Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC CĂN CỨ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của các căn cứ quyết định hình phạt 1. Khái niệm căn cứ quyết định hình phạt 1. Khái niệm quyết định hình phạt Mục đích hướng tới của hình phạt chỉ có thể đạt được khi hình phạt đó được áp dụng chính xác, thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật đồng thời tạo cơ hội, giáo dục người phạm tội trở thành công dân có ích cho xã hội.
Khi hình phạt bị áp dụng không chính xác, có thể quá nhẹ hoặc quá nặng sẽ dẫn đến mục đích của hình phạt không đạt được, làm người dân mất đi niềm tin vào công lý và Nhà nước/ Quyết định hình phạt là chế định quan trọng trong cả lý luận lẫn thực tiễn, tuy nhiên nghiên cứu pháp luật hình sự qua các thời thì thì khái niệm quyết định hình phạt chưa được ghi nhận trong văn bản pháp luật; mà chỉ được đưa ra trong các giáo trình, các bài viết nghiên cứu luật như: Giáo trình của khoa Luật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội: “Quyết định hình phạt là việc Toà án lựa chọn loại hình phạt cụ thể (bao gồm hình phạt chính và có thể cả hình phạt bổ sung) với mức độ cụ thể trong phạm vi luật định để áp dụng đối với người phạm tội”[7]. Tác giả Đinh Văn Quế cho rằng: “Quyết định hình phạt là việc Toà án lựa chọn hình phạt buộc người bị kết án phải chấp hành. Toà án lựa chọn loại hình phạt nào, mức phạt bao nhiêu, phải tuân theo những quy định của Bộ luật hình sự”[21]. 6 luan an Tác giả Lê Văn Đệ cho rằng “Quyết định hình phạt là sự lựa chọn loại hình phạt và xác định mức hình phạt cụ thể trong phạm vi luật định để áp dụng đối với người phạm tội cụ thể”[9].
Từ sự phân tích trên học viên đồng tình với quan điểm của tác giả Võ Khánh Vinh là: Quyết định hình phạt là một giai đoạn, một nội dung của áp dụng pháp luật hình sự thể hiện ở việc Tòa án lựa chọn loại,mức và các biện pháp áp dụng thay thế hình phạt cụ thể được quy định trong điều luật (khoản điều luật) theo một thủ tục nhất định để áp dụng đối với người phạm tội thể hiện trong bản án buộc tội. Khái niệm căn cứ quyết định hình phạt Theo từ điển Tiếng Việt, căn cứ được hiểu là “cái làm chỗ dựa, làm cơ sở để lập luận hoặc hành động”[44]. Khái niệm căn cứ quyết định hình phạt từ trước đến nay chưa được giáo trình Luật hình sự của các cơ sở chuyên đào tạo luật đề cập tới. Hiện nay trong bộ luật hình sự chưa có khái niệm về các căn cứ quyết định hình phạt.
Đã có nhiều tác giả đưa ra khái niệm, có thể kể đến như: Tác giả Võ Khánh Vinh cho rằng: “Các căn cứ quyết định hình phạt là những đòi hỏi cơ bản có tính nguyên tắc do luật hình sự quy định hoặc do giải thích luật mà có, buộc Toà án phải tuân theo khi quyết định hình phạt đối với người thực hiện tội phạm”[43]. Tác giả Đinh Văn Quế cho rằng: “Căn cứ quyết định hình phạt là những yêu cầu cơ bản (là chỗ dựa) buộc Toà án phải tuân theo khi quyết định hình phạt đối với tội phạm”[21]. Các khái niệm này, nhìn chung đều đã chỉ ra được bản chất của căn cứ quyết định hình phạt là những đòi hỏi, yêu cầu có tính bắt buộc Toà án phải tuân theo khi quyết định hình phạt. Trên cơ sở tiếp thu các quan điểm nêu 7 luan an tren, có hiểu căn cứ quyết định hình phạt như sau: Căn cứ quyết định hình phạt là những đòi hỏi cụ thể, có tính khách quan, do Bộ luật hình sự quy định mà Hội đồng xét xử bắt buộc phải tuân thủ để không chỉ đảm bảo cho hình phạt được quyết định một cách khách quan, đúng pháp luật mà còn nhằm đạt được các mục đích của hình phạt ở mức cao nhất khi áp dụng đối với người phạm tội bị kết án.
Đặc điểm căn cứ quyết định hình phạt Thứ nhất: Căn cứ quyết định hình phạt mang tính tất yếu trong hoạt động quyết định hình phạt. Tính đúng đắn của quyết định hình phạt được dựa trên các căn cứ mà Hội đồng xét xử áp dụng để quyết định hình phạt. Vì vậy, đòi hỏi tất yếu đặt ra mỗi yêu cầu trong các căn cứ này phải thể hiện rõ bản chất, nội dung. Nội dung cụ thể, rõ ràng là Điều kiện cần cho việc nhận thức, tuy nhiên hoạt động áp dụng công bằng, khách quan, công tâm lại là Điều kiện đủ cho quyết định hình phạt của Hội đồng xét xử.
Vì vậy, căn cứ quyết định hình phạt tuy là những đòi hỏi có nội dung cụ thể nhưng những đòi hỏi đó phải có tính khách quan, không phụ thuộc vào ý thức chủ quan của người áp dụng. Đó chính là các quy định của BLHS; tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội; nhân thân người phạm tội; các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự. Đây là những yếu tố có tính khách quan, đặc trưng, tổng hợp chung nhất cho tất cả các trường hợp phạm tội, có ý nghĩa quyết định đến tính đúng đắn, hợp pháp của toàn bộ hoạt động quyết định hình phạt. Chính vì vậy, chúng đã được nhà làm luật xác định và lựa chọn làm căn cứ cho việc quyết định hình phạt trong từng trường hợp phạm tội cụ thể.
