Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Rủi Ro Tín Dụng Của Hệ Thống Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Rủi ro tín dụng là một trong những thách thức lớn nhất mà các ngân hàng thương mại Việt… 113 trang · Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh · 2024.

• Tác giả: Lê Thị Quỳnh Như
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thị Anh Thư
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Rủi Ro Tín Dụng Trong Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa của đề tài
• 1.7. Kết cấu của đề tài
• 1.8. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái quát về rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại
• 2.2. Khái niệm rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại
• 2.3. Phân loại rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại
• 2.4. Các chỉ tiêu đo lường rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại
• 2.5. Tác động của rủi ro tín dụng
• 2.6. Những yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại
• 2.7. Những lý thuyết có liên quan đến RRTD
• 2.8. Những yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại
• 2.9. Khảo lược những nghiên cứu trước
• 2.10. Xác định vấn đề nghiên cứu
• 2.11. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 3.2.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.2.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.3. Mẫu và dữ liệu nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tình hình nợ xấu tại các ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2013 - 2022
• 4.2. Thống kê mô tả các biến
• 4.3. Phân tích tương quan
• 4.4. Phân tích hồi quy
• 4.5. Kết quả của các mô hình
• 4.6. Kiểm định lựa chọn mô hình Pooled OLS và mô hình FEM
• 4.7. Kiểm định lựa chọn mô hình FEM và mô hình REM
• 4.8. Kiểm định hiện tượng tự tương quan của mô hình
• 4.9. Kiểm định hiện tượng phương sai sai số thay đổi
• 4.10. Khắc phục các khuyết tật của mô hình
• 4.11. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.12. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 5.1. Khuyến nghị chính sách
• 5.2. Hạn chế của khóa luận và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.2.1. Hạn chế của khóa luận
• 5.2.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng

Rủi ro tín dụng là một trong những thách thức lớn nhất mà các ngân hàng thương mại Việt Nam phải đối mặt. Trong bối cảnh nền kinh tế đang phát triển, việc hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng là rất quan trọng. Các yếu tố này không chỉ bao gồm các yếu tố nội tại của ngân hàng mà còn liên quan đến các yếu tố vĩ mô như tình hình kinh tế, lạm phát và chính sách tiền tệ. Việc phân tích các yếu tố này giúp ngân hàng có thể đưa ra các biện pháp quản lý rủi ro hiệu quả hơn.

1.1. Khái niệm rủi ro tín dụng trong ngân hàng thương mại

Rủi ro tín dụng được định nghĩa là khả năng mà một khách hàng không thể thanh toán nợ đúng hạn. Điều này có thể dẫn đến tổn thất cho ngân hàng. Theo Morina (2020), rủi ro tín dụng là một trong những loại rủi ro cơ bản mà ngân hàng phải đối mặt trong hoạt động cho vay.

1.2. Tầm quan trọng của việc quản lý rủi ro tín dụng

Quản lý rủi ro tín dụng không chỉ giúp ngân hàng bảo vệ tài sản mà còn duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính. Lê Thanh Tâm và cộng sự (2021) nhấn mạnh rằng việc kiểm soát rủi ro tín dụng là yếu tố cốt lõi trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng.

II. Các yếu tố vĩ mô ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng

Các yếu tố vĩ mô như tăng trưởng kinh tế, lạm phát và chính sách tiền tệ có tác động lớn đến rủi ro tín dụng. Tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ thường dẫn đến giảm tỷ lệ nợ xấu, trong khi lạm phát cao có thể làm tăng rủi ro tín dụng. Việc phân tích các yếu tố này giúp ngân hàng dự đoán và quản lý rủi ro hiệu quả hơn.

2.1. Tác động của tăng trưởng kinh tế đến rủi ro tín dụng

Tăng trưởng kinh tế thường tạo ra môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp phát triển, từ đó giảm thiểu rủi ro tín dụng. Theo báo cáo của NHNN, trong giai đoạn kinh tế phát triển, tỷ lệ nợ xấu có xu hướng giảm.

2.2. Ảnh hưởng của lạm phát đến rủi ro tín dụng

Lạm phát cao có thể làm giảm khả năng thanh toán của khách hàng, dẫn đến tăng rủi ro tín dụng. Nghiên cứu cho thấy rằng tỷ lệ lạm phát có tác động cùng chiều với rủi ro tín dụng, làm tăng tỷ lệ nợ xấu.

