Luận án tiến sĩ biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm theo quy định của tổ chức thương mại thế giới những vấn đề pháp lý đặt ra đối với việt nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm theo quy định của tổ chức thương mại thế giới những vấn đề pháp, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết,

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Việt Dũng
• Trường học: Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm theo quy định của Tổ chức Thương mại Thế giới - Những vấn đề pháp lý đặt ra đối với Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án
• 1.5. Những kết luận mới của Luận án
• 1.6. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.6.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.6.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.6.3. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.7. Cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và hướng tiếp cận của đề tài
• 1.7.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.7.2. Lý thuyết nghiên cứu
• 1.7.3. Các giả thuyết nghiên cứu
• 1.8. Nội dung, kết cấu của Luận án nghiên cứu
• 1.9. Phương pháp nghiên cứu và hướng tiếp cận của đề tài
• 1.9.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.9.2. Hướng tiếp cận của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO ĐẢM BẰNG CHỨNG KHOA HỌC KHI BAN HÀNH, ÁP DỤNG BIỆN PHÁP VỆ SINH AN TOÀN THỰC PHẨM
• 2.1. Khái niệm và vai trò của bằng chứng khoa học đối với biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm
• 2.1.1. Định nghĩa bằng chứng khoa học đối với biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm
• 2.1.2. Vai trò, ý nghĩa của bằng chứng khoa học đối với vệ sinh an toàn thực phẩm
• 2.1.3. Nghĩa vụ áp dụng biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm dựa trên bằng chứng khoa học của thành viên WTO
• 2.1.4. Vai trò, ý nghĩa của bằng chứng khoa học đối với thương mại quốc tế
• 2.2. Yêu cầu đối với việc ban hành và duy trì các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm dựa trên bằng chứng khoa học
• 2.2.1. Yêu cầu đối với đánh giá rủi ro
• 2.2.2. Yêu cầu vệ sinh an toàn thực phẩm dựa trên đánh giá rủi ro
• 2.2.3. Quy định đánh giá rủi ro tương ứng với thực tế
• 2.2.4. Phương pháp đánh giá rủi ro
• 2.2.5. Mối quan hệ giữa Điều 2.1 Hiệp định SPS
• 2.2.6. Áp dụng nguyên tắc phòng ngừa
• 2.3. Thực tiễn áp dụng các quy định về bằng chứng khoa học khi ban hành các quy định nhằm đảm bảo an toàn thực phẩm nhập khẩu tại Việt Nam
• 2.3.1. Các quy định của Việt Nam về bằng chứng khoa học khi ban hành các quy định nhằm đảm bảo an toàn thực phẩm nhập khẩu
• 2.3.2. Kiến nghị một số giải pháp cho Việt Nam
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: HÀI HÒA HÓA CÁC BIỆN PHÁP VỆ SINH AN TOÀN THỰC PHẨM VỚI TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ
• 3.1. Yêu cầu về hài hòa hóa khi ban hành các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm
• 3.2. Xác định các tiêu chuẩn, hướng dẫn và khuyến nghị quốc tế
• 3.2.1. Các tiêu chuẩn, hướng dẫn, khuyến nghị phù hợp của các tổ chức có liên quan
• 3.2.2. Bản chất của các tiêu chuẩn, hướng dẫn, khuyến nghị của các tổ chức quốc tế có liên quan
• 3.3. Nghĩa vụ “hài hòa hóa” với các tiêu chuẩn quốc tế
• 3.4. Các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm dựa trên và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế
• 3.5. Các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm vật có mức bảo vệ cao hơn các tiêu chuẩn quốc tế
• 3.6. Các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm có mức bảo vệ thấp hơn các tiêu chuẩn quốc tế
• 3.7. Thực tiễn trong việc áp dụng các quy định về hài hòa hóa khi ban hành các quy định nhằm đảm bảo an toàn thực phẩm nhập khẩu tại Việt Nam
• 3.7.1. Các quy định của Việt Nam về hài hòa hóa các quy định nhằm đảm bảo an toàn thực phẩm nhập khẩu
• 3.7.2. Khung pháp lý nhằm “hài hòa hóa” các quy định đảm bảo an toàn thực phẩm nhập khẩu
• 3.7.3. Nguồn lực thực hiện “hài hòa hóa” các quy định nhằm đảm bảo an toàn thực phẩm nhập khẩu
• 3.7.4. Kiến nghị một số giải pháp cho Việt Nam
• 3.8. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUY ĐỊNH VỀ THỦ TỤC KHI BAN HÀNH, ÁP DỤNG BIỆN PHÁP VỆ SINH, AN TOÀN THỰC PHẨM
• 4.1. Quy định về tính tương đương
• 4.1.1. Quy định chấp nhận tính tương đương các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm của quốc gia nhập khẩu
• 4.1.2. Thỏa thuận công nhận tính tương đương
• 4.1.3. Thủ tục công nhận tính tương đương
• 4.1.4. Các vấn đề liên quan đến việc thi hành quy định tính tương đương
• 4.2. Quy định về các điều kiện khu vực
• 4.2.1. Quy định thích ứng với điều kiện khu vực
• 4.2.2. Công nhận các khu vực không có sâu-bệnh hoặc khu vực có tỉ lệ sâu-bệnh thấp
• 4.2.3. Thủ tục thực hiện quy định về các điều kiện khu vực
• 4.2.4. Các vấn đề liên quan đến việc thi hành quy định về các điều kiện khu vực
• 4.3. Quy định về minh bạch
• 4.3.1. Nghĩa vụ công bố các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm đã được ban hành
• 4.3.2. Phạm vi áp dụng
• 4.3.3. Công bố ngay lập tức
• 4.3.4. Giai đoạn điều chỉnh thích hợp theo các yêu cầu vệ sinh an toàn thực phẩm mới
• 4.3.5. Nghĩa vụ thông báo trước khi biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm được ban hành
• 4.3.5.1. Phạm vi áp dụng
• 4.3.5.2. Thủ tục thông báo
• 4.3.6. Giải thích các nguyên nhân của các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm
• 4.3.6.1. Phạm vi áp dụng
• 4.3.6.2. Nghĩa vụ cung cấp lý do giải thích cho các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm
• 4.4. Thực tiễn trong việc áp dụng các quy định về thủ tục khi ban hành các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm nhằm đảm bảo an toàn thực phẩm nhập khẩu tại Việt Nam
• 4.4.1. Các quy định của Việt Nam về thủ tục khi ban hành các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm nhằm đảm bảo an toàn thực phẩm nhập khẩu
• 4.4.2. Kiến nghị một số giải pháp cho Việt Nam
• 4.5. Kết luận chương 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu về vệ sinh an toàn thực phẩm theo quy định của WTO là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại. Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc đảm bảo an toàn thực phẩm trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Việc áp dụng các quy định của WTO không chỉ giúp Việt Nam nâng cao chất lượng thực phẩm mà còn bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Theo thống kê, hàng triệu người mắc bệnh do thực phẩm không an toàn mỗi năm, dẫn đến hàng trăm ngàn ca tử vong. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp pháp lý chặt chẽ để quản lý và kiểm soát chất lượng thực phẩm. Luật thực phẩm và các quy định liên quan đến quản lý thực phẩm cần được cải thiện để phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế. Việc này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu thực phẩm của Việt Nam.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Quá trình toàn cầu hóa đã tạo ra một hệ thống thương mại thống nhất, trong đó vệ sinh an toàn thực phẩm trở thành một vấn đề cấp bách. Việt Nam cần phải đảm bảo rằng thực phẩm nhập khẩu đáp ứng các tiêu chuẩn WTO để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng. Sự gia tăng của các vụ ngộ độc thực phẩm cho thấy rằng việc quản lý an toàn thực phẩm cần được chú trọng hơn. Các quy định hiện hành cần được xem xét và điều chỉnh để phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế, nhằm giảm thiểu rủi ro cho sức khỏe cộng đồng. Việc áp dụng các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là nghĩa vụ của các doanh nghiệp trong ngành thực phẩm.

