Nghiên Cứu Căn Nguyên Vi Rút Gây Hội Chứng Viêm Não Cấp Tại Tỉnh Bắc Giang (2004-2017)

Luận án tiến sĩ phân tích các căn nguyên vi rút gây hội chứng viêm não cấp tại tỉnh Bắc Giang giai đoạn 2004-2017, cung cấp thông tin quan trọng.

• Tác giả: Dương Thị Hiển
• Người hướng dẫn: GS. Phan Thị Ngà
• Trường học: Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương
• Chuyên ngành: Vi sinh y học
• Đề tài: Một Số Căn Nguyên Vi Rút Gây Hội Chứng Viêm Não Cấp Tại Bắc Giang, 2004 - 2017
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CHUNG VỀ HỘI CHỨNG VIÊM NÃO CẤP
• 1.1.1. Một số khái niệm
• 1.1.2. Tình hình hội chứng viêm não cấp
• 1.1.3. Căn nguyên gây hội chứng viêm não cấp
• 1.1.4. Căn nguyên vi rút gây hội chứng viêm não cấp
• 1.2. ĐẶC ĐIỂM MỘT SỐ VI RÚT GÂY HỘI CHỨNG VIÊM NÃO CẤP
• 1.2.1. Vi rút viêm não Nhật Bản
• 1.2.1.1. Đặc điểm cấu trúc
• 1.2.1.2. Đặc điểm ổ chứa, đường truyền
• 1.2.1.3. Đặc điểm dịch tễ
• 1.2.1.4. Đặc điểm lâm sàng
• 1.2.1.5. Đặc điểm phân tử
• 1.2.1.6. Phòng và điều trị
• 1.2.2. Vi rút Banna
• 1.2.2.1. Đặc điểm cấu trúc
• 1.2.2.2. Đặc điểm ổ chứa, đường truyền
• 1.2.2.3. Đặc điểm dịch tễ
• 1.2.2.4. Đặc điểm lâm sàng
• 1.2.2.5. Đặc điểm phân tử
• 1.2.2.6. Chẩn đoán
• 1.2.2.7. Phòng và điều trị
• 1.2.3. Vi rút Nam Định
• 1.2.3.1. Đặc điểm cấu trúc
• 1.2.3.2. Đặc điểm ổ chứa, đường truyền
• 1.2.3.3. Đặc điểm dịch tễ
• 1.2.3.4. Đặc điểm lâm sàng
• 1.2.3.5. Đặc điểm phân tử
• 1.2.3.6. Phòng và điều trị
• 1.2.4. Vi rút đường ruột
• 1.2.4.1. Đặc điểm cấu trúc
• 1.2.4.2. Đặc điểm ổ chứa, đường truyền
• 1.2.4.3. Đặc điểm dịch tễ
• 1.2.4.4. Đặc điểm lâm sàng
• 1.2.4.5. Đặc điểm phân tử
• 1.2.4.6. Phòng và điều trị
• 1.2.5. Vi rút Herpes
• 1.2.5.1. Đặc điểm cấu trúc
• 1.2.5.2. Đặc điểm ổ chứa, đường truyền
• 1.2.5.3. Đặc điểm dịch tễ
• 1.2.5.4. Đặc điểm lâm sàng
• 1.2.5.5. Đặc điểm phân tử
• 1.2.5.6. Phòng và điều trị
• 1.3. PHƯƠNG PHÁP CHẨN ĐOÁN VÀ NGHIÊN CỨU PHÂN TỬ VI RÚT
• 1.3.1. Phương pháp chẩn đoán
• 1.3.2. Phương pháp phân lập vi rút
• 1.3.3. Phương pháp miễn dịch Enzyme phát hiện IgM
• 1.3.4. Phương pháp PCr/Rt-PCR
• 1.3.5. Phương pháp nghiên cứu phân tử vi rút
• 1.3.5.1. Giải trình tự nucleotid thê hệ thứ nhất (Phương pháp Sanger)
• 1.3.5.2. Phương pháp giải trình tự gen thế hệ thứ hai (NGS)
• 1.3.5.3. Những ứng dụng của kỹ thuật giải trình tự nucleotid
• 1.3.5.4. Phần mềm tin y sinh học
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu mục tiêu 1
• 2.1.2. Đối tượng nghiên cứu mục tiêu 2
• 2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn hoặc loại trừ đối tượng nghiên cứu
• 2.2.1. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.2.2. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.3. Thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 1
• 2.4.1.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.1.2. Biến số nghiên cứu
• 2.4.1.3. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.4.1.4. Lựa chọn bệnh nhân có chẩn đoán lâm sàng HCVNC nghi do vi rút
• 2.4.1.5. Lấy mẫu xét nghiệm
• 2.4.1.6. Tiêu chuẩn xác định ca bệnh do vi rút
• 2.4.1.7. Vật liệu, trang thiết bị, hóa chất sử dụng cho nghiên cứu
• 2.4.1.8. Kỹ thuật xét nghiệm
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 2
• 2.4.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2.2. Các biến số nghiên cứu
• 2.4.2.3. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.4.2.4. Vật liệu, trang thiết bị, hóa chất sử dụng cho nghiên cứu
• 2.4.2.5. Kỹ thuật ELISA-NS1 VNNB
• 2.4.2.6. Kỹ thuật nuôi cấy phân lập vi rút VNNB
• 2.4.2.7. Kỹ thuật nuôi cấy phân lập vi rút đường ruột
• 2.4.2.8. Các biện pháp hạn chế sai số
• 2.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.6. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Xác định một số căn nguyên vi rút Arbo, vi rút đường ruột, vi rút Herpes gây hội chứng viêm não cấp tại Bắc Giang, 2004-2017
• 3.2. Chẩn đoán xác định căn nguyên vi rút gây HCVNC
• 3.3. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút
• 3.3.1. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút đường ruột
• 3.3.2. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút viêm não Nhật Bản
• 3.3.3. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút Banna
• 3.3.4. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút Nam Định
• 3.3.5. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút xác định
• 3.4. Một số đặc điểm phân tử vi rút VNNB, VRĐR gây HCVNC tại Bắc Giang, 2004-2017
• 3.4.1. Một số đặc điểm phân tử của vi rút VNNB
• 3.4.2. Một số đặc điểm sinh học phân tử của vi rút đường ruột
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Xác định một số căn nguyên vi rút Arbo, vi rút đường ruột, vi rút Herpes gây hội chứng viêm não cấp tại Bắc Giang, 2004-2017
• 4.1.1. Chẩn đoán xác định căn nguyên vi rút gây HCVNC
• 4.1.2. Một số đặc điểm HCVNC
• 4.2. Chẩn đoán xác định căn nguyên vi rút gây HCVNC
• 4.3. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút
• 4.3.1. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút đường ruột
• 4.3.2. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút viêm não Nhật Bản
• 4.3.3. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút Banna
• 4.3.4. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút Nam Định
• 4.3.5. Một số đặc điểm HCVNC do vi rút xác định
• 4.4. Một số đặc điểm phân tử vi rút VNNB, VRĐR gây HCVNC tại Bắc Giang, 2004-2017
• 4.4.1. Một số đặc điểm sinh học phân tử của vi rút VNNB
• 4.4.2. Đặc điểm sinh học phân tử của vi rút đường ruột
• 4.5. Ưu điểm và hạn chế của nghiên cứu
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về hội chứng viêm não cấp