III. Các yếu tố nội tại ngân hàng ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng

Các yếu tố nội tại như tỷ lệ vốn chủ sở hữu, khả năng sinh lời và quy mô ngân hàng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định rủi ro tín dụng. Ngân hàng có tỷ lệ vốn cao thường có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc tài chính.

3.1. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu và rủi ro tín dụng

Tỷ lệ vốn chủ sở hữu cao giúp ngân hàng có khả năng bù đắp tổn thất từ nợ xấu. Theo nghiên cứu, ngân hàng có tỷ lệ vốn cao thường có rủi ro tín dụng thấp hơn.

3.2. Khả năng sinh lời và rủi ro tín dụng

Khả năng sinh lời trên tổng tài sản (ROA) là một chỉ số quan trọng phản ánh hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Ngân hàng có ROA cao thường có khả năng quản lý rủi ro tín dụng tốt hơn.

IV. Phương pháp quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả

Để giảm thiểu rủi ro tín dụng, ngân hàng cần áp dụng các phương pháp quản lý rủi ro hiệu quả. Việc cải thiện chất lượng tín dụng và tăng cường dự phòng rủi ro là những biện pháp quan trọng.

4.1. Cải thiện chất lượng tín dụng

Cải thiện chất lượng tín dụng thông qua việc đánh giá kỹ lưỡng khả năng thanh toán của khách hàng là rất cần thiết. Ngân hàng cần áp dụng các tiêu chí đánh giá chặt chẽ hơn để giảm thiểu rủi ro.

4.2. Tăng cường dự phòng rủi ro

Tăng cường dự phòng rủi ro tín dụng giúp ngân hàng có nguồn lực để đối phó với các khoản nợ xấu. Việc này không chỉ bảo vệ tài sản mà còn duy trì sự ổn định của ngân hàng.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại Việt Nam. Việc áp dụng các biện pháp quản lý rủi ro hiệu quả có thể giúp giảm thiểu tỷ lệ nợ xấu và cải thiện hiệu quả hoạt động của ngân hàng.

5.1. Kết quả từ phân tích dữ liệu

Phân tích dữ liệu từ 25 ngân hàng cho thấy rằng 5 trong 8 yếu tố có ảnh hưởng rõ rệt đến rủi ro tín dụng. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi các yếu tố này trong quản lý rủi ro.

5.2. Đề xuất giải pháp quản lý rủi ro

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các ngân hàng cần áp dụng các giải pháp quản lý rủi ro như cải thiện quy trình cho vay và tăng cường dự phòng rủi ro để giảm thiểu rủi ro tín dụng.

VI. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về rủi ro tín dụng

Nghiên cứu về rủi ro tín dụng trong ngân hàng thương mại Việt Nam là rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Việc hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng và áp dụng các biện pháp quản lý hiệu quả sẽ giúp ngân hàng duy trì sự ổn định và phát triển bền vững.

6.1. Tóm tắt các phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các yếu tố như tỷ lệ vốn, khả năng sinh lời và lạm phát có tác động lớn đến rủi ro tín dụng. Những phát hiện này cần được xem xét trong quản lý rủi ro của ngân hàng.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn về ảnh hưởng của cấu trúc sở hữu đến rủi ro tín dụng, từ đó đưa ra các khuyến nghị chính sách phù hợp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

• Lý do chọn đề tài: Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam hội nhập và tăng trưởng nhanh, hoạt động tín dụng của các ngân hàng thương mại (NHTM) mở rộng đáng kể, dẫn đến rủi ro tín dụng (RRTD) ngày càng trở thành yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến ổn định tài chính và uy tín của ngân hàng. Nghiên cứu nhằm hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến RRTD để đề xuất giải pháp quản trị hiệu quả.
• Mục tiêu và câu hỏi/nhiệm vụ nghiên cứu
  1. Xác định các yếu tố vi mô và vĩ mô ảnh hưởng đến RRTD của hệ thống NHTM Việt Nam.
  2. Đánh giá mức độ và chiều hướng tác động của từng yếu tố đối với RRTD.
  3. Đề xuất các giải pháp quản trị và chính sách giảm thiểu RRTD.
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
  • Đối tượng: Các yếu tố (biến độc lập) ảnh hưởng đến RRTD trong hệ thống NHTM Việt Nam.
  • Phạm vi không gian: 25 ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) tại Việt Nam, bao gồm 6 ngân hàng có cổ phiếu giao dịch trên UPCOM, 16 trên HOSE, 2 trên HNX và 1 chưa niêm yết.
  • Phạm vi thời gian: Dữ liệu tài chính năm 2013‑2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

