CHƯƠNG 1 – CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THỰC HIỆN CÔNG VIỆC 1. Khái niệm hệ thống đánh giá kết quả thực hiện công việc Đánh giá là quá trình so sánh, đối chiếu thực tế với những tiêu chuẩn đã định sẵn để rút ra mức độ phù hợp của các bộ phận, các mối liên kết bên trong sự vật với những chuẩn mực, quy định của nó (Trần Xuân Cầu, 2002). Công việc là tất cả những nhiệm vụ được thực hiện bởi cùng một người lao động hoặc tất cả những nhiệm vụ giống nhau được thực hiện bởi một số người lao động (Nguyễn Vân Điềm & PGS.TS Nguyễn Ngọc Quân, 2006). Kết quả thực hiện công việc là mức độ hoàn thành công việc của người lao động trong một giai đoạn nào đó (Paul R.
Đánh giá kết quả thực hiện công việc là sự đánh giá có hệ thống và chính thức về tình hình, mức độ hoàn thành công việc của người lao động trong quan hệ so sánh với các tiêu chuẩn được xây dựng và thảo luận về sự đánh giá đó với người lao động (Nguyễn Vân Điềm & Nguyễn Ngọc Quân, 2006). Như vậy, đánh giá kết quả thực hiện công việc bao gồm cả một tiến trình có tính hệ thống, tức là nó phải được thực hiện theo qui trình, trình tự, bao gồm các yếu tố cơ bản, có mối liên hệ mật thiết với nhau, đó là: các tiêu chuẩn, tiêu chí thực hiện công việc, đo lường sự thực hiện công việc theo các tiêu chuẩn đã định và thông tin phản hồi giữa người lao động với bộ phận quản lý. Không những mang tính hệ thống, đánh giá kết quả thực hiện công việc còn đòi hỏi tính chính thức, nghĩa là việc đánh giá phải có mục đích rõ ràng, kế hoạch được xây dựng chi tiết theo một trình tự đồng bộ và chặt chẽ và phải được tiến hành một cách công khai. Đánh giá công việc và đánh giá kết quả thực hiện công việc là hai khái niệm khác nhau, đối tượng của đánh giá công việc là một công việc cụ thể nào đó, còn đối tượng của đánh giá kết quả thực hiện công việc là con người trong quá trình hoàn thành nhiệm vụ của họ.
123doc 5 Hệ thống đánh giá kết quả thực hiện công việc bao gồm toàn bộ quy trình đánh giá, phương pháp đánh giá, các tiêu chuẩn công việc, các biểu mẫu đánh giá… được sử dụng chính thức và công khai để đánh giá kết quả thực hiện công việc của nhân viên trong một tổ chức. Hệ thống đánh giá là nền tảng cho tiến trình của tổ chức trong việc tuyển dụng, xem xét lương, thưởng, thăng tiến và phát triển nghề nghiệp của người lao động…(Scheryer, 2005) Trong môi trường cạnh tranh cao, quá trình thay đổi, phát triển diễn ra liên tục, các tổ chức dành rất nhiều thời gian, công sức, nhân lực và những nguồn tài chính để thiết lập hệ thống đánh giá kết quả cũng như đo lường kết quả thực hiện công việc của nhân viên để đánh giá quá trình đạt được các mục tiêu chiến lược. Mỗi tổ chức sẽ tự chọn phương pháp và xây dựng cho mình một hệ thống đánh giá kết quả phù hợp với tình hình hoạt động của mình như: phương pháp bảng điểm, phương pháp quản trị theo mục tiêu (MBO), phương pháp phân tích định lượng … 1. Mục đích đánh giá kết quả thực hiện công việc của nhân viên Đánh giá thực hiện công việc là một hoạt động quan trọng trong công tác quản trị nhân sự.
