Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự bùng nổ của thương mại điện tử, các doanh nghiệp ngày càng đẩy mạnh việc ứng dụng công nghệ thông tin và tận dụng các nền tảng mạng xã hội nhằm tối ưu hóa hoạt động kinh doanh, tiếp cận khách hàng một cách trực tiếp và gián tiếp. Hoạt động tiếp thị thông qua người ảnh hưởng (Influencer Marketing) trở thành một công cụ phổ biến giúp doanh nghiệp đưa sản phẩm, dịch vụ thâm nhập sâu vào đời sống của người tiêu dùng thông qua các hình thức như phát trực tiếp (livestream), bài đăng, chia sẻ trải nghiệm cá nhân.
Theo số liệu thống kê từ Google được tác giả trích dẫn, Việt Nam là một trong những thị trường thương mại điện tử tăng trưởng nhanh; năm 2022, quy mô doanh thu thương mại điện tử đạt 191 tỷ USD, trong đó nhóm người tiêu dùng thế hệ Gen Z đóng góp khoảng 35% tổng doanh thu. Báo cáo của Nielsen dự báo đến năm 2025, thế hệ Gen Z sẽ chiếm khoảng 40% tổng doanh thu thương mại điện tử tại Việt Nam. Đặc biệt, giai đoạn giãn cách xã hội do đại dịch COVID-19 đã thúc đẩy sự chuyển dịch mạnh mẽ từ phương thức mua sắm trực tiếp sang trực tuyến. Nhóm Gen Z (những người sinh từ năm 1996 đến 2010) lớn lên cùng công nghệ, có tần suất sử dụng mạng xã hội cao, nhạy bén với xu hướng mới nhưng đồng thời có xu hướng ít tin tưởng vào các thông điệp quảng cáo truyền thống từ doanh nghiệp, mà tìm kiếm sự tham khảo từ những người có sức ảnh hưởng, có cùng phong cách và sở thích.
Từ bối cảnh thực tiễn trên, khóa luận xác định các mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu cụ thể:
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên việc hệ thống hóa các khái niệm chuyên ngành và 5 mô hình lý thuyết hành vi người tiêu dùng kinh điển:
-
Hệ thống khái niệm nền tảng:
- Thế hệ Gen Z: Định nghĩa theo Hiệp hội Marketing Hoa Kỳ (AMA) là những người sinh từ năm 1996 đến năm 2010, sinh ra trong kỷ nguyên số, có trình độ học vấn, hiểu biết công nghệ và cởi mở với các vấn đề xã hội.
- Mạng xã hội (Social Media): Nền tảng trực tuyến kết nối người dùng thông qua các thiết bị kỹ thuật số (Facebook, YouTube, Instagram, TikTok, Twitter).
- Mua sắm trực tuyến (Online Shopping): Quá trình tìm kiếm, đánh giá và đặt mua sản phẩm/dịch vụ qua giao diện Internet (Li & Zhang, 2002; Trần Đông, 2020).
- Influencer Marketing & Người ảnh hưởng (Influencer): Hình thức truyền thông tiếp thị tận dụng các cá nhân có lượng người theo dõi lớn, có uy tín, chuyên môn hoặc sự thu hút trên không gian mạng để dẫn dắt ý kiến và lan tỏa thông điệp thương hiệu (Byrne et al., 2017; AMA; Harvard).
-
Các mô hình lý thuyết nền tảng:
- Mô hình chi tiết hành vi của người mua (Kotler & Armstrong, 2012): Mô tả quá trình 5 giai đoạn: Nhận biết nhu cầu -> Tìm kiếm thông tin -> Đánh giá các lựa chọn -> Quyết định mua hàng -> Hành vi sau mua.
- Thuyết hành động hợp lý (TRA - Fishbein & Ajzen, 1975): Giải thích ý định hành vi chịu sự chi phối của thái độ đối với hành vi và chuẩn chủ quan.
- Thuyết hành vi dự định (TPB - Ajzen, 1991): Mở rộng từ TRA, bổ sung thêm biến nhận thức kiểm soát hành vi tác động trực tiếp đến ý định và hành vi.
- Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM - Davis et al., 1989): Tập trung vào hai cấu trúc cốt lõi là nhận thức tính hữu ích và nhận thức tính dễ sử dụng.
- Mô hình thống nhất chấp nhận và sử dụng công nghệ (UTAUT - Venkatesh et al., 2003): Tích hợp các yếu tố cá nhân (động lực tự chủ, nỗ lực dự kiến, khả năng kiểm soát) và yếu tố môi trường (hỗ trợ xã hội, áp lực đồng nghiệp).
-
Tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm tiền nhiệm:
Tác giả tổng hợp 6 công trình nghiên cứu tiêu biểu trong nước và quốc tế để làm căn cứ đề xuất mô hình:
- Lê Nguyễn Bình Minh, Võ Hoàng Yến, Phạm Quân Đạt (2022): Tác động của influencer trên Instagram đến ý định mua thời trang của Gen Z tại TP.HCM (N = 388, PLS-SEM).
- Tạ Ngọc Hân và cộng sự (2022): Các yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua sắm của Gen Z trên TikTok (Đại học Sài Gòn).
- Phạm Hoàng Yến Nhi, Trương Quốc King, Phạm Hoài Nam (2021): Nghiên cứu tác động của influencer mạng xã hội đến hành vi mua ngành thời trang của Gen Z tại TP.HCM (N = 294).
- Jay P Trivedi & Ramzan Sama (2020): Nghiên cứu vai trò của chuyên môn và tính hấp dẫn của influencer đối với sự ngưỡng mộ thương hiệu và ý định mua hàng trực tuyến tại thị trường mới nổi.
- Saima & M. Altaf Khan (2020): Tác động của tiếp thị qua người ảnh hưởng đến ý định mua và vai trò trung gian của độ tin cậy.
- Koay, Kian Yeik, Teoh, C. W. và Soh, Patrick C. (2021): Tác động của hoạt động tiếp thị từ influencer trên Instagram đến hành vi mua sắm ngẫu hứng trực tuyến (N = 273, SMART-PLS).
-
Phương pháp nghiên cứu:
- Nghiên cứu định tính: Thực hiện phỏng vấn thảo luận nhóm tập trung gồm 8 đối tượng thuộc thế hệ Gen Z (sinh năm 1998 - 2005) tại TP.HCM có thói quen sử dụng mạng xã hội và từng mua hàng do ảnh hưởng từ Influencer. Mục đích nhằm điều chỉnh câu chữ, xác thực tính dễ hiểu và độ phù hợp của 24 biến quan sát trong thang đo nháp trước khi khảo sát diện rộng.
- Nghiên cứu định lượng: Áp dụng phương pháp chọn mẫu phi xác suất (chọn mẫu thuận tiện) qua bảng hỏi Google Form trong thời gian từ tháng 10/2023 đến tháng 11/2023. Kích thước mẫu phát ra là 220 phiếu, thu về và lọc sạch được 206 mẫu hợp lệ đạt chuẩn xử lý dữ liệu.
- Công cụ và kỹ thuật phân tích: Dữ liệu được mã hóa và phân tích trên phần mềm SPSS, bao gồm: thống kê mô tả nhân khẩu học, kiểm định độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích ma trận hệ số tương quan Pearson, phân tích hồi quy tuyến tính bội, kiểm định vi phạm giả thiết hồi quy (phần dư chuẩn hóa, đồ thị P-P plot), kiểm định Independent Samples T-test và phân tích phương sai ANOVA để đánh giá sự khác biệt theo các biến nhân khẩu học.
Nội dung chính theo từng chương
CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
Chương 1 thiết lập khung nghiên cứu tổng thể, trình bày tính cấp thiết của việc tìm hiểu hành vi mua sắm trực tuyến của Gen Z dưới tác động của Influencer Marketing trong giai đoạn phục hồi kinh tế hậu COVID-19. Chương này xác định rõ 1 mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể, 3 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, phạm vi không gian (TP.HCM), phạm vi thời gian (3 tháng: 10/2023 - 12/2023) cùng ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài đối với các doanh nghiệp, nhãn hàng và chính bản thân các Influencer.