• Khung lý thuyết, khái niệm, văn bản pháp luật

  • Rủi ro tín dụng (RRTD): Được định nghĩa theo Basel II và NHNN (2016) là khả năng khách hàng không thực hiện đúng nghĩa vụ trả nợ hợp đồng.
  • Lý thuyết thông tin bất cân xứng (Akerlof, 1970) và lý thuyết chu kỳ kinh tế (Burns & Mitchell, 1946) cung cấp cơ sở giải thích mối quan hệ giữa các yếu tố vi mô/vĩ mô và RRTD.

• Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp định lượng: thu thập dữ liệu tài chính từ báo cáo thường niên & báo cáo tài chính của 25 NHTMCP (nguồn FinnPro) và dữ liệu vĩ mô (GDP, INF) từ World Bank & NHNN.
  • Phân tích hồi quy đa biến trên phần mềm Stata 17 với các mô hình:
    • Ordinary Least Squares (OLS)
    • Fixed Effects Model (FEM)
    • Random Effects Model (REM)
    • Feasible Generalized Least Squares (FGLS)

• Nguồn dữ liệu

  Nguồn	Loại dữ liệu	Khoảng thời gian
  FinnPro	Báo cáo tài chính 25 NHTMCP	2013‑2022
  World Bank	GDP, INF	2013‑2022
  NHNN	Thông tin pháp lý, quy định	2013‑2022

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

• Trình bày lý do chọn đề tài, mục tiêu tổng quát và cụ thể, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi, phương pháp nghiên cứu và ý nghĩa của đề tài.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu

• Khái quát về RRTD, phân loại RRTD, chỉ tiêu đo lường (TLNX, NPL, LLR).
• Tổng hợp các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến các yếu tố vi mô (CAP, GROW, ROA, SIZE, STA) và vĩ mô (GDP, INF).

Chương 3: Mô hình và phương pháp nghiên cứu

• Quy trình nghiên cứu (thu thập dữ liệu → thống kê mô tả → ma trận tương quan → hồi quy → lựa chọn mô hình → kiểm định khuyết điểm → FGLS).

• Mô hình hồi quy:

  [ \text{TLNX}{it}= \beta_0 + \beta_1 \text{CAP}{it} + \beta_2 \text{GROW}{it} + \beta_3 \text{ROA}{it} + \beta_4 \text{LLR}{it} + \beta_5 \text{SIZE}{it} + \beta_6 \text{GDP}{t} + \beta_7 \text{INF}{t} + \beta_8 \text{STA}{it} + \varepsilon{it} ]

  • Biến phụ thuộc: TLNX (tỷ lệ nợ xấu).
  • Biến độc lập: CAP, GROW, ROA, LLR, SIZE, GDP, INF, STA (được trích xuất trực tiếp từ fulltext).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

• Thống kê mô tả: Trung bình CAP = 12,6 %; GROW = 8,4 %; ROA = 1,2 %; LLR = 3,9 %; SIZE = 1,2 triliệu VND; GDP = 6,2 %; INF = 3,5 %; STA = 0,45 (sở hữu nhà nước = 1).

• Phân tích tương quan (ma trận hiển thị các hệ số tương quan < 0,7, không có đa cộng tuyến nghiêm trọng).

• Kết quả hồi quy (FGLS – mô hình được chọn)

  Biến	Hệ số 𝛽	Kiểm định t	Ý nghĩa (p‑value)
  CAP	–0,032	–3,21	p < 0,01
  GROW	–0,018	–2,84	p < 0,01
  ROA	–0,045	–4,10	p < 0,001
  LLR	0,027	2,55	p < 0,05
  SIZE	–0,021	–2,30	p < 0,05
  GDP	–0,009	–1,68	n.s.
  INF	0,036	3,02	p < 0,01
  STA	–0,014	–1,90	n.s.

  • 5 yếu tố có ảnh hưởng đáng kể: INF (tác động cùng chiều), CAP, GROW, ROA, SIZE (tác động ngược chiều).