II. Bảo đảm bằng chứng khoa học khi ban hành áp dụng biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm

Bằng chứng khoa học đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và áp dụng các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm. Các thành viên của WTO có nghĩa vụ phải áp dụng các biện pháp dựa trên bằng chứng khoa học để đảm bảo rằng các quy định không gây cản trở thương mại không cần thiết. Việt Nam cần phải cải thiện quy trình đánh giá rủi ro và áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế trong việc quản lý thực phẩm an toàn. Việc này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng mà còn nâng cao uy tín của sản phẩm Việt Nam trên thị trường quốc tế. Các quy định về luật thực phẩm cần được xây dựng dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc kiểm soát chất lượng thực phẩm.

2.1. Yêu cầu đối với việc ban hành và duy trì các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm

Việc ban hành các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm cần phải dựa trên các yêu cầu cụ thể về đánh giá rủi ro. Các quy định phải được xây dựng dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế và phù hợp với thực tiễn tại Việt Nam. Điều này bao gồm việc áp dụng nguyên tắc phòng ngừa và đảm bảo rằng các biện pháp không gây cản trở thương mại không cần thiết. Luật an toàn thực phẩm cần phải được điều chỉnh để phù hợp với các quy định của WTO, nhằm đảm bảo rằng các sản phẩm thực phẩm nhập khẩu vào Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn cao nhất.

III. Hài hòa hóa các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm với tiêu chuẩn quốc tế

Hài hòa hóa các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm với các tiêu chuẩn quốc tế là một yêu cầu quan trọng trong việc đảm bảo an toàn thực phẩm tại Việt Nam. Các quy định cần phải được điều chỉnh để phù hợp với các tiêu chuẩn của WTO và các tổ chức quốc tế khác. Việc này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu thực phẩm. Việt Nam cần phải xây dựng một khung pháp lý rõ ràng để đảm bảo rằng các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm được áp dụng một cách đồng bộ và hiệu quả. Điều này bao gồm việc xác định các tiêu chuẩn, hướng dẫn và khuyến nghị quốc tế phù hợp với thực tiễn tại Việt Nam.

3.1. Nghĩa vụ hài hòa hóa với các tiêu chuẩn quốc tế

Các thành viên của WTO có nghĩa vụ phải hài hòa hóa các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm với các tiêu chuẩn quốc tế. Điều này bao gồm việc áp dụng các tiêu chuẩn của Codex Alimentarius và các tổ chức quốc tế khác. Việt Nam cần phải đảm bảo rằng các quy định về an toàn thực phẩm không chỉ đáp ứng các yêu cầu trong nước mà còn phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế. Việc này sẽ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc xuất khẩu thực phẩm.

IV. Quy định về thủ tục khi ban hành áp dụng biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm

Quy định về thủ tục khi ban hành các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm là một yếu tố quan trọng trong việc đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong quản lý thực phẩm. Việt Nam cần phải xây dựng các quy định rõ ràng về thủ tục công nhận tính tương đương và các điều kiện khu vực. Điều này bao gồm việc công bố các biện pháp đã được ban hành và thông báo trước khi áp dụng các biện pháp mới. Việc này không chỉ giúp tăng cường sự tin tưởng của người tiêu dùng mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại quốc tế. Các quy định cần phải được xây dựng dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế và phù hợp với thực tiễn tại Việt Nam.

4.1. Quy định về tính tương đương

Quy định về tính tương đương trong các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm là một yêu cầu quan trọng trong việc đảm bảo rằng các sản phẩm thực phẩm nhập khẩu đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn. Việt Nam cần phải xây dựng các quy định rõ ràng về thủ tục công nhận tính tương đương và các điều kiện khu vực. Việc này sẽ giúp tăng cường sự tin tưởng của người tiêu dùng và tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại quốc tế. Các quy định cần phải được xây dựng dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế và phù hợp với thực tiễn tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quá trình toàn cầu hóa kinh tế và tự do hóa thương mại quốc tế đã hình thành một hệ thống sinh thái chuỗi cung ứng thống nhất nhưng đồng thời làm gia tăng rủi ro thâm nhập của thực phẩm kém chất lượng, đe dọa trực tiếp sức khỏe cộng đồng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), "ước tính có khoảng 600 triệu người (khoảng 1/10 người) mắc bệnh sau khi ăn thực phẩm không an toàn mỗi năm, dẫn đến 420.000 ca tử vong và mất đi 33 triệu năm sống khỏe mạnh; ở các nước có thu nhập thấp và trung bình, mỗi năm mất 110 tỷ USD do năng suất bị giảm và chi phí y tế". Tại Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), báo cáo ghi nhận "hơn 2/3 (68%) số thông báo thường xuyên được nộp vào năm 2020 liên quan đến an toàn thực phẩm; 44% mối quan tâm thương mại cụ thể (STCs) tập trung vào các biện pháp an toàn thực phẩm". Tại Việt Nam, chi phí xử lý hệ lụy thực phẩm không an toàn vượt 450 triệu USD/năm, trong khi quy mô nhập khẩu nông sản gia tăng đột biến (năm 2021 nhập khẩu đậu tương đạt 2,02 triệu tấn trị giá 1,18 tỷ USD; lúa mì đạt 4,68 triệu tấn trị giá 1,38 tỷ USD; ngô năm 2019 đạt 11,5 triệu tấn trị giá 2,3 tỷ USD).

