách mạng tháng Tám, nơi đây, vào chiều 16/8/1945 cố Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã đọc bản Quân lệnh số 1 và chỉ huy Giải phóng quân tiến về Hà Nội tham gia cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Cây đa Tân Trào trước đây gồm hai cây, người dân xung quanh thường quen gọi là cây "Đa ông" và cây "Đa bà", mọc cách nhau khoảng 10m. Tuy vậy, hơn 10 năm trước, cây "Đa 7 ông" bị bão thổi đổ, chỉ còn một nhánh nhỏ. Còn cây “Đa bà” do tuổi cao cùng những biến động khắc nghiệt của thời tiết đã gần như chết khô, chỉ còn duy nhất một cành hướng Đông Bắc còn sống, các rễ chính của cây đa gần như đã hỏng.
Được sự chăm sóc tận tình của các nhà khoa học và Ban quản lý khu di tích, hiện nay cây Đa Tân Trào đang hồi sinh trở lại và nơi đây trở thành một địa điểm du lịch hấp dẫn đối với du khách khi đến mảnh đất Tuyên Quang[7]. Ngự tại xã Tiên Lục, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang, không ai biết chính xác cây Dã hương (Long não) nổi tiếng này đã bao nhiêu tuổi (Phụ lục 2). Nhưng theo ước lượng các cụ cao niên trong vùng và các nhà khoa học thì "cụ cây" này đã phải hơn 1. Đây là một trong hai cây Dã hương cổ nhất trên thế giới.
Gốc cây to đến 8 người ôm, vòng đo điểm to nhất của thân cây là 11m, chỗ nhỏ nhất là 8,3m. Vì sự đồ sộ của mình, cây đã được vua Lê Cảnh Hưng (1740-1786) ban sắc phong là “Quốc chúa đô mộc Dã Đại vương” (cây Dã hương lớn nhất nước), được ghi tên, in ảnh trong cuốn Từ điển bách khoa Larousse của Pháp và giới thiệu ảnh tại Hội chợ Marseille (Pháp) năm 1932 [7]. Đối với người dân địa phương, cây Dã hương được coi như một linh vật gắn với nhiều giai thoại khác nhau. Nhiều người cho rằng, nhờ có mùi hương của cây Dã hương mà cư dân ở đây có một sức khoẻ tốt, ít bị các các bệnh dịch truyền nhiễm.
Hiện nay, cây Dã hương ngàn tuổi này là điểm du lịch hấp dẫn của du khách trong và ngoài nước mỗi khi đến thăm Bắc Giang. Nằm trên địa phận ranh giới ba tỉnh Ninh Bình, Hoà Bình và Thanh Hoá, Vườn Quốc gia Cúc Phương nổi tiếng trong và ngoài nước bởi hệ động thực vật phong phú đa dạng mang đặc trưng rừng mưa nhiệt đới[7]. Với vai trò là anh cả trong hệ thống rừng đặc dụng của nước ta (Vườn Quốc gia Cúc Phương được thành lập sớm nhất vào năm 1964), là một trong những nơi bảo 8 tồn các loài động thực vật quý hiếm hàng đầu Việt Nam. Một trong những “kỳ quan tạo hoá” và cũng là điểm đến không thể bỏ qua của khu rừng này là cây Chò xanh ngàn năm (Phụ lục 2).
Đúng như tên gọi của mình, gốc đại thụ này làm du khách choáng ngợp với vẻ gân guốc, cổ kính và kích thước to lớn với chu vi chừng hơn hai chục người ôm mới hết. Để đến được với cây chò nổi tiếng này, du khách sẽ phải di qua một tuyến đường mòn trong rừng già, nơi có thể chiêm ngưỡng những loài thực vật đặc sắc như dây leo khổng lồ với đường kính gốc 0,5m, dài đến 1km, loài đa “bóp cổ” hay những cây Chò chỉ thẳng tắp cao gần 100m. Ai đã từng lên thăm xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, Bồ đều không khỏi ngỡ ngàng trước những thừa vườn bạt ngàn những cây Chè cổ. Theo thống kê, có tới hàng nghìn cây Chè cổ hơn 100 tuổi ở Suối Giàng, trong đó có những cây trên 300 năm tuổi, được xếp vào hàng những cây Chè “thuỷ tổ” của thế giới.
Những cây Chè Suối Giàng thuộc giống Chè shan tuyết nổi tiếng[7]. Loài cây này càng già thân càng trắng, tạo hình uốn lượn xù xì, lá cành xanh ngắt mang đậm một vẻ đẹp tự nhiên của núi rừng. Vào vụ hái chè, các thôn nữ lên nương khoảng từ 4 đến 5h sáng, khi sương sớm còn đọng trên những búp chè non để có được chè ngon, tinh khiết nhất. So với các dòng chè khác của Việt Nam, từ xưa Chè shan tuyết cổ thụ Suối Giàng đã được xem là một trong những thức uống thơm ngon bậc nhất so.
Ngày nay đây vẫn là một đặc sản nức tiếng của Yên Bái. Chùa Hiến, ngôi chùa cổ kính của Phố Hiến (nay thuộc thành phố Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên) được khách thập phương biết đến không chỉ vì lịch sử hàng trăm năm mà còn vì cây Nhãn tổ có tuổi đời cũng lâu như chùa vậy. Nằm ở vị trí trang trọng trước cửa chùa với, cây Nhãn tổ gây ấn tượng mạnh mẽ bởi dáng vẻ gân guốc, cuồn cuộn sức sống của một chứng nhân lịch sử.