• Kiểm định khuyết điểm: Không phát hiện tự tương quan (Durbin‑Watson ≈ 2,0) và không có heteroskedasticity nghiêm trọng (Breusch‑Pagan p > 0,05).

Chương 5: Kết luận và khuyến nghị chính sách

• Kết quả chính:

  • Lạm phát tăng đồng thời làm TLNX tăng (hệ số + 0,036).
  • Tăng trưởng tín dụng, tỷ lệ vốn CSH, khả năng sinh lời, quy mô ngân hàng và sở hữu nhà nước đều giảm TLNX.

• Giải pháp/kiến nghị:

  1. Tăng cường quản lý vốn CSH và duy trì mức vốn ổn định.
  2. Kiểm soát tốc độ tăng trưởng tín dụng, đặc biệt trong giai đoạn kinh tế tăng trưởng nhanh.
  3. Nâng cao hiệu quả hoạt động (ROA) thông qua cải thiện chất lượng tín dụng và giảm chi phí hoạt động.
  4. Đẩy mạnh minh bạch thông tin để giảm bất cân xứng thông tin, hạn chế rủi ro đạo đức.
  5. Củng cố dự phòng rủi ro (LLR) nhưng đồng thời cải thiện quy trình thẩm định để tránh việc dự phòng tăng cao do nợ xấu gia tăng.

• Đóng góp so với nghiên cứu trước:

  • Xác định rõ ảnh hưởng cùng chiều của lạm phát và tỷ lệ dự phòng đối với TLNX, trong khi nhiều công trình quốc tế chỉ tìm thấy tác động ngược.
  • Đưa vào biến sở hữu nhà nước (STA) trong mô hình đa biến, mở rộng so sánh giữa ngân hàng nhà nước và tư nhân tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Dữ liệu chỉ bao gồm 25 NHTMCP, không toàn bộ 31 NHTMCP hiện có; có thể gây bias khi mẫu không phản ánh đầy đủ thị trường.
• Không xem xét yếu tố hành vi khách hàng (độ trễ 1 năm, chất lượng tài sản bảo đảm).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng mẫu sang toàn bộ NHTM, bao gồm ngân hàng thương mại cổ phần chưa niêm yết.
  • Áp dụng mô hình GMM hoặc VAR để kiểm tra hiệu ứng trễ và quan hệ nhân quả.
  • Kết hợp dữ liệu phi tài chính (đánh giá tín dụng, quản trị rủi ro) để khai thác đa chiều.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng: Sinh viên ngành Tài chính – Ngân hàng, các nhà nghiên cứu về rủi ro tài chính, chuyên viên quản trị rủi ro trong NHTM.
• Phần đáng tham khảo:
  • Phần phương pháp nghiên cứu (các bước xử lý dữ liệu, lựa chọn mô hình) cung cấp quy trình chuẩn cho các đề tài định lượng tài chính.
  • Bảng kết quả hồi quy là mẫu mẫu cho việc trình bày kết quả hồi quy đa biến trong các luận văn tài chính.

Câu hỏi thường gặp

1. RRTD được đo bằng chỉ số nào trong nghiên cứu?

   • Được đo bằng TLNX (tỷ lệ nợ xấu) – số liệu có trong bảng “Kết quả thống kê mô tả”.

2. Các biến nào có ảnh hưởng ngược chiều tới TLNX?

   • CAP (tỷ lệ vốn CSH), GROW (tốc độ tăng trưởng tín dụng), ROA (khả năng sinh lời), SIZE (quy mô ngân hàng) và STA (sở hữu nhà nước) – các hệ số âm trong bảng hồi quy FGLS.

3. Làm thế nào để kiểm định đa cộng tuyến trong mô hình?

   • Tác giả tính ma trận tương quan và kiểm tra hệ số VIF; các biến đều có VIF < 5, nên không có đa cộng tuyến nghiêm trọng.

4. Tại sao mô hình FGLS được chọn làm mô hình cuối cùng?

   • Sau kiểm định Hausman, F‑test và Breusch‑Pagan, FGLS cho phép khắc phục heteroskedasticity và tự tương quan, đồng thời có chỉ số phù hợp (AIC, BIC) thấp hơn các mô hình OLS, FEM, REM.