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH ĐỀ XUẤT
Chương 2 trình bày chi tiết các định nghĩa học thuật về Gen Z, Mạng xã hội, Mua sắm trực tuyến, Influencer Marketing và Người ảnh hưởng. Tác giả phân tích 5 mô hình lý thuyết nền tảng (Mô hình hành vi người tiêu dùng, TRA, TPB, TAM, UTAUT) và lược khảo 6 nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất mô hình nghiên cứu gồm 5 biến độc lập tác động trực tiếp đến 1 biến phụ thuộc (Quyết định mua sắm trực tuyến - QD), kèm theo 5 giả thuyết nghiên cứu:
- Giả thuyết H1 (+): Thái độ với người ảnh hưởng (TD) có tác động cùng chiều đến Quyết định mua sắm trực tuyến của Gen Z.
- Giả thuyết H2 (+): Độ tin cậy (TC) có tác động cùng chiều đến Quyết định mua sắm trực tuyến của Gen Z.
- Giả thuyết H3 (+): Sự thu hút (TH) có tác động cùng chiều đến Quyết định mua sắm trực tuyến của Gen Z.
- Giả thuyết H4 (+): Chất lượng thông tin (TT) có tác động cùng chiều đến Quyết định mua sắm trực tuyến của Gen Z.
- Giả thuyết H5 (+): Chuyên môn (CM) có tác động đến Quyết định mua sắm trực tuyến của Gen Z.
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Chương 3 xây dựng quy trình nghiên cứu chuẩn hóa gồm 8 bước từ xác định vấn đề, tổng quan lý thuyết, thiết kế thang đo nháp, nghiên cứu định tính (phỏng vấn nhóm 8 người), hiệu chỉnh thang đo, thiết kế bảng hỏi khảo sát gồm 3 phần (mở đầu, câu hỏi sàng lọc nhân khẩu học, thang đo Likert 5 mức độ), thu thập dữ liệu định lượng (220 phiếu phát ra, 206 mẫu hợp lệ), đến quy trình xử lý dữ liệu trên phần mềm SPSS. Hệ thống thang đo nghiên cứu gồm 24 biến quan sát kế thừa từ các nghiên cứu của Lê Nguyễn Bình Minh et al. (2022), Phạm Hoàng Yến Nhi et al. (2021), Saima & M. Altaf Khan (2020), Jay P Trivedi & Ramzan Sama (2020), Ajzen (2011).
CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Chương 4 công bố toàn bộ kết quả phân tích định lượng trên 206 mẫu:
- Thống kê mô tả nhân khẩu học: Phân tích cơ cấu mẫu theo giới tính, nghề nghiệp, trình độ học vấn và mức thu nhập hàng tháng của đáp viên Gen Z.
- Kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha: Đánh giá tính nhất quán nội tại của các thang đo thành phần (Độ tin cậy, Sự thu hút, Chất lượng thông tin, Chuyên môn, Thái độ và biến phụ thuộc Quyết định mua sắm).
- Phân tích nhân tố khám phá EFA: Kiểm tra hệ số KMO, kiểm định Bartlett's, giá trị Eigenvalue và tổng phương sai trích cho nhóm biến độc lập và biến phụ thuộc, ma trận xoay nhân tố khẳng định các biến quan sát hội tụ vào đúng 5 cấu trúc lý thuyết ban đầu.
- Phân tích tương quan và hồi quy tuyến tính bội: Xác định ma trận hệ số tương quan Pearson giữa các biến; mô hình hồi quy đạt hệ số xác định $R^2$ giải thích được 71,6% sự biến thiên của biến phụ thuộc Quyết định mua sắm. Cả 5 biến độc lập đều có ý nghĩa thống kê trong mô hình với các hệ số hồi quy chuẩn hóa ($\beta$):
- Chất lượng thông tin: $\beta = 0,471$
- Độ tin cậy: $\beta = 0,213$
- Sự thu hút: $\beta = 0,198$
- Thái độ với người ảnh hưởng: $\beta = 0,148$
- Chuyên môn: $\beta = -0,095$
- Kiểm định vi phạm giả thiết hồi quy: Đồ thị phần dư chuẩn hóa và biểu đồ P-P plot xác nhận phân phối chuẩn của phần dư, không vi phạm các giả thiết hồi quy tuyến tính.