Hội chứng viêm não cấp (HCVNC) là một tình trạng y tế nghiêm trọng, thường gây ra bởi các tác nhân vi rút. Tình trạng này biểu hiện qua các triệu chứng như rối loạn tri giác, co giật và có thể kèm theo các dấu hiệu thần kinh khác. Theo thống kê, tỷ lệ mắc HCVNC do vi rút trên toàn cầu dao động từ 3,5 đến 7,4 trên 100.000 dân, với trẻ em là nhóm có nguy cơ cao nhất. Các căn nguyên gây HCVNC rất đa dạng, bao gồm vi khuẩn, vi rút và ký sinh trùng, trong đó vi rút là tác nhân chủ yếu. Các vi rút gây HCVNC có thể được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau, như vi rút lây truyền qua đường hô hấp, đường tiêu hóa và vi rút do côn trùng truyền. Đặc biệt, vi rút viêm não Nhật Bản (VNNB) là một trong những tác nhân chính gây HCVNC tại Việt Nam, đặc biệt ở các tỉnh phía Bắc. Tại Bắc Giang, tỷ lệ mắc HCVNC đã giảm nhờ vào chương trình tiêm chủng, nhưng vẫn còn nhiều trường hợp chưa xác định được nguyên nhân.

1.1. Tình hình hội chứng viêm não cấp tại Bắc Giang

Bắc Giang là một tỉnh miền núi phía Bắc, nơi có nguy cơ cao về dịch bệnh truyền nhiễm. Từ năm 1999, tỉnh này đã ghi nhận nhiều trường hợp mắc HCVNC, với tỷ lệ tử vong cao. Mặc dù đã có vắc xin phòng bệnh VNNB được triển khai, số ca mắc HCVNC vẫn không có dấu hiệu giảm. Nghiên cứu cho thấy vi rút VNNB, vi rút Banna và vi rút Nam Định là những tác nhân chính gây HCVNC tại đây. Việc giám sát và nghiên cứu các căn nguyên vi rút gây HCVNC là rất cần thiết để có biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn.

II. Căn nguyên vi rút gây hội chứng viêm não cấp

Căn nguyên vi rút gây HCVNC rất đa dạng, bao gồm các nhóm vi rút như vi rút viêm não Nhật Bản, vi rút đường ruột và vi rút Herpes. Vi rút viêm não Nhật Bản là tác nhân chính gây HCVNC ở trẻ em tại Việt Nam. Từ năm 2004 đến 2017, tỷ lệ mắc HCVNC do vi rút VNNB đã giảm đáng kể nhờ vào chương trình tiêm chủng. Tuy nhiên, các vi rút khác như vi rút Banna và vi rút Nam Định cũng đã được phát hiện và xác định là nguyên nhân gây bệnh. Việc xác định các căn nguyên vi rút này không chỉ giúp nâng cao nhận thức về tình hình dịch bệnh mà còn hỗ trợ trong việc phát triển các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả.

2.1. Đặc điểm của vi rút viêm não Nhật Bản

Vi rút viêm não Nhật Bản (VNNB) thuộc họ Flaviviridae, có cấu trúc gen đơn và lây truyền chủ yếu qua muỗi. Tại Bắc Giang, vi rút này đã được phát hiện trong quần thể muỗi và là nguyên nhân chính gây HCVNC. Đặc điểm dịch tễ học cho thấy VNNB có sự phân bố rộng rãi ở các vùng nông thôn và miền núi. Các triệu chứng lâm sàng của HCVNC do VNNB thường nặng nề, với tỷ lệ tử vong cao và để lại nhiều di chứng thần kinh. Việc tiêm phòng vắc xin VNNB đã giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh, nhưng vẫn cần tiếp tục giám sát và nghiên cứu để hiểu rõ hơn về sự lưu hành của vi rút này.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện nhằm xác định các căn nguyên vi rút gây HCVNC tại Bắc Giang trong giai đoạn 2004-2017. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập số liệu từ các bệnh viện, trung tâm kiểm soát bệnh tật và các cơ sở y tế khác. Các mẫu bệnh phẩm được phân tích bằng các kỹ thuật sinh học phân tử như RT-PCR và ELISA để phát hiện các vi rút gây bệnh. Việc áp dụng các phương pháp này không chỉ giúp xác định chính xác căn nguyên vi rút mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc xây dựng các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả.

3.1. Kỹ thuật chẩn đoán

Các kỹ thuật chẩn đoán được sử dụng trong nghiên cứu bao gồm RT-PCR để phát hiện RNA của vi rút và ELISA để phát hiện kháng nguyên. Những kỹ thuật này cho phép xác định nhanh chóng và chính xác các tác nhân vi rút gây HCVNC. Việc áp dụng các phương pháp này đã giúp nâng cao khả năng phát hiện và chẩn đoán bệnh, từ đó cải thiện hiệu quả điều trị và giảm thiểu tỷ lệ tử vong do HCVNC.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hội chứng viêm não cấp (HCVNC) do vi rút là một vấn đề y tế công cộng trên phạm vi toàn cầu với tỷ lệ tử vong dao động từ 10% đến 20% và tỷ lệ di chứng thần kinh kéo dài chiếm từ 10% đến 30% ở người mắc bệnh (bao gồm động kinh, liệt chi, giảm vận động, rối loạn ngôn ngữ và suy giảm trí tuệ). Trên thế giới, tỷ lệ hiện mắc HCVNC do vi rút được ghi nhận từ 3,5 đến 7,4/100.000 dân, tập trung cao ở nhóm trẻ em (10,5 - 13,8/100.000 dân) so với người trưởng thành (2,2/100.000 dân). Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc HCVNC ở các tỉnh phía Bắc giai đoạn 1998 - 2007 ghi nhận từ 1,4 đến 6,0/100.000 dân. Trước năm 2000, vi rút viêm não Nhật Bản (VNNB) là căn nguyên chủ đạo, chiếm trên 50% trong tổng số 2.000 - 3.000 ca mắc HCVNC hàng năm. Nhờ chương trình tiêm chủng mở rộng vắc xin VNNB đạt tỷ lệ bao phủ trên 90% ở trẻ từ 1 - 5 tuổi, số ca HCVNC đã giảm còn 1.200 - 1.500 ca/năm và tỷ lệ xác định do VNNB giảm xuống còn 5% - 35% tùy từng địa phương.