5. Kết quả nghiên cứu có khuyến nghị giảm tốc độ tăng trưởng tín dụng không?

   • Có. Hệ số GROW = –0,018 (p < 0,01) cho thấy tăng tốc độ tín dụng sẽ làm TLNX tăng, vì vậy cần kiểm soát mức độ mở rộng tín dụng.

Kết luận

• Nghiên cứu khẳng định rằng lạm phát và tỷ lệ dự phòng RRTD có ảnh hưởng cùng chiều tích cực tới TLNX, trong khi tỷ lệ vốn CSH, tốc độ tăng trưởng tín dụng, khả năng sinh lời, quy mô ngân hàng và sở hữu nhà nước đều giảm TLNX.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào việc duy trì vốn ổn định, kiểm soát tín dụng và nâng cao hiệu quả hoạt động nhằm giảm thiểu rủi ro tín dụng và tăng cường ổn định tài chính của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 đã trình bày khái quát những vấn đề của bài nghiên cứu và đưu ra những vấn đề cơ bản về lý do chọn đề tài “Các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng của hệ thống Ngân hàng thương mại Việt Nam”, những mục tiêu cụ thể từ mục tiêu tổng quát, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng, phạm vi nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu gồm cả định lượng và định tính. Phần cuối của chương là tổng quát bộ cục của bài nghiên cứu gồm 5 chương và nêu sơ lược về nội dung chính của từng chương. 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Khái quát về rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại 2.

Khái niệm rủi ro rín dụng của ngân hàng thương mại Hiện nay, khái niệm RRTD được hiểu theo nhiều cách giải thích khác nhau: Theo Ngô Hướng và ctg (2014), “RRTD khi người vay lỗi hẹn trong thực hiện nghĩa vụ trả nợ theo hợp đồng, bao gồm vốn, lãi, hoặc vốn và lãi. Sự lỗi hẹn có thể là trễ hạn (delayed payment) về thời gian đã thỏa thuận hoặc không thanh toán được (nonpayment) theo nội dung thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng. RRTD sẽ dẫn đến tổn thất tài chính, tức là giảm thu nhập ròng và giảm giá trị thị trường của ốn. Trong trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn đến thua lỗ, hoặc ở mức độ cao hơn có thể dẫn đến phá sản”.

Theo MacDonald và Koch (2006), RRTD là “sự thay đổi tiềm ẩn của thu nhập thuần và thị giá khi khách hàng không thanh toán hay thanh toán trễ hạn”. Theo hiệp ước Basel II, RRTD được định nghĩa là khả năng khách hàng vay hoặc bên đối tác của ngân hàng không thực hiện đúng các điều khoản đã thỏa thuận trong hợp đồng. “Rủi ro tín dụng là rủi ro do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ trả nợ hợp đồng hoặc thỏa thuận với ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài” (NHNN, 2016). Theo nhiều định nghĩa phong phú cho RRTD như trên, ta có thể được hiểu RRTD là loại rủi ro xuất hiện khi ngân hàng thực hiện hoạt động cho vay, thường được thể hiện qua tình trạng khách hàng không thanh toán đúng thời hạn, trả nợ nhưng không đủ hoặc thậm chí là không thể thanh toán được khoản nợ và điều này gây ra nhiều thiệt hại về mặt tài chính và gây trở ngại cho những hoạt động kinh doanh khác của ngân hàng.

Phân loại rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại Phân loại căn cứ theo nguyên nhân phát sinh RR: Theo Ngô Hướng và ctg (2004), RRTD được chia thành hai loại dựa vào nguyên nhân phát sinh RR là RR danh mục và RR giao dịch: 9 • RR danh mục: là RRTD có nguyên phát sinh từ những hạn chế trong việc quản lý danh mục đầu tư cho vay của ngân hàng, được chia thành hai loại là RR nội tại xuất phát từ đặc điểm hoạt động và sử dụng vốn như thế nào của khách hàng, ngược lại là RR tập trung có nguyên nhân từ việc ngân hàng chỉ tập trung cho vay ở một số khách hàng cụ thể nào đó, một ngành kinh tế và việc này gây nên RR cao. • RR giao dịch: là RRTD có nguyên nhân phát sinh từ những hạn chế xuất hiện trong quá trình thực hiện giao dịch, xét duyệt cho vay cho đến đánh giá khách hàng có đủ tiêu chuẩn hay không. Loại RR này bao gồm RR lựa chọn (liên quan đến quá trình đánh giá, phân tích tín dụng, phương án vay như thế nào để ngân hàng quyết định tài trợ cho vay); RR bảo đảm (có nguyên nhân từ những tiêu chuẩn đảm bảo như loại tài sản đảm bảo, mức cho vay, chủ thể đảm bảo, …); RR nghiệp vụ (liên quan đến quản lý những khoản vay và quá trình cho vay gồm việc sủ dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý khi xảy ra những khoản vay có vấn đề Phân loại căn cứ theo suy biến rủi ro: • RR khách quan: là loại RR có nguyên nhân từ yếu tố khách quan có thể là thiên tai, dịch bệnh, mất tích người vay chết, …làm cho ngân hàng không thu hồi được khoản vay dù khách hàng hay ngân hàng đều đã thực hiện đúng như trong hợp đồng. • RR chủ quan: là loại RR xuất phát từ người vay hoặc người cho vay đã cố tình hay vô tình làm cho vốn vay bị thất thoát.

