Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ AN TOÀN GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ 1. KHÁI NIỆM VÀ CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ AN TOÀN GIAO THÔNG ĐƢỜNG BỘ 1. Khái niệm các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông đường bộ Trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ là trạng thái trật tự, an toàn, thông suốt, thuận lợi trong lĩnh vực giao thông đƣờng bộ theo quy định của pháp luật đƣợc mọi ngƣời thực hiện nghiêm chỉnh nhằm hạn chế thấp nhất tai nạn giao thôn đƣờng bộ, gây thiệt hại về ngƣời và tài sản. Về mặt bản chất, thì vi phạm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ chính là những hành vi làm cho trật tự giao thông bị biến dạng, bị phá vỡ, đặt tính mạng, sức khỏe của con ngƣời và tải sản vào tình trạng bị thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại.
Về hình thức, vi phạm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ là trái với qui định trong Luật giao thông đƣờng bộ năm 2008 và các văn bản pháp luật khác về giao thông vận tải đƣờng bộ. Các hành vi vi phạm này rất đa dạng, bao gồm các hành vi sau: 1) Các hành vi vi phạm qui tắc giao thông đƣờng bộ của ngƣời điều khiển phƣơng tiện giao thông đƣờng bộ; 2) Các hành vi vi phạm qui định về phƣơng tiện tham gia giao thông đƣờng bộ; 3) Các hành vi vi phạm qui định về ngƣời điều khiển phƣơng tiện tham gia giao thông; 4) Các hành vi vi phạm qui định về vận tải đƣờng bộ; 5) Các hành vi vi phạm khác có liên quan đến giao thông đƣờng bộ. Những hành vi này xâm phạm đến an toàn công cộng – an toàn về tính mạng và tài sản của công dân và xã hội tai những khu vực hoạt động, sinh hoạt đông ngƣời. Sự an toàn này là nhu cầu cần thiết của xã hội và là tiền đề quan trọng cho việc xây dựng xã hội văn minh [18, tr.
8 z Ngay từ khi giành đƣợc chính quyền, Đảng và Nhà nƣớc ta đã quan tâm đúng mức đến vấn đề bảo vệ an toàn công cộng, trật tự công cộng bằng việc ra một số văn bản nhƣ: Điều lệ tạm thời số 329-CP ngày 17/9/1954 của Thủ tƣớng Chính phủ về việc quản lý các loại vũ khí; Nghị định số 23-CP ngày 24/02/1973 của Hội đồng Chính phủ về việc tàng trữ và sử dụng vật liệu nổ. góp phần tạo ra môi trƣờng xã hội lành mạnh, ổn định, bảo đảm nền tảng vững chắc để phát triển kinh tế - xã hội, ổn định cuộc sống của nhân dân. Vì vậy, hiện nay, để tiếp tục bảo đảm tốt công tác giữ gìn an toàn công cộng, trật tự công cộng ở nƣớc ta, đòi hỏi Đảng và Nhà nƣớc ta phải không ngừng đầu tƣ cơ sở, vật chất kỹ thuật, đào tạo đội ngũ cán bộ quản lý có trình độ cao, đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn. Quá trình giữ gìn bảo đảm an toàn công cộng, trật tự công cộng cũng chính là bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản và nhiều quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân.
Vi phạm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ là những hành vi vi phạm pháp luật, những hành vi vi phạm đó có nhiều loại khác nhau, gây ra thiệt hại ở những mức độ khác nhau. Theo Nghị định số 171/2013/NĐ-CP ngày 13 tháng 11 năm 2013 của Chính phủ và Bộ luật hình sự (BLHS) năm 1999 thì các hành vi vi phạm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ có thể bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Những hành vi vi phạm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ cho dù ngƣời thực hiện có lỗi vô ý hay cố ý, song nếu nó đã gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho xã hội đến mức "đáng kể" thì ngƣời thực hiện hành vi đó sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về một trong các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ đƣợc quy định từ Điều 202 đến 207 trong BLHS 1999. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng đều bị xử lý hình sự, việc xử lý phải trên cơ sở giáo dục, thuyết phục mọi công dân có ý thức chấp hành, nhắc nhở, cảnh cáo, xử lý hành 9 z chính, chúng ta chỉ xử lý hình sự đối với những trƣờng hợp hành vi nguy hiểm cho xã hội ở mức độ đáng kể hay gây hậu quả nghiêm trọng cho xã hội.
Vì vậy, ranh giới xác định vấn đề trách nhiệm hình sự với các trách nhiệm pháp lý khác (dân sự, hành chính.) đƣợc phân định rõ ràng trên cơ sở tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, hậu quả tác hại mối quan hệ xã hội bị xâm hại, cũng nhƣ thái độ của ngƣời thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Thực tế cho thấy các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng nói chung và các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ đã gây ra những thiệt hại không nhỏ về tài sản và tính mạng, sức khỏe của công dân, ảnh hƣởng đến trật tự ở những nơi công cộng, đến hoạt động chung của xã hội. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI đã nhấn mạnh: Nâng cao hiểu biết, ý thức chấp hành pháp luật, đồng thời xử lý nghiêm các vi phạm pháp luật giao thông. Tăng cƣờng hạ tầng kỹ thuật, phƣơng tiện giao thông công cộng, năng lực tổ chức giao thông; thực hiện phƣơng án điều tiết hợp lý cơ cấu và quản lý chất lƣợng các phƣơng tiện giao thông để giảm tới mức thấp nhất tai nạn giao thông [19, tr.