Khoảng trống nghiên cứu học thuật (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng pháp lý bất đối xứng: khoa học pháp lý Việt Nam chủ yếu tập trung phân tích biện pháp vượt qua rào cản kỹ thuật của nước ngoài nhằm thúc đẩy xuất khẩu, bỏ ngỏ khoảng trống lý luận và thực tiễn về việc thiết lập các hàng rào kỹ thuật hợp pháp để kiểm soát rủi ro từ thực phẩm nhập khẩu. Luận án tiến sĩ luật học "Biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm theo quy định của Tổ chức thương mại thế giới - Những vấn đề pháp lý đặt ra đối với Việt Nam" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thu Thảo (chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số 9380107, Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, năm 2023, do PGS. Trần Việt Dũng hướng dẫn) giải quyết toàn diện bài toán pháp lý này.

Luận án xác lập 01 câu hỏi nghiên cứu tổng quát: Làm thế nào để Việt Nam áp dụng biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS) nhằm bảo vệ tối đa sức khỏe con người trước thực phẩm nhập khẩu mà không vi phạm cam kết pháp lý WTO? Hệ thống 03 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết cụ thể gồm:

1. Câu hỏi 1 (Bằng chứng khoa học): Tiêu chí xác lập tính đầy đủ của bằng chứng khoa học và phương pháp đánh giá rủi ro được Cơ quan Giải quyết Tranh chấp WTO (DSB) diễn giải như thế nào? Giả thuyết H1: Yêu cầu "mối quan hệ hợp lý" giữa bằng chứng khoa học và biện pháp SPS không triệt tiêu quyền tự quyết mức độ bảo vệ thích hợp (ALOP) của quốc gia nhập khẩu.
2. Câu hỏi 2 (Hài hòa hóa): Nghĩa vụ hài hòa hóa theo Điều 3 Hiệp định SPS vận hành thế nào khi quốc gia duy trì tiêu chuẩn thấp hơn hoặc cao hơn chuẩn quốc tế? Giả thuyết H2: Áp dụng tiêu chuẩn thấp hơn chuẩn quốc tế không cấu thành vi phạm Hiệp định SPS, nhưng việc nâng cao chuẩn bảo vệ vượt chuẩn quốc tế bắt buộc phải có sự biện minh khoa học khách quan.
3. Câu hỏi 3 (Quy trình thủ tục): Các quy tắc về tính tương đương (Điều 4), điều kiện khu vực (Điều 6) và minh bạch hóa (Điều 7) cần được thể chế hóa ra sao tại Việt Nam? Giả thuyết H3: Khung pháp lý thủ tục SPS chặt chẽ là công cụ bảo vệ sức khỏe cộng đồng hiệu quả mà không bị coi là rào cản bảo hộ thương mại trá hình.

Khung lý thuyết của nghiên cứu tích hợp 04 trường phái: Lý thuyết lợi thế tuyệt đối (Adam Smith, 1776) và lợi thế tương đối (David Ricardo, 1821); Lý thuyết về quyền phát triển (José Zalaquette, 1984; Tuyên bố LHQ 1986); Các lý thuyết về lập quy gồm lý thuyết lợi ích công (Priest, 1993; Ogus, 2004), lý thuyết lựa chọn công chúng (Stigler, Buchanan); và Học thuyết tiếp nhận pháp lý (Alan Watson, Gunther Teubner). Phạm vi nghiên cứu bao quát hệ thống phán quyết án lệ của Cơ quan Phúc thẩm (Appellate Body - AB) và Ban Hội thẩm (Panel) WTO từ năm 1995 đến 2023, đối chiếu kinh nghiệm lập pháp của Liên minh Châu Âu (EU) và Ấn Độ, cùng hệ thống quy phạm pháp luật an toàn thực phẩm Việt Nam từ thời điểm gia nhập WTO (2007) đến nay.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế về Hiệp định SPS phản ánh hai dòng tư tưởng học thuật chính:

• Dòng học thuật đề cao tự do hóa thương mại và kiểm soát chủ quyền lập quy: Marceau & Trachtman (2002), Howse & Tuerk (2007) tập trung phân tích ranh giới giữa GATT 1994 (Điều XX(b)), Hiệp định TBT và Hiệp định SPS nhằm ngăn chặn chủ nghĩa bảo hộ trá hình; Alan O. Sykes (2007) giữ góc nhìn bi quan về gánh nặng chứng minh khoa học đối với chủ quyền quốc gia trong tình trạng bất định khoa học; Joanne Scott (2007), Catherine Button (2004) đi sâu vào sự can thiệp của các cơ quan tài phán quốc tế đối với chính sách y tế nội địa.
• Dòng học thuật về phân tích rủi ro và tiêu chuẩn rà soát tư pháp: Lukasz Gruszczynski (2006, 2008, 2011, 2012) phân định ranh giới giữa "đánh giá rủi ro" (khoa học khách quan) và "quản lý rủi ro" (chính sách chính trị - xã hội), đồng thời phê phán tiêu chuẩn rà soát (standard of review) của Ban Hội thẩm; Theofanis Christoforou (2000) cùng Peter van den Bossche, Denise Prévost & Marielle Matthee (2005) hệ thống hóa các nguyên tắc cốt lõi của Hiệp định SPS.

Tại Việt Nam, các công trình của Đinh Văn Thành (2005), Hà Thị Thanh Bình (2010, 2011), Nguyễn Hữu Khải (2007), Võ Thanh Thu & Ngô Thị Ngọc Huyền (2011), Mai Hồng Quỳ & Trần Việt Dũng (2012), Phạm Thị Hồng Yến (2011) chủ yếu tiếp cận biện pháp SPS như những rào cản thương mại kỹ thuật mà doanh nghiệp Việt Nam cần vượt qua để thâm nhập thị trường thế giới, mang tính chất liệt kê quy phạm hoặc thuần túy hướng về xuất khẩu.