Thứ hai: Căn cứ quyết định hình phạt mang tính pháp lý bắt buộc phải chấp hành 8 luan an Để tránh việc lạm dụng, áp dụng tùy tiện các căn cứ trong quyết định hình phạt, thì văn bản duy nhất quy định các căn cứ này chính là Bộ luật hình sự, theo đó chỉ các căn cứ được quy định trong BLHS mới có giá trị áp dụng trong thực tiễn quyết định hình phạt. Bất cứ các căn cứ nào khác không được quy định trong BLHS đều không được áp dụng trong quyết định hình phạt để đảm bảo tính thống nhất. Có như vậy mới đảm bảo tính khách quan và nhằm giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự của người phạm tội, cùng với đó nguyên tắc công bằng đối với người phạm tội mới được đảm bảo. Thứ ba: Căn cứ quyết định hình phạt là cơ sở để quyết định hình phạt đúng đắn, khách quan không để xảy ra tình trạng oan sai.
Điều đó đã khẳng định chỉ khi nào việc quyết định hình phạt được thực hiện dựa trên cơ sở tuân thủ đầy đủ căn cứ quyết định hình phạt thì mới có khả năng để đạt được kết quả tốt. Vì vậy, khi đã được quy định trong BLHS, căn cứ quyết định hình phạt chính là những đòi hỏi cụ thể của luật hình sự, bắt buộc Hội đồng xét xử phải tuân thủ khi quyết định hình phạt. Những đòi hỏi đó, hoàn toàn không cho phép việc quyết định hình phạt một cách tuỳ tiện. Mọi trường hợp quyết định hình phạt không tuân thủ căn cứ quyết định hình phạt sẽ làm cho hình phạt được tuyên không có căn cứ pháp luật, vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc pháp chế XHCN của luật hình sự nói chung và trong quyết định hình phạt nói riêng.
Nếu đặt trong mối quan hệ giữa quyết định hình phạt với các căn cứ quyết định hình phạt thì có thể thấy các căn cứ quyết định hình phạt chính là chuẩn mực, cơ sở đánh giá tính hợp pháp của quyết định hình phạt. Nếu quyết định hình phạt không tuân thủ hoặc có dựa trên căn cứ luật định nhưng việc nhận thức và áp dụng không đúng thì việc quyết định hình phạt cũng trở nên vô nghĩa và còn gây ra những tác hại rất lớn cho chính bản thân người bị kết án và xã hội. Chính vì vậy, khi quyết định hình phạt, Hội đồng xét xử không chỉ bắt buộc phải dựa vào các căn cứ quyết 9 luan an định hình phạt đã được luật định mà còn bắt buộc phải nhận thức đúng và tuân thủ triệt để căn cứ quyết định hình phạt thì hình phạt được quyết định mới có tính nghiêm minh, công bằng, đúng pháp luật, phù hợp với đòi hỏi và lợi ích chung của xã hội. Thứ tư: Căn cứ quyết định hình phạt giúp thực hiện đúng đắn mục đích của hình phạt là trừng trị và giáo dục.
Như đã nghiên cứu, quyết định hình phạt đúng là cơ sở để đạt được các mục đích của hình phạt. Như vậy, hình phạt được áp dụng đối với người bị kết án đã không đạt được các mục đích trong thực tiễn. Với những lý do đó, theo chúng tôi, suy cho cùng, tuân thủ căn cứ quyết định hình phạt không chỉ đảm bảo cho hình phạt được quyết định đúng mà quan trọng hơn còn là Điều kiện quyết định để đạt được các mục đích của hình phạt ở mức cao nhất. Ý nghĩa của việc quy định các căn cứ quyết định hình phạt Việc quy định các căn cứ quyết định hình phạt trong BLHS có các ý nghĩa sau: Một là, là căn cứ pháp lý để Tòa án quyết định hình phạt: Quyết định hình phạt là hoạt động áp dụng hình phạt của HĐXX (Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân) được thực hiện sau hoạt động định tội danh, bởi không có tội danh thì không thể có hình phạt.
Theo đó, trên cơ sở tội danh Hội đồng xét xử phải lựa chọn và quyết định được loại hình phạt trong giới hạn luật định, tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội. Căn cứ quyết định hình phạt là những yêu cầu cơ bản, là cơ sở pháp lý giúp cho Hội đồng xét xử xác định đúng loại và mức hình phạt cụ thể, phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội trong phạm vi giới hạn của khung hình phạt mà điều luật về tội phạm đã quy 10 luan an định. Đây cũng là căn cứ xác định việc quyết định hình phạt của Hội đồng xét xử có chính xác hay không. Hai là, căn cứ QĐHP là điều kiện cần thiết để giới hạn tính tùy nghi trong việc áp dụng QĐHP.
Các căn cứ quyết định hình phạt chỉ được ghi nhận trong BLHS, theo đó xác định rõ khi chủ thể áp dụng pháp luật cần tuân thủ chặt chẽ những căn cứ này, mọi quyết định hình phạt không theo căn cứ quy định trong BLHS đều bị coi là trái pháp luật. Đây được coi là việc giới hạn cần thiết trong việc hạn chế sự tùy nghi của chủ thể áp dụng.