Tại tỉnh Bắc Giang, vụ dịch viêm não năm 1999 từng ghi nhận 203 ca mắc với tỷ lệ tử vong trên 30%, trong đó VNNB chiếm 33,3% và phần lớn trường hợp còn lại chưa rõ căn nguyên. Mặc dù địa phương đã nâng tỷ lệ bao phủ vắc xin VNNB cho trẻ từ 1 - 5 tuổi đạt trên 90% từ năm 2004 - 2007, số ca mắc HCVNC trên địa bàn vẫn không có chiều hướng giảm rõ rệt và các đợt bùng phát cục bộ vẫn xuất hiện theo chu kỳ 2 - 3 năm (điển hình vào các năm 1999, 2001, 2004, 2007, 2008 và 2011). Các nghiên cứu côn trùng học giai đoạn 2006 - 2012 tại địa phương đã xác định sự lưu hành của vi rút VNNB, vi rút Banna (BAV) và vi rút Nam Định (NDiV) trong quần thể muỗi Culex. Tuy nhiên, bức tranh tổng thể về các tác nhân vi rút gây bệnh trên người và đặc điểm sinh học phân tử của chúng trong suốt giai đoạn dài chưa được phân tích hệ thống. Do đó, luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Dương Thị Hiển, chuyên ngành Vi sinh y học (Mã số: 62 72 01 15), được thực hiện tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương nhằm giải quyết khoảng trống thực tiễn này.

Luận án xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định một số căn nguyên vi rút Arbo, vi rút đường ruột và vi rút Herpes gây hội chứng viêm não cấp tại Bắc Giang, 2004 - 2017.
2. Mô tả một số đặc điểm sinh học phân tử vi rút viêm não Nhật Bản, vi rút đường ruột gây hội chứng viêm não cấp tại Bắc Giang, 2004 - 2017.

• Đối tượng nghiên cứu: Bệnh nhân được chẩn đoán lâm sàng mắc HCVNC nghi do vi rút điều trị tại các bệnh viện trên địa bàn tỉnh Bắc Giang; các mẫu bệnh phẩm dịch não tủy (DNT) và huyết thanh (HT) thu thập từ bệnh nhân; các chủng vi rút VNNB và vi rút đường ruột (VRĐR) được phân lập hoặc phát hiện vật liệu di truyền.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Tỉnh Bắc Giang, thu thập bệnh phẩm tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bắc Giang, Bệnh viện Đa khoa Khu vực Lục Ngạn và Bệnh viện Sản Nhi Bắc Giang; phân tích xét nghiệm tại Khoa Vi rút - Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương và Phòng thí nghiệm Nagasaki - NIHE Friendship.
  • Thời gian: Giai đoạn 14 năm, từ năm 2004 đến năm 2017.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu dịch tễ học và vi sinh học về HCVNC trên thế giới và tại Việt Nam:

• Nghiên cứu quốc tế: Jmor và cộng sự (2008) phân tích tổng hợp từ 87 nghiên cứu toàn cầu chỉ ra tỷ lệ mắc HCVNC ở các nước phương Tây là 7,4/100.000 dân và vùng nhiệt đới là 6,34/100.000 dân. Tại Anh, nghiên cứu của Davison và cộng sự (giai đoạn 1989 - 1998) ghi nhận tỷ lệ mắc là 1,5/100.000 dân với 60% trường hợp không rõ căn nguyên; các nghiên cứu tiếp theo xác định vi rút đường ruột chiếm 52%, Herpes simplex virus (HSV) chiếm 29% và Varicella zoster chiếm 13%. Tại Mỹ, Trevathan và Trevino ghi nhận tỷ lệ mắc HCVNC giảm dần từ 7,4/100.000 (1950 - 1981) xuống 4,3/100.000 (1988 - 1997) với căn nguyên chính ban đầu là vi rút Arbo, nhưng đến giai đoạn 2011 - 2014 vi rút đường ruột chiếm ưu thế (51,6%) còn vi rút Arbo chỉ chiếm 1,1%. Tại châu Á, VNNB lưu hành ở khu vực có 2,7 tỷ dân; bên cạnh đó ghi nhận vi rút Nipah gây viêm não người lớn tại Malaysia (1998 - 1999) và vi rút Banna tại Trung Quốc, Indonesia.
• Nghiên cứu tại Việt Nam: Bệnh VNNB được Puyuelo H. và Prévot M. công bố lần đầu năm 1952 - 1953 qua 98 ca bệnh trong quân đội viễn chinh Pháp ở miền Bắc. Các nghiên cứu dịch tễ học phân tử của Phan Thị Ngà và cộng sự (1964 - 2011) xác định các chủng VNNB phân lập trước đây thuộc genotype III (đồng nhất với chủng Nakayama và Beijing-1), sau đó có sự xuất hiện và thay thế dần bởi genotype I từ sau năm 1990. Đối với các tác nhân khác, vi rút Nam Định (NDiV) thuộc họ Mesoniviridae được phân lập lần đầu năm 2002 tại Nam Định trên bệnh nhi 20 tháng tuổi; vi rút Banna thuộc họ Reoviridae được phát hiện trên muỗi và người; các chủng vi rút đường ruột (ECHO 30, EV71, Coxsackievirus) và Herpes simplex virus (HSV-1, HSV-2) được ghi nhận gây viêm não rải rác tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh qua các công trình của Phạm Nhật An và cộng sự.

Khoảng trống và vị trí của luận án: Phần lớn các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chỉ khảo sát đơn lẻ từng nhóm tác nhân, tập trung chủ yếu vào vi rút VNNB hoặc phân tích các vụ dịch ngắn hạn. Chưa có công trình nào theo dõi dọc thuần tập trong 14 năm liên tục (2004 - 2017) tại một địa bàn trọng điểm như Bắc Giang để đánh giá sự chuyển dịch cơ cấu căn nguyên giữa các nhóm vi rút Arbo (VNNB, BAV, NDiV), vi rút đường ruột và vi rút Herpes. Luận án định vị là công trình nghiên cứu vi sinh y học cung cấp dữ liệu toàn diện về căn nguyên vi rút gây HCVNC và sự tiến hóa phân tử của VNNB và VRĐR tại miền Bắc Việt Nam sau giai đoạn bao phủ vắc xin VNNB.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết về phân loại sinh học vi rút học, dịch tễ học bệnh truyền nhiễm và cơ chế sinh học phân tử của các nhóm vi rút hướng thần kinh:

• Khung phân loại tác nhân: Phân chia theo đường lây truyền (lây qua côn trùng tiết túc Arbo: VNNB, BAV, NDiV; lây qua đường tiêu hóa/hô hấp: VRĐR) và theo cấu trúc vật liệu di truyền (ARN sợi đơn dương: Flaviviridae - VNNB, Mesoniviridae - NDiV, Picornaviridae - VRĐR; ARN sợi kép phân đoạn: Reoviridae - BAV; ADN sợi kép: Herpesviridae - HSV).