Tranh luận học thuật quốc tế tập trung vào 02 mâu thuẫn lớn: (1) Mâu thuẫn giữa nguyên tắc "tiết kiệm tư pháp" (judicial economy) và nghĩa vụ làm rõ chuẩn mực "bằng chứng khoa học đầy đủ" (Điều 2.2) trong vụ EC - Hormones (WT/DS26, WT/DS48); (2) Tranh luận giữa bài kiểm tra "tính cân bằng - hợp lý mạnh" (strong proportionality test) áp đặt bởi Ban Hội thẩm trong vụ Japan - Apples (WT/DS245) và quyền tự quyết mức độ chấp nhận rủi ro của quốc gia. Luận án định vị nghiên cứu vào khoảng trống chưa từng được khai phá: tái cấu trúc hệ thống lập quy SPS của một quốc gia đang phát triển nhập khẩu thực phẩm (Việt Nam) dựa trên sự cân bằng giữa nghĩa vụ WTO và quyền bảo vệ sức khỏe con người, thực hiện so sánh đối chuẩn trực tiếp với khung pháp lý liên quốc gia của EU (Regulation (EC) No 178/2002) và Ấn Độ (Food Safety and Standards Act 2006; vụ tranh chấp India - Agricultural Products, WT/DS430).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý luận pháp luật kinh tế quốc tế và pháp luật lập quy y tế công cộng qua 03 mệnh đề cốt lõi:

• Mở rộng Lý thuyết Quyền phát triển (Right to Development): Chứng minh quyền phát triển kinh tế thông qua tự do hóa thương mại không được phép đánh đổi bằng quyền tiếp cận thực phẩm an toàn và quyền bảo vệ tính mạng công dân. Luận án khẳng định Hiệp định SPS thiết lập cơ chế pháp lý dung hòa giữa tự do thương mại và quyền cơ bản của con người.
• Bổ sung Lý thuyết Lập quy công (Public Interest Theory of Regulation): Khái niệm hóa các quy chuẩn kỹ thuật an toàn thực phẩm nhập khẩu không thuần túy là rào cản kỹ thuật phi thuế quan (NTBs), mà là công cụ pháp lý thiết yếu nhằm khắc phục thất bại thị trường xuất phát từ bất cân xứng thông tin (information asymmetry) giữa nhà xuất khẩu nước ngoài và người tiêu dùng nội địa.
• Xác lập mô hình chuyển dịch nhận thức pháp lý (Paradigm Shift): Chuyển đổi mô hình quản trị an toàn thực phẩm của Việt Nam từ "phản ứng thụ động đối với hàng hóa xuất khẩu" sang "chủ động kiến tạo hàng rào kỹ thuật dựa trên chứng cứ khoa học đối với hàng hóa nhập khẩu".

[Khung Lý Thuyết Tích Hợp]
[Khung Phân Tích 3 Trụ Cột Kỹ Thuật Hiệp Định SPS]

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết nối chặt chẽ 03 trụ cột pháp lý của Hiệp định SPS:

1. Trụ cột Bằng chứng Khoa học: Phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa Điều 2.2 (nguyên tắc khoa học), Điều 5.1 (đánh giá rủi ro) và Điều 5.7 (biện pháp tạm thời theo nguyên tắc phòng ngừa). Luận án xác định ranh giới pháp lý giữa "đánh giá rủi ro định lượng/định tính" và "quản lý rủi ro chính sách".
2. Trụ cột Hài hòa hóa: Giải mã cấu trúc 3 tầng tại Điều 3 Hiệp định SPS: biện pháp dựa trên tiêu chuẩn quốc tế (Điều 3.1), biện pháp tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế hưởng giả định hợp pháp (Điều 3.2), và biện pháp thiết lập mức bảo vệ cao hơn tiêu chuẩn quốc tế có biện minh khoa học (Điều 3.3).
3. Trụ cột Thủ tục Minh bạch: Thiết lập quy trình 3 giai đoạn đối với hàng hóa nhập khẩu: công nhận tính tương đương của hệ thống kiểm soát nước xuất khẩu (Điều 4), phân vùng an toàn dịch bệnh (Điều 6), và cơ chế tham vấn, thông báo trước (Điều 7 và Phụ lục B).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích áp dụng nghiêm ngặt đối với các biện pháp SPS kiểm soát nguy cơ an toàn thực phẩm nhập khẩu đối với con người theo định nghĩa tại Phụ lục A.1(b) và A.4 Hiệp định SPS; không mở rộng sang các rào cản kỹ thuật dán nhãn thông thường thuộc phạm vi điều chỉnh độc quyền của Hiệp định TBT.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan pháp lý hiện thực phê phán (Critical Legal Realism) kết hợp phương pháp luận thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và giải thích học pháp lý (Legal Hermeneutics). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) kết hợp giữa luật học so sánh quốc tế và phân tích quy phạm lập pháp quốc gia.

[Thiết Kế Phương Pháp Luận Đa Tầng]

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu bảo đảm tính nghiêm ngặt học thuật cao:

• Mẫu dữ liệu án lệ quốc tế: Khảo sát toàn diện các báo cáo giải quyết tranh chấp trọng điểm của Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm WTO: EC - Measures Concerning Meat and Meat Products (Hormones) (WT/DS26, WT/DS48); Japan - Measures Affecting Agricultural Products II (WT/DS76); Japan - Measures Affecting the Importation of Apples (WT/DS245); Australia - Measures Affecting Importation of Salmon (WT/DS18); European Communities - Measures Affecting the Approval and Marketing of Biotech Products (WT/DS291, WT/DS292, WT/DS293); United States - Continued Suspension of Obligations in the EC - Hormones Dispute (WT/DS320); United States - Certain Measures Affecting Imports of Poultry from China (WT/DS392); India - Measures Concerning the Importation of Certain Agricultural Products (WT/DS430).
• Mẫu dữ liệu quy phạm pháp luật nội địa: Rà soát hơn 40 văn bản QPPL Việt Nam, tập trung vào Luật An toàn thực phẩm 2010, Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật 2006, Luật Thú y 2015, Luật Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật 2013, Nghị định 15/2018/NĐ-CP cùng hệ thống Quy chuẩn Kỹ thuật Quốc gia (QCVN).
• Tam giác hóa dữ liệu và phương pháp (Triangulation): Kết hợp giữa phân tích câu chữ điều ước quốc tế theo Công ước Vienna về Luật Điều ước Quốc tế năm 1969 (VCLT - Điều 31, 32), phân tích án lệ phán quyết thực tế của WTO và khảo cứu số liệu thống kê thương mại - dịch tễ thực tế.