Việc đánh giá giúp khẳng định năng lực, khả năng của nhân viên. Đây là cơ sở giúp doanh nghiệp tuyển mộ, tuyển chọn, phát triển nguồn nhân lực hiện tại, đồng thời giúp doanh nghiệp xây dựng các chế độ thù lao hợp lý, đưa ra quyết định quản lý về nhân sự một cách công bằng chính xác. Theo Trần Kim Dung (2013) thì mục đích đánh giá kết quả thực hiện công việc của nhân viên như sau: - Cung cấp thông tin phản hồi cho nhân viên: mọi nhân viên đều muốn biết cấp trên nhìn nhận hiệu quả công việc của họ ra sao. Vì vậy, cần phải thường xuyên cho nhân viên biết kết quả đánh giá về hiệu quả công việc của họ, dù là tích cực hay tiêu cực đều có ý nghĩa rất quan trọng.
Nhờ đó nhân viên có thể biết được những điểm cần khắc phục về kỹ năng, kiến thức và cả thái độ. Công việc đánh giá càng diễn ra thường xuyên liên tục càng tốt, để qua đó nhân viên biết được chính xác vị trí của mình, đồng thời cấp quản lý cũng thể hiện được sự quan tâm đối với nhân viên thay vì chỉ thu thập thông tin mà không có phản hồi hoặc chỉ phản hồi vào một thời điểm cuối kỳ nào đó. Nếu việc phản hồi thường xuyên đã có tác động tốt thì 123doc 6 cuộc họp chính thức về việc đánh giá nhân viên sẽ không chứa nhiều điều bất ngờ đối với nhân viên. - Kích thích, động viên nhân viên: thông qua quá trình đánh giá, nhân viên biết được tổ chức luôn ghi nhận những đóng góp của mình cho tổ chức, từ đó giúp cho nhân viên có tinh thần trách nhiệm, nổ lực và sáng tạo trong công việc để thực hiện công việc tốt hơn.
- Lập các kế hoạch nguồn nhân lực: cung cấp thông tin làm cơ sở cho việc lập các kế hoạch nguồn nhân lực như đào tạo, trả lương, khen thưởng, thuyên chuyển nhân viên, cải tiến cơ cấu tổ chức… - Phát triển nhân viên: việc đánh giá kết quả thực hiện công việc giúp tổ chức xác định người lao động nào cần đào tạo lại, đào tạo ở lĩnh vực nào để phát huy tối đa tiềm năng của cá nhân và đóng góp nhiều nhất cho doanh nghiệp. - Truyền thông, giao tiếp: hệ thống đánh giá kết quả làm cơ sở cho những cuộc theo luận giữa cấp trên và cấp dưới về vấn đề liên quan đến công việc. Thông qua sự tương tác và quá trình phản hồi hiệu quả, hai bên hiểu nhau tốt hơn, quan hệ tốt đẹp hơn. Đồng thời, phát triển sự hiểu biết về công ty thông qua đàm thoại về các cơ hội và hoạch định hướng nghề nghiệp.
- Tuân thủ quy định pháp luật: hệ thống đánh giá kết quả là cơ sở khách quan, công bằng cho việc thăng cấp, khen thưởng và kỷ luật. - Hoàn thiện hệ thống quản trị nguồn nhân lực của doanh nghiệp: các thông tin đánh giá năng lực và kết quả thực hiện công việc của nhân viên sẽ giúp doanh nghiệp kiểm tra lại chất lượng của các hoạt động quản trị nguồn nhân lực khác như tuyển chọn, định hướng và hướng dẫn công việc, đào tạo, trả công … Đánh giá kết quả thực hiện công việc sẽ có tác động lên cả tổ chức lẫn cá nhân. Nhân viên, đặc biệt là những người có xu hướng tự đánh giá thấp mình, những người có kết quả thực hiện công việc không cao hoặc những người không tin tưởng là việc đánh giá là công bằng, hợp lý sẽ cảm thấy lo lắng, sợ hãi, thậm chí không an tâm khi làm việc trong doanh nghiệp. Ngược lại, những nhân viên thực hiện công việc ở mức độ xuất sắc, có nhiều tham vọng, cầu tiến sẽ coi việc đánh giá kết quả 123doc 7 thực hiện công việc như những cơ hội giúp họ khẳng định vị trí của họ trong doanh nghiệp và thêm cơ hội thăng tiến trong nghề nghiệp.