Tác nhân vi rút	Họ vi rút	Cấu trúc hạt vi rút và bộ gen	Véc tơ / Đường truyền chính
Vi rút viêm não Nhật Bản (VNNB)	Flaviviridae (Flavivirus)	Hình cầu 40 - 50 nm, vỏ lipid kép; ARN đơn dương ~11 kb (mã hóa protein C, M, E và NS1-NS5)	Muỗi Culex tritaeniorhynchus đốt truyền từ lợn, chim nước
Vi rút Banna (BAV)	Reoviridae (Seadornavirus)	Hình cầu 60 - 70 nm, không vỏ; ARN sợi kép gồm 12 phân đoạn (862 - 3.747 bp)	Muỗi Culex, Aedes, Anopheles truyền từ vật nuôi, chim
Vi rút Nam Định (NDiV)	Mesoniviridae	Hình cầu 60 - 80 nm; ARN đơn dương ~20,192 kb	Muỗi Culex quinquefasciatus, Cx. vishnui, Cx. tritaeniorhynchus
Vi rút đường ruột (VRĐR)	Picornaviridae (Enterovirus)	Hình khối cầu 30 nm, không vỏ; ARN đơn dương ~7,4 kb (VP1, VP2, VP3, VP4)	Đường tiêu hóa (phân - miệng), giọt bắn đường hô hấp
Vi rút Herpes simplex (HSV)	Herpesviridae (Simplexvirus)	Hình cầu 120 - 200 nm, vỏ bọc; ADN sợi kép ~152 kb	Lây truyền trực tiếp qua tiếp xúc dịch tiết niêm mạc, nước bọt

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp nghiên cứu dịch tễ học phân tử, thu thập số liệu tiến cứu và hồi cứu từ năm 2004 đến năm 2017.
• Tiêu chuẩn lựa chọn: Bệnh nhân ở mọi lứa tuổi có hội chứng lâm sàng tổn thương não cấp tính (sốt cấp tính kèm thay đổi tri giác, co giật, dấu hiệu thần kinh khu trú hoặc tăng tế bào dịch não tủy) nhập viện tại các bệnh viện nghiên cứu ở Bắc Giang, có thu thập đủ mẫu DNT và/hoặc HT.
• Phương pháp xét nghiệm và kỹ thuật thực hiện:
  • Kỹ thuật miễn dịch: Sử dụng kỹ thuật MAC-ELISA (IgM Antibody Capture ELISA) phát hiện kháng thể IgM kháng vi rút VNNB và BAV trong DNT và huyết thanh. Kỹ thuật ELISA-NS1 phát hiện kháng nguyên phi cấu trúc NS1 của VNNB trong DNT.
  • Kỹ thuật sinh học phân tử: Áp dụng Realtime RT-PCR và RT-PCR phát hiện vật liệu di truyền ARN của VRĐR (sử dụng vùng gen bảo tồn 5'UTR), BAV (phân đoạn 12) và NDiV; Realtime PCR và PCR-ELISA phát hiện đoạn trình tự ADN đặc hiệu của HSV trong DNT.
  • Kỹ thuật phân lập vi rút: Nuôi cấy bệnh phẩm DNT trên dòng tế bào muỗi Aedes albopictus C6/36 đối với vi rút Arbo; tế bào Vero và RDa đối với vi rút đường ruột; kết hợp tiêm truyền nội não chuột ổ trắng 1 - 3 ngày tuổi.
  • Kỹ thuật giải trình tự gen và tin sinh học: Thực hiện phản ứng RT-PCR khuếch đại toàn bộ vùng gen E (vỏ bọc, 1.500 nucleotide) của VNNB bằng các cặp mồi chuyên biệt (Bảng 2.1) và vùng gen VP1 của VRĐR; giải trình tự nucleotide theo phương pháp Sanger. Xử lý dữ liệu trình tự, so sánh độ tương đồng (homology) và dựng cây phát sinh loài (phylogenetic tree) bằng phương pháp Neighbor-Joining hoặc Maximum Likelihood trên phần mềm BioEdit và MEGA.
• Biện pháp hạn chế sai số và đạo đức nghiên cứu: Mẫu bệnh phẩm được bảo quản nghiêm ngặt ở nhiệt độ -80°C; thực hiện chứng âm, chứng dương trong từng mẻ phản ứng PCR/ELISA; đề tài được thông qua bởi Hội đồng đạo đức trong nghiên cứu y sinh học của Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 tổng thuật các kiến thức kinh điển và cập nhật về hội chứng viêm não cấp:

• Phân tích định nghĩa, cơ chế bệnh sinh, bệnh cảnh lâm sàng từ khởi phát (sốt, đau đầu), toàn phát (rối loạn tri giác, co giật >80%, hội chứng màng não, liệt khu trú), tiến triển bán cấp đến hồi phục và di chứng.
• Trình bày chi tiết đặc điểm cấu trúc sinh học, tổ chức bộ gen, chu trình lây truyền tự nhiên, ổ chứa, véc tơ truyền bệnh, đặc điểm phân tử và tình hình dịch tễ của 5 tác nhân chính: vi rút VNNB (Flavivirus), vi rút Banna (Seadornavirus), vi rút Nam Định (Nidovirus), vi rút đường ruột (Enterovirus) và vi rút Herpes simplex (Simplexvirus).
• Đánh giá các phương pháp xét nghiệm chẩn đoán trực tiếp (quan sát kính hiển vi điện tử, nuôi cấy phân lập vi rút trên tế bào C6/36, Vero, RDa, phản ứng PCR/RT-PCR, Realtime PCR, giải trình tự Sanger, NGS) và chẩn đoán gián tiếp (MAC-ELISA, ức chế ngưng kết hồng cầu, trung hòa). Phân tích nguyên lý phân tích dịch tễ học phân tử thông qua các phần mềm tin sinh học.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp luận triển khai đề tài tại thực địa và phòng xét nghiệm:

• Xác định cụ thể đối tượng, tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân HCVNC, tiêu chuẩn loại trừ (viêm màng não mủ do vi khuẩn, sốt rét ác tính thể não, tổn thương não do chấn thương) và quy trình thu thập mẫu DNT, huyết thanh.
• Mô tả quy trình thao tác chuẩn (SOP) cho các kỹ thuật: MAC-ELISA chẩn đoán VNNB và BAV; kỹ thuật Realtime RT-PCR phát hiện VRĐR; Realtime PCR phát hiện HSV; kỹ thuật ELISA-NS1 phát hiện kháng nguyên VNNB trong DNT.
• Thiết lập quy trình nuôi cấy phân lập vi rút Arbo trên tế bào C6/36 và VRĐR trên tế bào Vero/RDa; quy trình tiêm truyền chuột ổ.
• Liệt kê trình tự các cặp mồi khuếch đại RT-PCR và giải trình tự toàn bộ 1.500 nucleotide vùng gen mã hóa protein vỏ E của vi rút VNNB (Bảng 2.1) cùng vùng gen VP1 của VRĐR.
• Quy định các thuật toán xử lý số liệu dịch tễ học, phân tích thống kê y học và dựng cây phát sinh loài.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả thu được từ mẫu bệnh nhân HCVNC tại Bắc Giang giai đoạn 2004 - 2017:

• Xác định tỷ lệ mắc theo căn nguyên: Tổng hợp kết quả xét nghiệm ELISA và sinh học phân tử xác định căn nguyên vi rút gây bệnh.