Data và phân tích

Nghiên cứu phân tích chuyên sâu các dữ liệu thực chứng:

• Dữ liệu rủi ro và chi phí y tế: Phân tích các đợt bùng phát ngộ độc thực phẩm tại Việt Nam (giai đoạn 2015-2019 ghi nhận hàng trăm vụ ngộ độc nghiêm trọng khiến hàng chục người tử vong; năm 2018 xảy ra 84 vụ với 3.174 người mắc; năm 2015 xảy ra 150 vụ làm 4.077 người mắc).
• Dữ liệu chuỗi cung ứng thực phẩm nhập khẩu: Tỷ trọng kim ngạch các mặt hàng rủi ro cao tăng vọt (năm 2021: đậu tương đạt 1,18 tỷ USD, lúa mì đạt 1,38 tỷ USD; năm 2019 ngô nhập khẩu đạt 2,3 tỷ USD; năm 2018 thủy sản đạt 1,72 tỷ USD, rau quả đạt 1,78 tỷ USD).
• Phân tích rủi ro độc chất hóa học: Điển hình vụ sữa nhiễm Melamine năm 2008 từ Trung Quốc (ảnh hưởng 300.000 trẻ em, hơn 50.000 trẻ nhập viện, 6 ca tử vong) làm căn cứ chứng minh sự cần thiết của hệ thống đánh giá rủi ro độc chất độc lập.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án xác lập 04 phát hiện đột phá mang tính bản lề cho khoa học pháp lý Việt Nam:

Phát hiện 1: Giải mã bản chất "Mối quan hệ hợp lý" và bác bỏ bài kiểm tra "Cân bằng - Hợp lý mạnh" đối với bằng chứng khoa học. Cơ quan Phúc thẩm trong vụ Japan - Agricultural Products II (WT/DS76/AB/R) đã khẳng định:

"‘Đủ’ đòi hỏi sự tồn tại của một mối quan hệ đầy đủ hoặc thích hợp giữa hai yếu tố, giữa các biện pháp SPS và bằng chứng khoa học... phải có một mối quan hệ hợp lý giữa biện pháp và đánh giá rủi ro."

Tuy nhiên, việc Ban Hội thẩm trong vụ Japan - Apples (WT/DS245) tự ý đưa ra bài kiểm tra "tính cân bằng - hợp lý mạnh" (strong proportionality test) khi cho rằng biện pháp của Nhật Bản là "rõ ràng không cân xứng" trước một nguy cơ rủi ro rất nhỏ (tỷ lệ khả năng giữa 0 và 1/1.000.000) đã xâm phạm quyền tự quyết của quốc gia trong việc lựa chọn mức bảo vệ "không rủi ro" (zero-risk level). Luận án chứng minh Việt Nam hoàn toàn có quyền chủ quyền lựa chọn mức bảo vệ cao, miễn là chứng minh được mối liên hệ logic, hợp lý giữa kết quả đánh giá rủi ro và biện pháp áp dụng.

Phát hiện 2: Yêu cầu về "Tính cụ thể" (Specificity) trong đánh giá rủi ro theo Phụ lục A.4. Từ các phán quyết trong vụ EC - Hormones (WT/DS26, WT/DS48) và US - Continued Suspension (WT/DS320), luận án chứng minh một đánh giá rủi ro hợp pháp không thể dựa trên các giả định chung chung về độc tính của chất, mà bắt buộc phải trải qua 02 bước cụ thể: (1) Xác định tác hại cụ thể đối với sức khỏe phát sinh từ sự hiện diện của chất độc/phụ gia trong từng loại thực phẩm cụ thể; (2) Thẩm định khả năng/xác suất thực tế xảy ra các tác hại đó trong điều kiện tiêu dùng thực tế. Việc thiếu vắng đánh giá rủi ro đối với từng chất riêng lẻ (như trường hợp hormone MGA của EC) sẽ dẫn đến vi phạm Điều 5.1.

Phát hiện 3: Tính hợp pháp của việc áp dụng mức bảo vệ thấp hơn tiêu chuẩn quốc tế và lộ trình nâng chuẩn. Luận án phát hiện một kết luận pháp lý quan trọng: Hiệp định SPS chỉ bắt buộc giải trình khoa học khi quốc gia ban hành biện pháp có mức bảo vệ cao hơn tiêu chuẩn quốc tế (Điều 3.3). Việc Việt Nam hiện đang áp dụng nhiều quy chuẩn kỹ thuật thấp hơn chuẩn quốc tế của Ủy ban Tiêu chuẩn Thực phẩm Codex (CAC) không cấu thành hành vi vi phạm nghĩa vụ hài hòa hóa theo Điều 3. Tuy nhiên, tình trạng này tạo ra lỗ hổng nghiêm trọng khiến Việt Nam trở thành thị trường tiêu thụ thực phẩm kém chất lượng.

Phát hiện 4: Sự bất cập trong việc phụ thuộc vào hệ thống kiểm soát của quốc gia xuất khẩu. Nghiên cứu chỉ ra Việt Nam không thể bảo vệ sức khỏe công dân nếu chỉ thuần túy dựa vào Giấy chứng nhận lưu hành tự do (CFS) hoặc tiêu chuẩn kiểm soát của nước xuất khẩu. Án lệ India - Agricultural Products (WT/DS430) cho thấy nếu không thiết lập quy trình kiểm tra tại biên giới, cơ chế công nhận tương đương (Điều 4) và thủ tục thích ứng vùng dịch tễ (Điều 6) một cách minh bạch, các biện pháp cấm/hạn chế nhập khẩu sẽ bị tuyên vi phạm các Điều 2.2, 2.3, 5.1, 5.2 và 6 của Hiệp định SPS.

[So Sánh Án Lệ Quốc Tế Điển Hình & Bài Học Cho Việt Nam]

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung vào hệ thống lý luận luật kinh tế quốc tế tại Việt Nam khung lý thuyết toàn diện về hàng rào SPS nhập khẩu, làm rõ ranh giới giữa bảo hộ chính đáng và bảo hộ phi lý.
• Về mặt lập pháp: Đề xuất sửa đổi Luật An toàn thực phẩm 2010 và Nghị định 15/2018/NĐ-CP theo hướng:
  1. Thể chế hóa nguyên tắc đánh giá rủi ro độc lập; thành lập Cơ quan Đánh giá An toàn Thực phẩm Quốc gia chuyên trách (tương tự mô hình EFSA của EU hoặc FSSAI của Ấn Độ).
  2. Bổ sung quy định chi tiết về thủ tục công nhận tính tương đương (Điều 4 SPS) và quy chế thanh tra tại nguồn đối với các cơ sở chế biến thực phẩm nước ngoài xuất khẩu vào Việt Nam.
  3. Xây dựng quy chế áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo Điều 5.7 Hiệp định SPS (nguyên tắc phòng ngừa) khi bằng chứng khoa học chưa đầy đủ, xác định rõ thời hạn rà soát và tìm kiếm thông tin bổ sung.
• Về mặt thực thi chính sách: Hoàn thiện hệ thống Cổng thông tin và Điểm hỏi đáp SPS quốc gia; chuẩn hóa quy trình thông báo (notification) và tham vấn kỹ thuật trước khi ban hành văn bản QPPL để tránh tranh chấp quốc tế tại WTO.