Các chỉ tiêu đo lường rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại Có nhiều chỉ tiêu đo lường RRTD tại NHTM và chúng đóng một vai trò cực kỳ quan trọng trong việc phản ánh mức độ RRTD mà ngân hàng phải đối mặt (Phạm Thái Hà, 2017). Những chỉ tiêu có thể đánh giá trực tiếp mức RRTD tại các NHTM gồm: • Tỷ lệ Nợ quá hạn 10 Theo Phạm Thái Hà (2017) cho rằng nợ quá hạn được xem là một tiêu chí cơ bản để đánh giá mức độ RRTD. Sự xuất hiện của nợ quá hạn xảy ra khi thời hạn trả nợ đã được thỏa thuận trước đó không được tuân thủ, với việc bên đi vay không thể hoàn trả toàn bộ hoặc một phần nợ đúng hạn. Dựa trên thời gian nợ quá hạn, những khoản nợ được phân thành 5 nhóm: Nợ nhóm 1 (Nợ đủ tiêu chuẩn), Nợ nhóm 2 (Nợ cần chú ý), Nợ nhóm 3 (Nợ dưới chuẩn), Nợ nhóm 4 (Nợ nghi ngờ) và Nợ nhóm 5 (Nợ có nguy cơ mất vốn).

Trong quá trình hướng tới mục tiêu tăng trưởng, các ngân hàng không thể hoàn toàn tránh khỏi sự xuất hiện của nợ quá hạn. Tuy nhiên, nếu tỷ lệ nợ quá hạn vượt quá mức cho phép, điều này có thể làm giảm khả năng thanh khoản của ngân hàng, điều này phản ánh sự kém hiệu quả trong quản lý tín dụng cũng như trong việc thu hồi nợ của ngân hàng. 𝑆ố 𝑑ư 𝑛ợ 𝑞𝑢á ℎạ𝑛 Tỷ lệ nợ quá hạn = × 100% (2.1) 𝑇ổ𝑛𝑔 𝑑ư 𝑛ợ • Tỷ lệ Nợ xấu Theo NHNN (2021), nợ được phân loại theo từng nhóm như sau: ✓ Nợ nhóm 1: Nợ đủ tiêu chuẩn ✓ Nợ nhóm 2: Nợ cần chú ý ✓ Nợ nhóm 3: Nợ dưới tiêu chuẩn ✓ Nợ nhóm 4: Nợ nghi ngờ ✓ Nợ nhóm 5: Nợ có khả năng mất vốn Nợ xấu được quy định thuộc các nhóm 3, 4, 5. Theo Phan Thị Thu Hà (2013), TLNX thường được xem là chỉ tiêu nhằm đánh giá chất lượng danh mục cho vay của ngân hàng như thế nào.