Nội dung, trình tự thực hiện đánh giá kết quả thực hiện công việc Một hệ thống đánh giá kết quả thực hiện công việc bao gồm ba yếu tố cơ bản: các tiêu chuẩn thực hiện công việc, đo lường sự thực hiện công việc, và sự phản hồi thông tin. Các doanh nghiệp thường có nhiều cách đánh giá khác nhau, phần lớn doanh nghiệp thường thực hiện đánh giá theo nội dung, trình tự sau: 1. Xác định các tiêu chí cơ bản cần đánh giá 1. Xác định các tiêu chí đánh giá trên cơ sở phân tích công việc và bảng mô tả công việc: Phân tích và bảng mô tả công việc là việc đầu tiên cần phải làm của mọi nhà Quản trị nhân sự, là cơ sở cho những công tác quản lý (McNeil, 2004).
Để xác định được tiêu chí đánh giá công việc cho việc đo lường mức độ hoàn thành công việc của nhân viên, người lãnh đạo cần phải nắm và hiểu được công việc của nhân viên. Phân tích công việc giúp nhà quản trị xác định điều kiện tiến hành, các chức năng, nhiệm vụ, trách nhiệm, quyền hạn khi thực hiện công việc và các phẩm chất, kỹ năng nhân viên cần thiết phải có để thực hiện tốt công việc. Bảng mô tả công việc là văn bản liệt kê các nhiệm vụ, chức năng, các mối quan hệ trong công việc, các điều kiện làm việc, yêu cầu kiểm tra, giám sát và các tiêu chuẩn cần đạt được khi thực hiện công việc. Bảng mô tả công việc giúp nhân viên biết được công việc mình phải làm, và căn cứ vào nội dung bảng mô tả công việc, người lãnh đạo sẽ xác định được mục tiêu, định lượng công việc của nhân viên để đạt được các mục tiêu đề ra.
Căn cứ vào phân tích công việc và bảng mô tả công việc, người lãnh đạo có thể xác định những yêu cầu về tiêu chuẩn đối với nhân viên, từ đó đưa ra thang điểm đánh giá phù hợp. Các yêu cầu đối với tiêu chí đánh giá kết quả thực hiện công việc: Theo Trần Kim Dung (2013) thì các tiêu chí đánh giá cần đáp ứng nguyên tắc SMART: 123doc 8 - Tiêu chí đánh giá phải cụ thể, chi tiết (Specific): các tiêu chí phải phản ánh được sự khác biệt giữa người thực hiện công việc tốt và người thực hiện công việc không tốt. - Tiêu chí đành giá phải đo lường được (Measurable): các tiêu chí đánh giá phải đo lường được và không quá khó khăn trong việc thu thập dữ liệu hoặc dữ liệu quá phân tán. - Tiêu chí phải phù hợp với thực tiễn (Attainable/Achievable): các tiêu chí thực hiện công việc gắn với kết quả thực tế, khả thi, hợp lý.
- Tiêu chí đánh giá có thể tin cậy được (Relevant): các tiêu chí đo lường thực hiện công việc phải nhất quán, đáng tin cậy. Những người đánh giá khác nhau cùng xem xét kết quả thực hiện của một nhân viên, thì phải có các kết luận không quá khác nhau về kết quả thực hiện của nhân viên đó. - Thời gian thực hiện/hoàn thành công việc (Time-Bound): tiêu chí đánh giá xem xét kết quả hoàn thành công việc tương ứng với thời gian quy định. Thông thường, những tiêu chí này có thể suy ra từ bảng mô tả công việc và bao gồm cả hai thành phần: Tiêu chuẩn hành vi và tiêu chuẩn về kết quả thực hiện công việc.