Nhóm tác nhân vi rút	Kỹ thuật chẩn đoán xác định	Tỷ lệ và đặc điểm phân bố tại Bắc Giang (2004 - 2017)
Vi rút đường ruột (VRĐR)	Realtime RT-PCR, phân lập tế bào	Là tác nhân chiếm tỷ lệ cao trong các căn nguyên xác định; xuất hiện quanh năm nhưng tăng cao vào các tháng hè; gặp chủ yếu ở trẻ em dưới 5 tuổi.
Vi rút viêm não Nhật Bản (VNNB)	MAC-ELISA (IgM DNT/HT), ELISA-NS1, RT-PCR gen E	Tỷ lệ mắc giảm dần theo các giai đoạn sau tiêm chủng; tính mùa vụ tập trung cao điểm vào tháng 5 - 7; độ tuổi trung bình mắc bệnh có xu hướng tăng dần lên nhóm trẻ lớn hơn.
Vi rút Banna (BAV)	MAC-ELISA IgM, RT-PCR phân đoạn 12	Ghi nhận sự lưu hành gây HCVNC rải rác trên địa bàn tỉnh; phân bố theo mùa hè - thu tương ứng với mật độ muỗi véc tơ.
Vi rút Nam Định (NDiV)	RT-PCR	Xác định được các ca bệnh dương tính với vật liệu di truyền của NDiV trong dịch não tủy của bệnh nhân HCVNC đã loại trừ VNNB.
Vi rút Herpes simplex (HSV)	Realtime PCR, PCR-ELISA	Ghi nhận các ca bệnh rải rác quanh năm, không mang tính mùa vụ rõ rệt, gặp ở cả trẻ nhỏ và người lớn.
Tình trạng đồng nhiễm	Phối hợp ELISA và PCR/RT-PCR	Ghi nhận một số trường hợp đồng nhiễm giữa vi rút Arbo với VRĐR hoặc giữa các chủng vi rút khác nhau.

• Đặc điểm dịch tễ học: Phân tích sự biến thiên ca bệnh theo thời gian (các năm 2004 - 2017 và phân bố theo tháng trong năm), theo không gian (phân bố tỷ lệ mắc/100.000 dân tại các huyện miền núi, trung du của tỉnh Bắc Giang như Lục Ngạn, Lục Nam, Yên Thế, Hiệp Hòa...) và theo nhóm tuổi, giới tính.
• Kết quả phân lập vi rút và phát hiện kháng nguyên NS1: Ghi nhận tỷ lệ phân lập thành công vi rút trên tế bào C6/36 và Vero/RDa; tỷ lệ phát hiện kháng nguyên NS1 VNNB trong DNT giai đoạn sớm của bệnh.
• Đặc điểm sinh học phân tử của vi rút VNNB: Phân tích trình tự 1.500 nucleotide vùng gen E của các chủng VNNB tại Bắc Giang. Kết quả dựng cây phát sinh loài chứng minh:
  • Sự tồn tại đồng thời của genotype I (GI) và genotype III (GIII) trong giai đoạn nghiên cứu, trong đó genotype I chiếm ưu thế tuyệt đối ở các năm về sau.
  • So sánh mức độ tương đồng nucleotide và nhận diện các đột biến acid amin thay thế đặc trưng trên protein E của các chủng phân lập tại Bắc Giang so với chủng Consensus và các chủng tham chiếu trong khu vực châu Á.
• Đặc điểm sinh học phân tử của vi rút đường ruột: Giải trình tự gen VP1 xác định sự lưu hành của nhiều typ huyết thanh VRĐR khác nhau (ECHO 30, Coxsackievirus, EV71...) gây tổn thương hệ thần kinh trung ương, trong đó ECHO 30 ghi nhận chiếm tỷ lệ ưu thế trong một số đợt bùng phát; phân tích khoảng cách di truyền nucleotide giữa các chủng phân lập tại địa phương.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 biện luận các phát hiện nghiên cứu trong mối tương quan với y văn trong nước và quốc tế:

• Bàn luận về sự thay đổi cơ cấu căn nguyên HCVNC tại Bắc Giang: Sự sụt giảm tỷ lệ VNNB là minh chứng thực tế cho hiệu quả của vắc xin, đồng thời làm nổi bật vai trò của các tác nhân trước đây ít được chẩn đoán như VRĐR, BAV, NDiV và HSV.
• So sánh phân bố theo mùa và nhóm tuổi giữa Bắc Giang (khí hậu miền Bắc có mùa đông lạnh, dịch mùa hè đỉnh điểm tháng 5 - 7) với các tỉnh phía Nam (lưu hành quanh năm) và các quốc gia lân cận (Trung Quốc, Ấn Độ).
• Bàn luận sâu về dịch tễ học phân tử của VNNB: Luận giải hiện tượng thay thế kiểu gen từ GIII sang GI tại Bắc Giang phù hợp với xu thế chung tại châu Á (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan); đánh giá hiệu lực bảo vệ chéo của vắc xin sản xuất từ chủng genotype III trước sự lưu hành chủ yếu của các chủng genotype I thực địa.
• Bàn luận về tính đa dạng di truyền của VRĐR, vai trò của ECHO 30 trong các vụ dịch viêm màng não - não vô khuẩn và ý nghĩa lâm sàng của việc chẩn đoán sớm HSV để điều trị thuốc đặc hiệu Acyclovir.
• Nêu rõ các ưu điểm (nghiên cứu dọc 14 năm, mẫu nghiên cứu lớn, áp dụng kết hợp kỹ thuật huyết thanh học và sinh học phân tử hiện đại) cùng các hạn chế nội tại của đề tài.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án mang lại các đóng góp cụ thể về mặt khoa học lý luận và thực tiễn y tế dự phòng:

• Đóng góp về lý luận và khoa học:
  • Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu dịch tễ học và vi sinh học toàn diện, có hệ thống trong suốt 14 năm (2004 - 2017) về phổ căn nguyên vi rút gây HCVNC tại một tỉnh miền núi - trung du phía Bắc.
  • Xác lập bằng chứng khoa học khẳng định sự lưu hành thực tế của các vi rút Arbo mới nổi gồm vi rút Banna (BAV) và vi rút Nam Định (NDiV) trên bệnh nhân HCVNC tại Việt Nam, bên cạnh tác nhân kinh điển VNNB.
  • Bổ sung dữ liệu sinh học phân tử về sự chuyển dịch genotype của vi rút VNNB từ genotype III sang genotype I tại thực địa Bắc Giang; cung cấp các trình tự gen E của VNNB và gen VP1 của VRĐR lưu hành tại Việt Nam lên ngân hàng gen quốc tế.
• Đóng góp về thực tiễn và ứng dụng:
  • Chứng minh sự cần thiết phải thay đổi chiến lược giám sát: Không chỉ tập trung xét nghiệm đơn thuần VNNB mà phải thiết lập quy trình chẩn đoán đa tác nhân (VRĐR, BAV, NDiV, HSV) đối với tất cả các trường hợp nghi ngờ HCVNC.
  • Nhấn mạnh vai trò của xét nghiệm PCR chẩn đoán sớm vi rút Herpes simplex (HSV) tại các cơ sở điều trị nhằm chỉ định sớm thuốc kháng vi rút đặc hiệu Acyclovir, giúp giảm tỷ lệ tử vong và hạn chế di chứng thần kinh.
  • Cung cấp bằng chứng thực tế định hướng các chương trình phòng chống véc tơ muỗi Culex và các can thiệp vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm để ngăn ngừa lây truyền vi rút đường ruột.
• Kiến nghị đề xuất từ luận án:
  • Đưa kỹ thuật Realtime RT-PCR phát hiện VRĐR và Realtime PCR phát hiện HSV vào danh mục xét nghiệm thường quy tại các bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh và trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC).
  • Tiếp tục duy trì tỷ lệ bao phủ vắc xin VNNB cho trẻ em, đồng thời theo dõi sự biến đổi kháng nguyên của các chủng VNNB genotype I để đánh giá tính tương thích miễn dịch của vắc xin hiện hành.
  • Mở rộng các nghiên cứu chuyên sâu nhằm xác định rõ cơ chế truyền bệnh và vai trò gây bệnh của vi rút Nam Định (NDiV) theo các tiêu chuẩn vi sinh học thực nghiệm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:
  • Nghiên cứu không thể thu thập trực tiếp mô tổ chức não của bệnh nhân sống để chẩn đoán căn nguyên trực tiếp mà chủ yếu dựa vào dịch não tủy và huyết thanh.
  • Tỷ lệ phân lập vi rút sống trên hệ thống tế bào còn hạn chế do đặc tính mẫn cảm của tế bào nuôi cấy và nồng độ vi rút trong dịch não tủy thường thấp ở thời điểm bệnh nhân nhập viện.
  • Phạm vi thu thập mẫu tập trung tại một tỉnh (Bắc Giang), chưa bao quát toàn bộ các vùng sinh thái dịch tễ khác nhau trên cả nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện các tiêu chuẩn sinh học xác định vai trò gây bệnh ở người của vi rút Nam Định theo tiêu chuẩn Koch.
  • Ứng dụng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) và giải trình tự toàn bộ hệ gen (Whole Genome Sequencing) để phát hiện các căn nguyên vi rút mới hoặc chưa rõ nguyên nhân trong các mẫu bệnh phẩm âm tính.
  • Theo dõi giám sát khả năng xuất hiện của vi rút VNNB genotype V tại miền Bắc Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho các đối tượng và lĩnh vực:

• Cán bộ y tế dự phòng và kiểm soát nhiễm khuẩn: Tham khảo mô hình phân bố dịch tễ học theo mùa, lứa tuổi và địa bàn của các nhóm vi rút Arbo và VRĐR để lập kế hoạch giám sát véc tơ, dự báo dịch và triển khai tiêm chủng.
• Bác sĩ lâm sàng truyền nhiễm, thần kinh và nhi khoa: Tham khảo các số liệu về tỷ lệ căn nguyên (đặc biệt là HSV và VRĐR) nhằm tối ưu hóa phác đồ chẩn đoán phân biệt và chỉ định điều trị sớm thuốc kháng vi rút đặc hiệu.
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Vi sinh y học, Dịch tễ học, Bệnh truyền nhiễm: Tham khảo chi tiết quy trình kỹ thuật MAC-ELISA, Realtime RT-PCR, thiết kế mồi giải trình tự gen E của VNNB, quy trình nuôi cấy tế bào C6/36, Vero/RDa và phương pháp phân tích phát sinh loài bằng phần mềm tin sinh học.

Câu hỏi thường gặp

1. Nghiên cứu đã xác định những nhóm căn nguyên vi rút chính nào gây hội chứng viêm não cấp tại Bắc Giang giai đoạn 2004 - 2017? Luận án xác định 3 nhóm căn nguyên vi rút chính gồm: nhóm vi rút Arbo do côn trùng tiết túc truyền (vi rút viêm não Nhật Bản - VNNB, vi rút Banna - BAV, vi rút Nam Định - NDiV), nhóm vi rút đường ruột (VRĐR / Enterovirus như ECHO 30, Coxsackievirus, EV71...) và nhóm vi rút Herpes (Herpes simplex virus - HSV).

2. Tại sao tỷ lệ tiêm vắc xin VNNB tại Bắc Giang đạt trên 90% nhưng số ca mắc HCVNC vẫn không giảm tương ứng? Mặc dù vắc xin VNNB đã khống chế thành công và làm giảm mạnh tỷ lệ HCVNC do chính vi rút VNNB gây ra, tổng số ca mắc HCVNC không giảm tương ứng là do sự hiện diện của các căn nguyên vi rút khác không có vắc xin phòng ngừa (như vi rút đường ruột, vi rút Banna, vi rút Nam Định và vi rút Herpes) tiếp tục lưu hành và gây bệnh trong quần thể.

3. Sự tiến hóa sinh học phân tử của vi rút viêm não Nhật Bản (VNNB) tại Bắc Giang có đặc điểm gì nổi bật? Kết quả phân tích trình tự 1.500 nucleotide vùng gen E của các chủng VNNB phân lập tại Bắc Giang chứng minh có sự lưu hành của cả genotype I (GI) và genotype III (GIII), trong đó genotype I dần thay thế genotype III và trở thành kiểu gen chiếm ưu thế chủ đạo trong các năm sau của giai đoạn nghiên cứu, tương thích với quy luật tiến hóa phân tử chung của VNNB tại khu vực châu Á.

4. Vi rút Banna và vi rút Nam Định thuộc họ vi rút nào và lây truyền qua véc tơ nào? Vi rút Banna (BAV) thuộc chi Seadornavirus, họ Reoviridae, có vật liệu di truyền là ARN sợi kép gồm 12 phân đoạn, lây truyền chủ yếu qua muỗi Culex, Aedes và Anopheles. Vi rút Nam Định (NDiV) thuộc họ Mesoniviridae, có vật liệu di truyền là ARN sợi đơn dương (~20,192 kb), được phát hiện và truyền qua các loài muỗi Culex (như Culex quinquefasciatus, Culex tritaeniorhynchus, Culex vishnui).