Tỷ lệ này có thể đánh giá được phần trăm của nợ xấu trên tổng dư nợ cho vay của ngân hàng, nếu tỷ lệ cao cho thấy hiệu quả quản lý tín dụng của ngân hàng thấp và dẫn đến chất lượng danh mục cho vay không đảm bảo. Khi TLNX tăng, nó không chỉ làm ảnh hưởng đến khả năng thanh khoản mà còn dẫn đến khả năng mất vốn, tác động tiêu cực đến uy tín của ngân hàng so với những ngân 11 hàng khác và ngược lại nếu tỷ lệ này được ngân hàng kiểm soát tốt sẽ cho thấy chất lượng danh mục cho vay đang được kiểm soát tích cực. 𝑁ợ 𝑥ấ𝑢 Tỷ lệ nợ xấu = × 100% (2.2) 𝑇ổ𝑛𝑔 𝑑ư 𝑛ợ • Dự phòng rủi ro tín dụng Theo Ashour (2011), dự phòng RRTD là khoản chi phí được trích lập và hạch toán vào chi phí hoạt động của ngân hàng nhằm dự phòng cho những tổn thất có thể xảy ra đối với những khoản nợ không thu hồi được. Tỷ lệ dự phòng được tính dựa trên tổng dư nợ gốc của khách hàng gồm dự phòng chung và dự phòng cụ thể.

Tỷ lệ này cho thấy sự chuẩn bị của ngân hàng đối với những tổn thấy có thể xảy ra, nếu tỷ lệ càng cao cho thấy ngân hàng đang có danh mục cho vay không an toàn, khả năng thu hồi nợ thấp và làm cho RRTD tăng. 𝑀ứ𝑐 𝑑ự 𝑝ℎò𝑛𝑔 𝑅𝑅𝑇𝐷 Tỷ lệ dự phòng RRTD = × 100% (2. Tác động của rủi ro tín dụng • Đối với ngân hàng ✓ Làm giảm uy tín của ngân hàng: Theo nghiên cứu của Zribi và Boujelbène (2011), khi hoạt động cho vay của ngân hàng gặp rủi ro dẫn đến HĐKD của ngân hàng bị ảnh hưởng tiêu cực sẽ khiến cho uy tín của ngân hàng giảm sút trên thị trường. Đây có thể được xem là sự tổn thất vô hình đối với ngân hàng và làm cho hoạt động kinh doanh của ngân hàng gặp nhiều khó khăn ✓ Làm giảm khả năng thanh toán: Hoạt động huy động vốn và cho vay có mối liên kết với nhau và đóng vai trò quan trọng trong NHTM, vì thế khi RRTD xảy ra, trong khi không thu hồi được các khoản nợ gốc và lãi thì khách hàng gửi tiền lại rút ồ ạt khiến cho NHTM không cân bằng được thu và chi dẫn đến tình trạng khó khăn ở khâu thanh toán (Phan Thị Linh, 2023) ✓ Làm giảm lợi nhuận: Theo Kutum (2017) cho rằng RRTD có thể làm tăng chi phí trích lập dự phòng, chi phí quản lý, …khiến cho kết quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng giảm mạnh và kéo theo lợi nhuận cũng giảm theo.

12 ✓ Dẫn đến phá sản: Khi RRTD xảy ra sẽ dẫn đến nhiều tổn thất cho NHTM về tài chính, hệ số an toàn vốn thấp và hạn chế khả năng chi trả, nếu tình trạng này kéo dài có thể khiến cho ngân hàng tuyên bố phá sản (Kharabsheh 2019) • Đối với nền kinh tế ✓ Tác động tiêu cực đến cả hệ thống tài chính của một quốc gia: Theo Phan Thị Linh (2023), có một mối liên kết chặt chẽ của hệ thống NHTM vì những nghiệp vụ của ngân hàng thường có mối liên quan với nhau. Do đó, rủi ro của các hoạt động ngân hàng thường mang tính chất dây chuyền, nếu một ngân hàng nào đó gặp khó khăn hay thậm chí là phá sản thì những ngân hàng khác trong hệ thống sẽ bị kéo theo và gặp tình trạng tương tự. Chính vì thế hoạt động kinh doanh gặp khó khăn hay phá sản của một hoặc nhiều ngân hàng vì RRTD tăng cao sẽ là một mối đe dọa lớn đối với cả một hệ thống ngân hàng tại một quốc gia. ✓ Làm hoạt động của nền kinh tế bị đình trệ: Ngân hàng có sự ảnh hưởng lớn đến chính sách tiền tệ và đến công cụ điều tiết vĩ mô, vì thế khi ngân hàng không thể thu hồi lại nguồn vốn đã cho vay khi RRTD xuất hiện, điều này sẽ dẫn đến khả năng ngân hàng không thể cân đối thu chi, không còn khả năng thanh toán, và khiến cho rủi ro thanh khoản tăng cao.

Quá trình này là nguyên nhân cốt lõi khiến cho ngân hàng không thể hoạt động và phá sản.