- Kiểm định khác biệt nhân khẩu học: Sử dụng Independent Samples T-test cho biến giới tính và kiểm định ANOVA (kèm kiểm tra tính đồng nhất của phương sai Homogeneity of Variances) cho các biến nghề nghiệp, trình độ học vấn và mức thu nhập.
CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT HÀM Ý QUẢN TRỊ
Chương 5 tổng hợp kết quả nghiên cứu, so sánh đối chiếu với các công trình trước đây và đề xuất hệ thống 6 nhóm hàm ý quản trị chi tiết cho doanh nghiệp và người ảnh hưởng:
- Hàm ý đối với Chất lượng thông tin: Chú trọng cung cấp thông tin minh bạch, chi tiết, có lập luận chặt chẽ và trải nghiệm thực tế.
- Hàm ý đối với Độ tin cậy: Xây dựng tính trung thực trong việc đánh giá sản phẩm, hạn chế quảng cáo sai sự thật hoặc thổi phồng công dụng.
- Hàm ý đối với Sự thu hút: Tận dụng phong cách hình ảnh, ngoại hình và sự tương đồng về lối sống với đối tượng theo dõi.
- Hàm ý đối với Thái độ với người ảnh hưởng: Lựa chọn Influencer có hình ảnh tích cực, phù hợp với định vị thương hiệu.
- Hàm ý đối với Chuyên môn của người ảnh hưởng: Đào tạo và cung cấp kiến thức sản phẩm chuyên sâu cho Influencer trước khi thực hiện chiến dịch.
- Hàm ý nâng cao Quyết định mua sắm: Kết hợp các chương trình ưu đãi, mã giảm giá độc quyền thông qua kênh của Influencer.
Cuối chương, tác giả chỉ ra các mặt hạn chế của đề tài và đề xuất các định hướng nghiên cứu tiếp theo.
Kết quả và đóng góp
- Kết quả nghiên cứu định lượng:
Khóa luận đã kiểm định thành công mô hình với 5 biến độc lập, giải thích được 71,6% biến thiên của quyết định mua sắm trực tuyến của thế hệ Gen Z tại TP.HCM ($R^2 = 0,716$). Mức độ tác động cụ thể của từng nhân tố được tổng hợp trong bảng dưới đây:
| STT |
Nhân tố nghiên cứu |
Ký hiệu |
Hệ số hồi quy chuẩn hóa ($\beta$) |
Mức độ tác động |
Kết luận giả thuyết |
| 1 |
Chất lượng thông tin |
TT |
0,471 |
Tác động mạnh nhất (Thứ 1) |
Chấp nhận |
| 2 |
Độ tin cậy |
TC |
0,213 |
Tác động mạnh thứ 2 |
Chấp nhận |
| 3 |
Sự thu hút |
TH |
0,198 |
Tác động mạnh thứ 3 |
Chấp nhận |
| 4 |
Thái độ với người ảnh hưởng |
TD |
0,148 |
Tác động mạnh thứ 4 |
Chấp nhận |
| 5 |
Chuyên môn |
CM |
-0,095 |
Tác động thấp nhất (Thứ 5) |
Chấp nhận |
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Giá trị tham khảo
Công trình khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:
- Sinh viên và học viên ngành Quản trị kinh doanh, Marketing, Thương mại điện tử: Tham khảo cấu trúc hoàn chỉnh của một khóa luận nghiên cứu định lượng chuẩn mực, phương pháp xây dựng thang đo Likert, quy trình xử lý dữ liệu SPSS từ kiểm định Cronbach's Alpha, EFA đến hồi quy tuyến tính và kiểm định ANOVA/T-test.
- Các nhà nghiên cứu về hành vi thế hệ trẻ (Gen Z): Kế thừa bộ thang đo 24 biến quan sát đã được kiểm định độ tin cậy và giá trị hội tụ tại thị trường Việt Nam.