Limitations và Future Research

Luận án tồn tại 03 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn phạm vi đối tượng: Tập trung chủ yếu vào khía cạnh pháp lý kiểm soát an toàn thực phẩm nhập khẩu đối với con người, chưa đi sâu vào toàn bộ hệ thống kiểm dịch động thực vật phòng chống lây lan dịch bệnh thuần túy (phạm vi Điều A.1(a), A.1(c)).
2. Giới hạn hiệp định thương mại: Luận án không đi sâu phân tích cam kết SPS-Plus trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA, CPTPP, RCEP nhằm tập trung tối đa vào chuẩn mực nền tảng của WTO.
3. Giới hạn dữ liệu kỹ thuật: Nghiên cứu tiếp cận dưới góc độ khoa học pháp lý, không trực tiếp tiến hành các thử nghiệm độc học thực nghiệm sinh học.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Nghiên cứu cơ chế giải quyết xung đột giữa cam kết SPS-Plus trong EVFTA/CPTPP và Hiệp định SPS của WTO trong bối cảnh tranh chấp thương mại nông sản.
• Đánh giá tác động pháp lý của việc ứng dụng công nghệ chuỗi khối (Blockchain) và trí tuệ nhân tạo (AI) trong kiểm soát chuỗi cung ứng thực phẩm nhập khẩu xuyên biên giới.
• Khảo sát mô hình trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng xuyên quốc gia đối với các sự cố an toàn thực phẩm nhập khẩu nghiêm trọng.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Đặt nền móng lý luận chuyên sâu đầu tiên tại Việt Nam về quyền năng thiết lập hàng rào kỹ thuật SPS nhập khẩu; cung cấp giáo trình, tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các cơ sở đào tạo luật học và quan hệ quốc tế.
• Cải cách thể chế và chính sách: Trực tiếp cung cấp luận cứ khoa học cho Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương trong quá trình sửa đổi Luật An toàn thực phẩm.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Thiết lập cơ chế sàng lọc thực phẩm nhập khẩu kém chất lượng giúp bảo vệ sức khỏe cho gần 100 triệu người dân Việt Nam, giảm thiểu tổn thất kinh tế vượt mức 450 triệu USD/năm từ các ca ngộ độc và bệnh truyền qua thực phẩm, nâng cao niềm tin của người tiêu dùng đối với thị trường mở.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học giả và giảng viên luật quốc tế: Tiếp cận khung phân tích hệ thống về Hiệp định SPS, án lệ giải quyết tranh chấp quốc tế và phương pháp luận luật học so sánh.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Nắm vững kỹ thuật lập quy để ban hành các quy chuẩn kỹ thuật an toàn thực phẩm vừa đạt mục tiêu bảo vệ y tế công cộng vừa triệt tiêu nguy cơ bị kiện tại WTO.
• Cộng đồng doanh nghiệp nhập khẩu thực phẩm: Hiểu rõ các quy định kỹ thuật, tiêu chuẩn Codex, thủ tục chứng nhận tính tương đương và công bố minh bạch để chủ động điều chỉnh chuỗi cung ứng hợp pháp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án mở rộng Lý thuyết Quyền phát triển (Right to Development) trong bối cảnh thương mại quốc tế bằng cách chứng minh quyền tự quyết của quốc gia trong việc lựa chọn mức độ bảo vệ thích hợp (ALOP) đối với an toàn thực phẩm nhập khẩu là một bộ phận không thể tách rời của quyền con người cơ bản. Nghiên cứu xác lập rằng các quy tắc của Hiệp định SPS không hạn chế chủ quyền bảo vệ tính mạng công dân, mà cung cấp một trật tự pháp lý dựa trên chứng cứ khoa học để loại bỏ chủ nghĩa bảo hộ bất hợp lý.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với các công trình trước đây? Trả lời: Khác biệt với các công trình của Đinh Văn Thành (2005) hay Phạm Thị Hồng Yến (2011) chỉ dừng lại ở việc lược dịch, liệt kê quy phạm hoặc thuần túy hướng dẫn vượt rào cản xuất khẩu, luận án sử dụng phương pháp giải thích học điều ước quốc tế đa tầng (VCLT 1969) kết hợp phân tích án lệ thực chứng (Doctrinal & Case-law synthesis). Nghiên cứu mổ xẻ trực tiếp các lập luận pháp lý của Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm trong 7 vụ án kinh điển (EC - Hormones, Japan - Agricultural Products II, Japan - Apples, India - Agricultural Products...), từ đó giải mã chính xác các chuẩn mực kỹ thuật ("mối quan hệ hợp lý", "tính cụ thể của đánh giá rủi ro") để áp dụng vào thực tiễn Việt Nam.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng và cơ sở lý giải? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là việc Việt Nam duy trì nhiều tiêu chuẩn an toàn thực phẩm thấp hơn chuẩn quốc tế Codex không hề vi phạm Hiệp định SPS (do Điều 3 chỉ ràng buộc khi đặt tiêu chuẩn cao hơn), nhưng chính sự "lỏng lẻo hợp pháp" này lại tạo ra "nghịch lý phòng vệ ngược": Việt Nam đối mặt với các vụ kiện quốc tế khi áp dụng lệnh cấm đột ngột (như vụ tạm cấm nhập khẩu nội tạng trắng năm 2010-2013) do thiếu đánh giá rủi ro khoa học cụ thể, trong khi lại thả nổi thị trường trước các dòng thực phẩm nhập khẩu tiềm ẩn rủi ro độc chất dài hạn.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không? Trả lời: Luận án cung cấp bộ quy trình 4 bước chuẩn hóa để ban hành một biện pháp SPS nhập khẩu hợp pháp: (1) Thực hiện đánh giá rủi ro 2 bước theo Phụ lục A.4 (xác định tác hại cụ thể và xác suất xảy ra tác hại); (2) Lựa chọn biện pháp quản lý rủi ro bảo đảm "mối quan hệ hợp lý" với kết luận khoa học; (3) Rà soát mức độ bảo vệ so với tiêu chuẩn Codex/OIE/IPPC (chuẩn bị biện minh khoa học nếu cao hơn theo Điều 3.3); (4) Thực hiện thủ tục thông báo và tiếp nhận tham vấn trước 60 ngày theo Phụ lục B Hiệp định SPS.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Trả lời: Chương trình 10 năm tập trung vào 03 trụ cột: (1) Xây dựng khung pháp lý về "Đánh giá rủi ro đối với thực phẩm mới" (Novel Foods, thực phẩm biến đổi gen GMO, thịt nuôi cấy tế bào); (2) Tích hợp tiêu chuẩn SPS xanh và phát triển bền vững trong các FTA thế hệ mới; (3) Thiết lập cơ chế hợp tác công nhận tính tương đương SPS trong nội khối ASEAN nhằm hình thành thị trường an toàn thực phẩm thống nhất.