5. Ý nghĩa lâm sàng thực tiễn của việc phát hiện tác nhân HSV trong nghiên cứu này là gì? Viêm não do HSV (chủ yếu là HSV-1) có tỷ lệ tử vong lên tới 70% nếu không điều trị, nhưng đây là tác nhân duy nhất có thuốc kháng vi rút điều trị đặc hiệu (Acyclovir giúp giảm tỷ lệ tử vong xuống 19%). Việc ứng dụng kỹ thuật PCR phát hiện sớm ADN của HSV trong dịch não tủy giúp bác sĩ lâm sàng kịp thời chỉ định Acyclovir, tăng khả năng hồi phục hoàn toàn chức năng thần kinh cho bệnh nhân.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Dương Thị Hiển đã xác định được cơ cấu các căn nguyên vi rút gây hội chứng viêm não cấp tại tỉnh Bắc Giang giai đoạn 2004 - 2017, khẳng định vai trò quan trọng của vi rút đường ruột, vi rút Banna, vi rút Nam Định và Herpes simplex virus bên cạnh vi rút viêm não Nhật Bản. Công trình đã làm sáng tỏ đặc điểm dịch tễ học phân tử của vi rút viêm não Nhật Bản với sự chiếm ưu thế của genotype I thay thế genotype III, đồng thời phân tích tính đa dạng kiểu gen của các chủng vi rút đường ruột lưu hành. Các kết quả xét nghiệm và phân tích phả hệ cung cấp cơ sở khoa học thực chứng để ngành y tế điều chỉnh phác đồ xét nghiệm chẩn đoán đa tác nhân và hoàn thiện các giải pháp dự phòng, kiểm soát hội chứng viêm não cấp trong cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CHUNG VỀ HỘI CHỨNG VIÊM NÃO CẤP 1. Một số khái niệm Hội chứng viêm não cấp (HCVNC) là một tình trạng tổn thương não cấp tính biểu hiện trên lâm sàng bằng rối loạn tri giác, co giật, có thể kèm theo dấu hiệu thần kinh khu trú hoặc lan tỏa, tăng bạch cầu đơn nhân trong dịch não tủy, kết quả chẩn đoán hình ảnh sọ não và điện não đồ bất thường [1], [117]. Viêm não là tình trạng bệnh lý do viêm xảy ra ở một phần, nhiều phần hoặc toàn bộ tổ chức não, có thể bao gồm cả tủy sống, màng não và các rễ thần kinh [1].

Viêm não màng não là tình trạng viêm xảy ra cả ở tổ chức não và màng não, đây là thể bệnh lâm sàng thường gặp nhất của các viêm não cấp tính với biểu hiện lâm sàng, cận lâm sàng, tổ chức học ở cả não và màng não [1]. Viêm não tủy là tình trạng viêm cả tổ chức não và tủy sống. Lâm sàng ngoài triệu chứng của tổn thương não còn có các dấu hiệu của tổn thương tủy sống như rối loạn cảm giác, dấu hiệu liệt tủy, rối loạn cơ tròn [1]. Tình hình hội chứng viêm não cấp 1.

Tình hình hội chứng viêm não cấp trên thế giới HCVNC thường gây ra tình trạng bệnh cảnh lâm sàng nặng nề, thời gian nằm viện dài, sử dụng nhiều kỹ thuật chẩn đoán và biện pháp điều trị tốn kém nhưng lại để lại nhiều di chứng nặng nề, thậm chí tử vong. Hầu hết các ca bệnh HCVNC không xác định được căn nguyên trực tiếp từ tổ chức não mà phải xác định tác nhân gây bệnh thông qua xét nghiệm huyết thanh, miễn dịch, sinh học phân tử. từ dịch não tủy, máu hoặc các bệnh phẩm lấy từ các vị trí ngoài hệ thống thần kinh trung ương. Trong số tác nhân gây HCVNC, chỉ có khoảng 10% căn nguyên có thuốc điều trị đặc hiệu cho các tác nhân như vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng (sốt rét thể não) và một số loại vi rút gây viêm não như Herpes simplex, Varicella zoster; còn phần lớn các trường hợp HCVNC (90%) không có điều trị đặc hiệu [108], [133].

luan an 4 Trong một nghiên cứu phân tích của Jmor và cộng sự năm 2008 tập hợp từ 87 nghiên cứu về HCVNC trên toàn thế giới cho thấy tỷ lệ ở các nước phương Tây những năm gần đây là 7,4/100.000 dân, trong đó ở trẻ em là 10,5 đến 13,8/100.000 trẻ; tỷ lệ này trên người trưởng thành là khoảng 2,2/100. Điều đáng lưu ý là tỷ lệ mắc HCVNC ở các nước phương tây và các nước vùng nhiệt đới khác nhau không đáng kể, thậm chí ở các nước phương tây này còn cao hơn. Tỷ lệ mắc HCVNC ở các nước vùng nhiệt đới là 6,34/100. Nghiên cứu tại Anh giai đoạn 1989-1998 cho thấy tỷ lệ mắc HCVNC là 1,5 /100000, trong đó 40% là xác định được nguyên nhân, còn lại 60% là viêm não vi rút không xác định.

Những năm gần đây việc tăng cường sử dụng phương pháp chẩn đoán bằng sinh học phân tử, căn nguyên gây HCVNC xác định bởi phòng xét nghiệm đã tăng lên 7 lần [66]. Mặc dù là căn nguyên chính gây HCVNC nhưng những hiểu biết và nghiên cứu về các tác nhân vi rút gây HCNVC còn chưa được đầy đủ. Vai trò gây bệnh của các căn nguyên vi rút gây HCVNC rất khác nhau tùy theo lứa tuổi, mùa cũng như vị trí địa lý. Có căn nguyên mang tính toàn cầu như viêm não cấp do vi rút nhóm herpes; nhưng cũng có những căn nguyên mang tính khu vực, điển hình là viêm não cấp do các vi rút nhóm Arbo [32], [60], [108], [115], [131].

Tại các nước châu Âu và Mỹ, nhờ sự phát triển của các kỹ thuật chẩn đoán, tỷ lệ xác định được căn nguyên vi rút lên tới 50%. Tại Anh, số lượng ca bệnh viêm não cấp do vi rút tăng trên tất cả các nhóm tuổi từ tỷ lệ mắc 0,6/100. Độ tuổi trung bình là 30,6, với 1/3 trường hợp là trẻ em. Vi rút đường ruột (VRĐR) là căn nguyên chính chiếm 52%, sau đó là vi rút herpes simplex (HSV) 29% và varicella zoster 13% [66].

Tại Phần Lan căn nguyên chính gây HCVNC ở người lớn là VRĐR (26%), HSV týp 2 (17%) và 9% là vi rút Arbo [75]. Tại Thụy Điển, tỷ lệ HCVNC do HSV tip 1 là 0,22/100.000 dân, tỷ lệ tử vong 14%, di chứng thần kinh tâm thần là 22% [29]. Tại Mỹ, giai đoạn 1950-1981, tỷ lệ mắc HCVNC hàng năm là 7,4/100.000 dân, tỷ lệ mắc giảm dần theo thời gian. Trong nghiên cứu của Trevio cho thấy tỷ lệ mắc trên 100.000 dân từ năm 1988 - 1997 là 4,3, căn nguyên chính là vi rút Arbo [55].