- Doanh nghiệp, nhãn hàng và chuyên viên Marketing: Ứng dụng các hàm ý quản trị và trọng số tác động ($\beta$) của từng nhân tố để thiết kế chiến dịch Influencer Marketing, lựa chọn gương mặt đại diện và phân bổ ngân sách tiếp thị số tối ưu.
- Những người sáng tạo nội dung (Content Creator / Influencer): Nhận diện các tiêu chí người theo dõi Gen Z đánh giá cao (đặc biệt là chất lượng thông tin và tính chân thực) để hoàn thiện phong cách xây dựng nội dung.
Câu hỏi thường gặp
1. Khóa luận xác định nhân tố nào tác động mạnh nhất đến quyết định mua sắm trực tuyến của Gen Z qua Influencer Marketing?
Kết quả phân tích hồi quy chuẩn hóa cho thấy nhân tố "Chất lượng thông tin" (TT) có tác động mạnh nhất đến quyết định mua sắm trực tuyến của thế hệ Gen Z với hệ số hồi quy $\beta = 0,471$, theo sau là "Độ tin cậy" ($\beta = 0,213$) và "Sự thu hút" ($\beta = 0,198$).
2. Kích thước mẫu nghiên cứu định lượng thực tế là bao nhiêu và được thu thập bằng cách nào?
Kích thước mẫu khảo sát thực tế gồm 206 phiếu trả lời hợp lệ từ đối tượng Gen Z (sinh năm 1996 - 2010) sinh sống tại TP.HCM, được thu thập thông qua biểu mẫu trực tuyến Google Form trong khoảng thời gian từ tháng 10/2023 đến tháng 11/2023 (phát ra 220 bảng hỏi, đạt tỷ lệ hồi đáp hữu dụng trên 90%).
3. Mô hình nghiên cứu của khóa luận giải thích được bao nhiêu phần trăm sự biến thiên của quyết định mua sắm?
Mô hình hồi quy 5 biến độc lập do tác giả đề xuất đạt hệ số xác định giải thích được 71,6% ($R^2 = 0,716$) sự biến thiên của biến phụ thuộc Quyết định mua sắm trực tuyến của thế hệ Gen Z tại TP.HCM.
4. Nghiên cứu định tính trước khi khảo sát chính thức được triển khai với đối tượng và quy mô như thế nào?
Nghiên cứu định tính được tiến hành thông qua phỏng vấn thảo luận nhóm tập trung với 8 người thuộc độ tuổi từ 1998 đến 2005 tại TP.HCM, có sử dụng mạng xã hội và từng mua sắm trực tuyến do tác động từ Influencer, nhằm hiệu chỉnh ngôn ngữ và hoàn thiện thang đo 24 biến quan sát.
5. Tác giả đã kiểm định sự khác biệt về quyết định mua sắm trực tuyến theo những đặc điểm nhân khẩu học nào?
Khóa luận đã thực hiện kiểm định sự khác biệt thông qua kiểm định Independent Samples T-test đối với biến Giới tính và kiểm định phân tích phương sai ANOVA (kèm kiểm tra tính đồng nhất của phương sai) đối với 3 đặc điểm: Nghề nghiệp, Trình độ học vấn và Mức thu nhập hàng tháng của đáp viên.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lưu Hải Yến đã hệ thống hóa cơ sở lý thuyết và đo lường thực nghiệm thành công tác động của Influencer Marketing đến quyết định mua sắm trực tuyến của thế hệ Gen Z tại TP. Hồ Chí Minh với cỡ mẫu 206 đáp viên. Kết quả phân tích hồi quy khẳng định mô hình 5 nhân tố giải thích được 71,6% hành vi mua sắm, trong đó Chất lượng thông tin ($\beta = 0,471$) và Độ tin cậy ($\beta = 0,213$) là hai yếu tố giữ vai trò chi phối hàng đầu. Công trình đóng góp hệ thống luận cứ định lượng vững chắc và đưa ra các hàm ý quản trị cụ thể, hỗ trợ thiết thực cho các doanh nghiệp và nhà tiếp thị trong việc xây dựng chiến lược truyền thông qua người ảnh hưởng hướng tới khách hàng trẻ.