Kết luận

1. Luận án giải quyết toàn diện bài toán pháp lý về việc thiết lập hàng rào kỹ thuật vệ sinh an toàn thực phẩm nhập khẩu tại Việt Nam phù hợp với Hiệp định SPS của WTO.
2. Xác lập chuẩn mực pháp lý về tính đầy đủ của bằng chứng khoa học và yêu cầu cụ thể của đánh giá rủi ro thông qua việc phân tích sâu chuỗi án lệ của Cơ quan Phúc thẩm WTO.
3. Làm rõ cơ chế vận hành của nghĩa vụ hài hòa hóa tiêu chuẩn quốc tế, khẳng định quyền chủ quyền của Việt Nam trong việc nâng cao mức bảo vệ sức khỏe cộng đồng khi có căn cứ khoa học.
4. Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn để tái cấu trúc hệ thống thể chế quản lý an toàn thực phẩm Việt Nam, trọng tâm là thành lập Cơ quan Đánh giá Rủi ro Độc lập và hoàn thiện thủ tục công nhận tính tương đương, phân vùng dịch tễ và minh bạch hóa.
5. Tạo ra sự chuyển dịch căn bản trong tư duy lập pháp kinh tế: chuyển từ trạng thái phòng vệ thụ động trước rào cản xuất khẩu sang chủ động kiến tạo khuôn khổ pháp lý kiểm soát an toàn thực phẩm nhập khẩu, bảo vệ bền vững sức khỏe cho gần 100 triệu người tiêu dùng Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề về việc tuân thủ các cam kết quốc tế,23 ví dụ như vụ việc liên quan đến lệnh cấm nhập khẩu nội tạng (sau đó lệnh cấm này đã được Việt Nam dỡ bỏ).24 Câu hỏi đặt ra là có phải việc áp dụng biện pháp cấm nhập khẩu là vi phạm cam kết WTO hay không? Có phải gia nhập WTO thì Việt Nam phải xóa bỏ thuế quan và các biện pháp phi thuế quan đối với tất cả hàng hóa (trong đó có thực phẩm) dù cho các sản phẩm này có thể mang lại rủi ro cho sức khỏe người tiêu dùng trong nước? Đây là những vấn đề hầu như chưa được nghiên cứu đầy đủ tại Việt Nam. Mặc dù chưa có số liệu thống kê về mối liên hệ giữa tình trạng mất an toàn thực phẩm ở Việt Nam với thực phẩm nhập khẩu, nhưng với khối lượng lớn thực phẩm nhập khẩu cùng với các bệnh liên quan đến thực phẩm (như được đề cập ở trên), thực phẩm nhập khẩu không an toàn có thể được xem là một trong những nguyên nhân gây nên tình trạng trên. Chính vì vậy, để đảm bảo an toàn thực phẩm, Chính phủ Việt Nam cần ban hành các quy định nhằm kiểm soát an toàn thực phẩm nhập khẩu. Những hậu quả đối với sức khỏe con người từ thực phẩm không an toàn nhiều khi phải mất rất nhiều thời gian để có thể được phát hiện, nếu đến khi phát hiện mới có hành động thì có thể đã quá muộn.

WTO là tổ chức thương mại lớn nhất hiện nay với 164 thành viên.25 Mục đích lớn nhất của tổ chức này là thực hiện tự do hóa thương mại.26 Vì vậy, WTO đóng 21 Gạo giả, dầu ăn từ rác thải, đậu phụ nhiễm độc tố …của Trung Quốc nhập khẩu vào Việt Nam. Theo số liệu của Tổng cục thống kê, trong về thị trường hàng hóa nhập khẩu 9 tháng năm 2018, Trung Quốc vẫn là thị trường nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch đạt 47,1 tỷ USD, tăng 12,4% so với cùng kỳ năm 2017.aspx?tabid=621&ItemID=18957, truy cập ngày 18/04/2023). 22 Xem World Bank (2016), Report: Vietnam Food Safety Risks Management: Challenges and Opportunities, tr. 23 Trong đợt rà soát chính sách thương mại Việt Nam năm 2021 : “Hoa Kỳ lo ngại về các biện pháp SPS do Việt Nam duy trì nhằm hạn chế thương mại.

Chúng tôi đã đặt ra một số câu hỏi về an toàn thực phẩm, kiểm tra trước và sau thông quan, sức khỏe động vật, giới hạn dư lượng tối đa, thuốc trừ sâu, cũng như đánh giá rủi ro và đề xuất cấm nội địa đối với glyphosate. Chúng tôi mong nhận được và xem xét các phản hồi của Việt Nam. Như trường hợp của TPR trước đây, Hoa Kỳ tiếp tục khuyến khích Việt Nam cung cấp các thông báo theo yêu cầu của Hiệp định SPS ở giai đoạn đầu để đảm bảo một khoảng thời gian hợp lý cho việc xem xét các ý kiến trước khi hoàn thiện luật và thực hiện các quy định. Chúng tôi cũng muốn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc Việt Nam phản hồi các ý kiến chính thức do Hoa Kỳ đệ trình”.

24 Sau gần 3 năm cấm nhập khẩu nội tạng, Công văn số 2408/BN-TY (ngày 20/07/2013) cho phép nhập khẩu trở lại nội tạng trắng từ ngày 01/09/2013.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm, truy cập ngày 18/04/2023. luan an 6 một vai trò quan trọng trong hoạch định chính sách của quốc gia, trong đó có Việt Nam, khi nước ta đã trở thành thành viên của tổ chức này.27 Mặc dù mục tiêu lớn nhất của WTO là thúc đẩy thương mại tự do, nhưng bên cạnh đó WTO vẫn có những quy định đảm bảo quyền được bảo vệ sức khỏe của con người. Những quy định này nằm rải rác, gián tiếp trong nhiều hiệp định của WTO, nhưng tập trung nhất trong Hiệp định SPS. Đồng thời, Hiệp định SPS cố gắng đảm bảo rằng các quy định bảo vệ sức khỏe, vệ sinh an toàn thực phẩm được thực thi ở cấp quốc gia không trở thành các rào cản không cần thiết đối với thương mại.