Trong nghiên cứu dịch tễ học luan an 5 HCVNC giai đoạn 2011-2014, tỷ lệ căn nguyên viêm não ở người lớn có sự thay đổi, tỷ lệ do vi rút Arbo chỉ chiếm 1,1%, trong khi đó căn nguyên chính là do VRĐR chiếm 51,6% và HSV là 8,3% [54]. Ở châu Á, HCVNC khá phổ biến, trong đó căn nguyên do vi rút VNNB được xác định là tác nhân hàng đầu gây HCVNC cho trẻ em trong khu vực Châu Á Thái bình Dương bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, phần viễn đông nước Nga, Đài Loan, n Độ, Pakistan, Nepal, Papua New Guinea, Bangladesh, Australia. và toàn bộ các nước Đông Nam Á với dân số khoảng 2,7 tỷ người, trong đó trẻ em dưới 15 tuổi có nguy cơ mắc bệnh cao hơn là hơn 1 tỷ [36], [59], [70], [125], [132]. Tại n Độ, HCVNC có tỷ lệ mắc và tử vong rất cao, nguyên nhân được xác định chủ yếu là vi rút và vi khuẩn.

Trong đó vi rút VNNB là một trong những nguyên nhân chính gây HCVNC [59], [60]. Nghiên cứu tại Malaysia giai đoạn 1997-2006 cho thấy trong số ca mắc bệnh VNNB, 92% là trẻ em từ 12 tuổi trở xuống, 8% bệnh nhân là trẻ lớn và người lớn. Nhưng trong những năm 1998-1999, vi rút Nipah, một loại vi rút lây truyền trực tiếp qua đường hô hấp được xác định là tác nhân vi rút mới gây HCVNC chủ yếu cho người lớn ở nước này [36], [93]. Tại Philippine, vi rút VNNB được xác định là một nguyên nhân hàng đầu gây bệnh viêm não ở người, chiếm 15% số ca mắc HCVNC.

Tuy chưa có công bố về nguyên nhân các tác nhân vi rút khác gây HCVNC ở Philippine, nhưng với minh chứng về sự lưu hành của vi rút Banna trong quần thể muỗi ở quốc đảo, cho thấy vi rút Banna có thể cũng là nguyên nhân gây HCVNC ở Philippine [64], [129]. Tình hình hội chứng viêm não cấp ở Việt Nam Tại Việt Nam, HCVNC được nghiên cứu đến từ thế kỷ trước, trong đó VNNB được biết từ năm 1952 theo công bố của hai tác giả người Pháp là Puyuelo H và Prévot M. Năm 1953 hai tác giả người Pháp này đã có một báo cáo về 98 trường hợp VNNB trong quân đội viễn chinh Pháp tại miền Bắc Việt Nam. Giám sát HCVNC nghi ngờ do vi rút là cơ sở để chẩn đoán/giám sát bệnh nhân VNNB, giám sát trong nhiều năm cho thấy trong các khoảng thời gian khác nhau, tỷ lệ mắc VNNB có sự thay đổi do tác động của vắc xin phòng bệnh.

Cụ thể, tỷ lệ mắc VNNB luan an 6 hàng năm dao động trong khoảng 4,16-4,78/100. Tình hình hội chứng viêm não cấp ở Bắc Giang Bắc Giang là một tỉnh miền núi phía Bắc, có địa hình trung du xen lẫn với vùng đồi, núi, có canh tác nông nghiệp nuôi lợn và trồng lúa nước. Bắc Giang có diện tích 3848,9 km2, dân số trung bình là 1588,5 nghìn người. Tình hình bệnh truyền nhiễm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang diễn biến tương đối phức tạp, theo hệ thống giám sát bệnh, hằng năm trên địa bản tỉnh ghi nhận trung bình khoảng 16 - 20 loại bệnh truyền nhiễm trong 42 bệnh thuộc danh mục phải báo cáo theo quy định của Bộ Y tế.

HCVNC do vi rút luôn là vấn đề sức khỏe nổi trội của tỉnh Bắc Giang trong nhóm các bệnh truyền nhiễm được ghi nhận trong nhiều năm qua. Tại Bắc Giang tỷ lệ mắc HCVNC giai đoạn 1995-1999 là 12,5/100. Những nghiên cứu liên quan đến việc phát hiện các tác nhân gây HCVNC ở Bắc Giang được đề cập sau vụ dịch viêm não cấp năm 1999 có 203 trường hợp mắc và 66 tử vong (căn nguyên vi rút VNNB được xác định là 33,3%, số còn lại không rõ căn nguyên) với đặc điểm lâm sàng xuất hiện đột ngột và diễn biến rất nhanh. Ðể khống chế số mắc và số tử vong do HCVNC ở Bắc Giang, vắc xin VNNB đã được tăng cường sử dụng để phòng bệnh cho trẻ em từ 1- 5 tuổi trong toàn tỉnh (năm 2000 có 63,9% trẻ em được tiêm phòng vắc xin, năm 2004 có trên 90% trẻ em được tiêm phòng vắc xin) nhưng số các trường hợp HCVNC nghi ngờ do vi rút không giảm nhiều, các vụ dịch vẫn xảy ra mang tính chất chu kỳ 2 - 3 năm (1999, 2001, 2004).

Ðặc biệt năm 2007 và 2008 là hai năm liên tiếp và năm 2011 có số trường hợp HCVNC ở Bắc Giang được ghi nhận cao. Ngoài một số ca bệnh có biểu hiện lâm sàng xuất hiện đột ngột và diễn biến nhanh đã được xác định có thể do hoạt chất hạ đường huyết trong trái cây vải [90], những tác nhân khác chưa được nghiên cứu một cách hệ thống, nên rất cần có một nghiên cứu tổng thể trong một khoảng thời gian nhất định để xác định các tác nhân gây bệnh để định hướng cho việc phòng bệnh được hiệu quả. Căn nguyên gây hội chứng viêm não cấp Các căn nguyên gây HCVNC rất đa dạng như vi khuẩn, vi rút, nấm, ký sinh trùng, hóa chất, độc chất, rối loạn chuyển hóa, phản ứng tự miễn sau tiêm vắc xin. Tuy nhiên, hơn 60% các trường hợp HCVNC không xác định được căn nguyên gây bệnh [34], [55], [59], [69].

Tại n Độ, chỉ có khoảng 20 - 30% số trường hợp HCVNC xác định được căn nguyên [63]. Trong các căn nguyên gây HCVNC, phần lớn được xác định là do vi rút và số loại tác nhân vi rút được phát hiện có liên quan đến HCVNC càng ngày càng tăng [70], [77], [108], [122]. Căn nguyên vi rút gây hội chứng viêm não cấp Hiện nay đã phát hiện hơn 100 loại vi rút có khả năng gây nên HCVNC.