Xuất phát từ tầm quan trọng của việc giữ gìn an toàn, trật tự công cộng trong đời sống xã hội, trên cơ sở các quy định của Hiến pháp, hệ thống văn bản pháp luật, Bộ luật hình sự đã quy định Chƣơng "Các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng" để bảo vệ các lợi ích trên, xử lý các hành vi nguy hiểm cho xã hội ở mức độ cao, qua đó bảo đảm mọi sinh hoạt, vui chơi, giải trí, hoạt động công cộng đƣợc an toàn, ổn định và tuân thủ các quy tắc xã hội và quy tắc của pháp luật. Vì vậy, tôn trọng và bảo vệ "an toàn công cộng, trật tự công cộng" là “một trong những thƣớc đo, tiêu chí để đánh giá sự ổn định của xã hội, đánh giá sức mạnh của các cơ quan bảo vệ pháp luật, 10 z khả năng quản lý của các cơ quan, tổ chức, đồng thời nó cũng đánh giá đƣợc ý thức pháp luật, văn minh pháp lý của công dân” [20, tr. Những quan hệ xã hội luật hình sự bảo vệ mà các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ xâm phạm đến, cùng với các khách thể khác, là một trong những khách thể quan trọng đƣợc Bộ luật hình sự Việt Nam bảo vệ, tôn trọng và bất kỳ hành vi nào xâm phạm đến nhóm khách thể này đều bị xử lý theo các quy định về những tội phạm tƣơng ứng của Bộ luật hình sự. Do vậy, dƣới góc độ khoa học luật hình sự, theo chúng tôi khái niệm các tội phạm đang đề cập có thể định nghĩa nhƣ sau: Các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông đường bộ là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm đến các quy định của Nhà nước về trật tự an toàn giao thông đường bộ, an toàn công cộng, trật tự công cộng, gây ra những thiệt hại đáng kể về tính mạng, sức khỏe của con người, thiệt hại về tài sản của Nhà nước, của tổ chức, của công dân, và qua đó xâm phạm đến sự ổn định nơi công cộng và xã hội, được thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý bởi những người có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự.
Đặc điểm của các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông đường bộ Theo khái niệm ở trên, mặc dù tội phạm xâm phạm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ là một nhóm tội phạm cụ thể có sự khác nhau về hành vi, về đối tƣợng xâm hại, về lỗi. song về cơ bản chúng có cấu thành chung nhƣ sau: - Về khách thể của tội phạm Các tội phạm xâm phạm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ trƣớc hết xâm hại đến các quan hệ xã hội phát sinh trên lĩnh vực giao thông đƣờng bộ và đảm bảo trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ. Tuy nhiên, bên cạnh việc trực tiếp xâm hại đến các quy định về đảm bảo trật tự an toàn giao thông 11 z đƣờng bộ, tội phạm xâm phạm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ trong nhiều trƣờng hợp còn trực tiếp xâm hại đến tính mạng, sức khỏe con ngƣời; tài sản của nhà nƣớc, của tổ chức và công dân. Vì vậy, việc quy định các tội xâm phạm quy định về trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ trong BLHS không chỉ nhằm bảo đảm trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ nói riêng, an toàn giao thông, an toàn công cộng, trật tự công cộng nói chung mà còn nhằm mục đích bảo vệ tính mạng, sức khỏe của nhân dân, tài sản của nhà nƣớc, của các tổ chức và của công dân.
Giữ gìn trật tự an toàn công cộng (trong đó có trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ) là một bộ phận quan trọng của hoạt động quản lý xã hội, là một trong những chức năng cơ bản của nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đồng thời cũng là nghĩa vụ của công dân. Để giữ gìn trật tự an toàn công cộng cần phải kết hợp chặt chẽ, đồng bộ các biện pháp hành chính, kinh tế, thuyết phục, giáo dục và cƣỡng chế trong đó luật hình sự giữ vai trò hết sức quan trọng. Việc BLHS qui định các tội xâm phạm quy định về trật tự an toàn giao thông đƣờng bộ tại các Điều 202, 203, 204, 205, 206, 207 trƣớc hết là nhằm bảo vệ trật tự an toàn giao thông, đảm bảo cho hoạt động giao thông đƣờng bộ diễn ra an toàn, thông suốt, thuận lợi. phục vụ tốt cho việc xây dựng phát triển kinh tế, mở rộng sản xuất; xây dựng phát triển văn hóa; củng cố và tăng cƣờng quốc phòng, an ninh; mở rộng quan hệ hợp tác đối ngoại của Đảng và Nhà nƣớc.