Theo Hiệp định SPS, các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm, dịch tễ là các biện pháp được áp dụng nhằm bảo vệ cuộc sống, sức khỏe con người, động, thực vật khi đáp ứng yêu cầu chống lại 1 trong 2 rủi ro đó là: (1) rủi ro “ngộ độc thực phẩm” (food-borne) hoặc (2) rủi ro liên quan đến bệnh tật hoặc sâu bệnh của động, thực vật.28 Hệ thống các quy tắc và quy định của Hiệp định SPS nhìn chung khá phức tạp và mang tính kỹ thuật cao, vì vậy nếu muốn áp dụng các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm nhằm bảo vệ cuộc sống, sức khỏe con người một các hiệu quả, không bị khiếu nại tại WTO… Thành viên WTO cần phải nắm rõ yêu cầu của những quy định liên quan cũng như thực tiễn quốc tế đối với thực thi các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm. Luận án tập trung vào việc phân tích những quy định về các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm nhằm đảm bảo sức khỏe con người theo quy định Luật WTO, cụ thể là theo Hiệp định SPS. Một cơ chế kiểm soát thực phẩm chặt chẽ trong thương mại quốc tế là rất cần thiết trong việc đảm bảo sức khỏe con người. Mặc dù việc kiểm soát thực phẩm liên quan đến cả thực phẩm xuất khẩu và nhập khẩu, tuy nhiên trong phạm vi Luận án, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu việc áp dụng các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm liên quan đến nhập khẩu thực phẩm nhằm đảm bảo sức khỏe của công dân của các Thành viên WTO.

Nghiên cứu về các quy định của WTO (cụ thể là Hiệp định SPS của WTO) đối với các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm, học tập kinh nghiệm của các nước trong việc vận dụng các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm để quản lý thực phẩm nhập khẩu nhằm bảo vệ sức khỏe, cuộc sống con người mà không vi phạm các quy định WTO là rất cần thiết cho Việt Nam trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện nay. 26 Lời nói đầu, Hiệp định Marrakesh. 27 Việt Nam đã chính thức trở thành thành viên 150 của WTO vào ngày 11/01/2007.org/english/thewto_e/countries_e/vietnam_e.htm, truy cập ngày 18/04/2023). 28 Phụ lục A, Hiệp định SPS.

Vấn đề này cũng đã được phân tích bởi Ban hội thẩm trong vụ tranh chấp Úc – Các biện pháp tác động đến cá hồi nhập khẩu (WT/DS18/R), đoạn 8. AB cũng đã đồng ý với lập luận của Ban hội thẩm. luan an 7 Nghiên cứu các vấn đề này sẽ góp phần tìm ra các giải pháp pháp lý nhằm xây dựng các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm đảm bảo mục tiêu bảo vệ sức khỏe con người nhưng không vi phạm luật WTO. Từ những lý do trên, tác giả chọn đề tài: “Biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm theo quy định của tổ chức thương mại thế giới - Những vấn đề pháp lý đặt ra đối với Việt Nam” làm Luận án tiến sĩ Luật học.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 1. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của Luận án là làm rõ những vấn đề lý luận đối với biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm theo quy định của WTO (cụ thể là Hiệp định SPS), kinh nghiệm của một số quốc gia trong việc áp dụng biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm để vừa có thể bảo vệ sức khỏe con người trước thực phẩm nhập khẩu vừa không vi phạm quy định WTO. Phân tích hệ thống quy phạm pháp luật và cơ chế quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm tại Việt Nam, đặc biệt làm rõ những bất cập của pháp luật Việt Nam trong việc quy định biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm.Luận án đề xuất các giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam, tạo cơ sở cho việc sử dụng biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm vừa phù hợp cam kết quốc tế của Việt Nam trong WTO vừa có thể bảo vệ sức khỏe của công dân mình trước thực phẩm nhập khẩu. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, tác giả xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu sau đây: Thứ nhất, phân tích các quy định của WTO (cụ thể là Hiệp định SPS), tạo cơ sở cho việc xây dựng, ban hành, duy trì biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm, cũng như thực tiễn áp dụng các quy định đó thông qua một số phán quyết của cơ quan giải quyết tranh chấp của tổ chức này, qua đó đánh giá khả năng bảo vệ sức khỏe con người của các quy định này.

Từ đó, Luận án làm rõ những vấn đề lý luận đối với biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm. Thứ hai, phân tích các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn vận dụng các quy định có liên quan đến việc áp dụng biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm, đối chiếu với các quy định tương ứng của WTO và so sánh với một số quy định liên quan trong pháp luật một số quốc gia tiêu biểu. luan an 8 Thứ ba, đề xuất những giải pháp pháp lý để Việt Nam có thể tối đa hóa việc bảo vệ sức khỏe con người với tư cách là thành viên WTO trong việc sử dụng biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của Luận án là biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm theo Hiệp định SPS của WTO, việc áp dụng Hiệp định SPS khi ban hành các biện pháp đảm bảo an toàn thực phẩm được các thành viên WTO áp dụng trong thực tiễn nhằm đạt được mục tiêu vừa đảm bảo sức khỏe con người vừa không vi phạm các quy định của WTO. Luận án tập trung nghiên cứu về những quy định nhằm đảm bảo an toàn thực phẩm nhập khẩu. Đảm bảo quy định vệ sinh an toàn thực phẩm khi xuất khẩu đến các quốc gia khác không phải đối tượng nghiên cứu của Luận án này. Việc tìm hiểu những vấn đề pháp lý nêu trên có vai trò rất quan trọng đối với Việt Nam.

Vì vậy Luận án nghiên cứu việc ban hành, áp dụng biện pháp an toàn thực phẩm tại Việt Nam. Từ đó, tác giả đề xuất các giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam, tạo cơ sở cho việc sử dụng biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm vừa phù hợp cam kết quốc tế của Việt Nam trong WTO vừa có thể bảo vệ sức khỏe của công dân mình trước thực phẩm nhập khẩu. Phạm vi nghiên cứu Về nội dung, như đã nêu ở trên, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm trong khuôn khổ WTO, cụ thể là Hiệp định SPS.